HORDUBAL

Karel Čapek

Hordubal

Uit het Tsjechisch vertaald
door Irma Pieper

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Deze publicatie kwam mede tot stand met ondersteuning
van het Tsjechische ministerie van Cultuur

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie
van het Vlaams Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Hordubal

© 1933 Karel Čapek

© 2019 Nederlandse vertaling Irma Pieper / Uitgeverij

Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Magdalena Russocka / Trevillion Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4293 1

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 284 2740 2

Hoewel dit verhaal voor wat betreft bepaalde details op een ware gebeurtenis berust, is het en wil het niet anders dan fictie zijn en streeft het evenmin naar enige folkloristische getrouwheid.

Eerste boek

1

Het is de tweede vanaf het raam, die in het gekreukelde pak: zou je daar nu van zeggen dat het een Amerikaan is? Je meent het, Amerikanen reizen toch niet met een stoptrein, die nemen de sneltrein en dat is ze nog niet snel genoeg, het schijnt dat ze in Amerika veel betere treinen hebben, met veel langere rijtuigen en met zo’n in het wit gestoken waiter die ijswater en ice cream serveert, weet je? Hallo, boy, brult zo’n Amerikaan, breng ons bier, een rondje bier, voor ieder in de wagon een glas, het mag voor mijn part vijf dollar kosten, damn! Nee, mensen, waar hebben we het nog over, in Amerika, dat is nog eens leven!

De tweede vanaf het raam zit, bezweet van vermoeidheid, met open mond te knikkebollen, waarbij zijn hoofd als levenloos op en neer deint. Ach God, ach God, het zijn nu al elf, dertien, veertien, vijftien dagen; vijftien dagen en nachten op een koffer zitten, op de vloer of op een bank slapen, klef van het zweet en zo stijf als een plank, verdoofd door het gestamp van de locomotieven; dit is al de vijftiende dag; kon ik tenminste mijn benen maar strekken, wat hooi onder mijn hoofd spreiden en slapen, slapen, slapen…

De dikke Jodin bij het raam perst zich met een gevoel van afkeer de hoek in. Dat ontbrak er nog aan, straks valt-ie nog in slaap ook en kukelt-ie als een zak tegen me aan; wie weet wat er met hem aan de hand is… hij ziet eruit alsof hij met zijn kleren over de grond heeft liggen rollen of wat; ik vind je een rare snuiter, kon ik maar ergens anders gaan zitten, ach God, zat de reis er maar vast op! En de tweede vanaf het raam leunt voorover, valt naar voren en wordt met een schok wakker.

‘Wat een hitte,’ probeert een oude kerel met het gezicht van een marskramer voorzichtig een gesprek aan te knopen. ‘Waar gaat u heen?’

‘Naar Krivá,’ krijgt de man met moeite over zijn lippen.

‘Naar Krivá,’ herhaalt de marskramer welwillend en met kennis van zaken. ‘En komt u van ver?’

De tweede vanaf het raam geeft geen antwoord, hij veegt met een vuile hand over zijn klamme voorhoofd, hij voelt zich slap en licht in zijn hoofd. De marskramer snuift beledigd en wendt zich af naar het raam. De ander durft niet uit het raam te kijken, hij houdt zijn blik strak op de bespuwde vloer gericht en wacht tot ze het hem nog een keer zullen vragen. En dan zal hij het hun vertellen. Ja, van ver. Helemaal uit Amerika, alstublieft. U meent het, helemaal uit Amerika? En maakt u zo’n verre reis om op bezoek te gaan? Nee, ik ga terug naar huis. Naar Krivá. Ik heb daar een vrouw en een dochtertje, Hafia heet ze. Hafia. Drie jaar was ze toen ik wegging. Kijk eens aan, uit Amerika! En hoelang bent u daar geweest? Acht jaar. Acht jaar is het al. En al die tijd had ik een job op dezelfde plek. Als miner. In Johnstown. Ik had daar een landgenoot, Michal Bobok heette hij. Michal Bobok uit Talamáš. Die is er verongelukt, nu vijf jaar geleden. Sinds die tijd had ik niemand om mee te praten… hoe moest ik me daar verstaanbaar maken, als ik vragen mag? Ja, Bobok, die had het geleerd, maar u weet hoe het is, als een vent een vrouw heeft, dan is hij er in gedachten mee bezig hoe hij haar het een na het ander zou vertellen, en dat gaat niet in zo’n vreemde taal. Ze heet Polana.

En hoe kon u daar werken, als u zich niet verstaanbaar kon maken? Nou, wat dacht u: ze zeiden gewoon ‘Hello, Hordubal’ en deden me mijn job voor. Tot zeven dollar per dag heb ik verdiend, alstublieft. Seven. Maar duur dat het in Amerika is, mensen. Aan twee dollar heb je niet eens genoeg voor de kost. Vijf dollar per week voor logies. En dan zal die meneer tegenover me zeggen: Maar dan moet u wel een mooie som bijeengespaard hebben, meneer Hordubal! Ach ja, dat had gekund. Maar ik stuurde het geld naar huis, aan mijn vrouw… had ik al gezegd dat ze Polana heet? Elke maand vijftig, zestig, tot wel negentig dollar. Maar dat ging alleen zolang Bobok nog leefde, want Bobok kon schrijven. Een handig iemand, die Bobok, maar vijf jaar geleden is hij verongelukt, bedolven door een lading balken. Daarna kon ik geen geld meer naar huis sturen en bracht ik het naar de bank. Meer dan drieduizend dollar, alstublieft, en die hebben ze van me gestolen. Maar dat bestaat toch niet, meneer Hordubal! Wat zegt u nu? Yessr, meer dan drieduizend dollar. Hebt u het dan niet aangegeven? Zegt u nou zelf, hoe moest ik het aangeven? Onze foreman heeft me bij een lawyer gebracht. Die sloeg me op de schouder, okay, okay, maar je moet een advance betalen, en de foreman tegen hem: you’re a swine, en toen duwde hij me weer voor zich uit de trap af. Zo gaat dat dus in Amerika, daar hoef ik verder geen woorden aan vuil te maken. Jezus, Jezus, meneer Hordubal, drieduizend dollar? Dat is een groot bedrag, dat is een heel vermogen, God allemachtig, wat een ongeluk! Drieduizend dollar, hoeveel is dat in ons geld?

Juraj Hordubal voelt een immense voldoening: ja, wat zouden jullie opkijken, jullie allemaal, als ik begon te vertellen; de hele train zou te hoop lopen om de man te zien die ze in Amerika voor drieduizend dollar hebben bestolen; yessr, dat ben ik. Juraj Hordubal slaat zijn ogen op en laat zijn blik over de mensen glijden; de dikke Jodin zit in de hoek geperst, de marskramer kijkt al mummelend met een beledigde blik uit het raam, een tante met een mand op schoot gaapt Hordubal aan alsof ze het ergens volstrekt niet mee eens is.

Juraj Hordubal keert weer in zichzelf. Ook goed, ik ga er niet om smeken; vijf jaar heb ik met niemand gesproken, en dat ging best. En komt u nu dan zonder een cent op zak uit Amerika terug, meneer Hordubal? O nee, ik had een goede job, maar het geld heb ik toen niet meer naar de bank gebracht, you bet! In de koffer, meneer, je hangt het sleuteltje onder je hemd en dat is ’t. Zevenhonderd dollar breng ik mee naar huis. Well, sir, ik zou er gebleven zijn, maar ik ben mijn employment kwijtgeraakt. Na acht jaar, meneer. Lock out, sir. Te veel kolen of zo. Van onze pit kreeg zeshonderd man hun leave, meneer. En overal, overal kwamen mensen op straat te staan. Nergens werk te vinden. Daarom ga ik terug. Naar huis, begrijpt u? Naar Krivá. Ik heb daar een vrouw en wat land. En Hafia, drie was ze destijds. Zevenhonderd dollar onder mijn hemd en ik zal weer gaan boeren… of ergens in een factory werken. Of hout hakken.

En had u dan geen heimwee naar uw vrouw en kind, meneer Hordubal? Goeie God, jawel, maar ik heb hun toch ook geld gestuurd en daarbij gedacht: dit is voor een koe, dit is voor twee schepel land, dit is voor Polana voor het een of ander, dat zal ze zelf wel weten. Iedere dollar was ergens voor bestemd. Toen ik het geld nog naar de bank bracht, was het al een kudde koeien. Yessr, en dat hebben ze van me gestolen. En schreef uw vrouw u weleens? Nee. Ze kan niet schrijven. Maar u hebt haar vast geschreven? No, sir. Can’t write, sir. Sinds het overlijden van Michal Bobok heb ik haar niets gestuurd, alleen het geld opzijgelegd. Maar hebt u haar in elk geval getelegrafeerd dat u komt? Ach nee, ach nee, dat is zonde van het geld. Ze zou nog schrikken als er een bode voor haar deur stond, maar van mij schrikt ze niet. Haha, wat dacht je! Misschien denkt ze wel dat u dood bent, meneer Hordubal; wat wil je, als ze zo veel jaar nog geen berichtje van u heeft ontvangen… Dood? Een kerel zoals ik, dood? Juraj Hordubal kijkt naar zijn gespierde vuisten. Zo’n sterke kerel, wat denkt u wel! Polana is verstandig, Polana weet dat ik terugkom. Wel, we zijn allemaal sterfelijk; wat als Polana niet meer leeft? Shut up, sir; ze was drieëntwintig toen ik wegging en sterk, meneer, zo sterk als maar kan… nee, dan kent u Polana niet; niet in leven, terwijl ik haar al dat geld, al die dollars heb gestuurd? No, thank you.

De korzelige marskramer bij het raam veegt zich met een blauwe zakdoek het zweet af. Misschien zal hij straks weer zeggen: Wat een hitte! Hitte, meneer? Noemt u dit hitte? U zou eens op het lowerdeck moeten komen, meneer, of onder in de schacht van een antracietmijn… Daar sturen ze de niggers in, maar ik heb het er uitgehouden, yessr. Voor zeven dollar. Hallo, Hordubal! Hallo, you niggahs! Ach, meneer, een mens kan heel wat uithouden. Een paard niet. Zo diep onder de grond konden ze geen paarden meer laten werken om de karretjes te trekken. Veel te heet, meneer. Of zo’n lowerdeck op een schip… Een mens kan heel wat uithouden, als hij zich tenminste maar verstaanbaar kan maken. Ze willen iets van je en je weet niet wat; en zij maar schreeuwen, tekeergaan en de schouders ophalen… Zegt u nou zelf, hoe moet ik in Hamburg de weg naar Krivá vragen? Zij mogen schreeuwen, maar ik niet. Naar Amerika, dat gaat alsof het niets is: iemand scheept je in en iemand wacht je daar op… maar terug, meneer, terug helpt niemand je. No, sir. De weg naar huis valt niet mee, meneer.

Juraj Hordubal knikt met zijn hoofd, dan gaat het knikken al vanzelf, het hoofd schokt zwaar en levenloos heen en weer, en Juraj valt in slaap. De dikke Jodin bij het raam heeft verontwaardigd de lippen op elkaar geklemd; de tante met de mand op schoot en de beledigde marskramer wisselen een blik van verstandhouding: ja ja, zo zijn de mensen tegenwoordig. Net vee.

2

Wie loopt daar nu, wie is dat daar aan de overkant van de vallei? Moet je hem zien, een man op schoenen, misschien een monteur of wat, hij heeft een zwart koffertje in de hand en klimt de helling op… Als hij niet zo ver weg was, zou ik de handen aan de mond zetten en hem toeschreeuwen: Geloofd zij Jezus Christus, meneer, hoe laat is het? Twee uur na de middag, beste herder; als ik niet zo ver weg was, zou ik je toeroepen: van wie zijn de koeien die je daar weidt, en je zou ze me misschien aanwijzen: die blaar, die bonte, die met de kol, die roodbruine, deze vaars zijn allemaal van Polana Hordubal. Zo zo, jongen, mooie koetjes, een lust voor het oog, maar laat ze niet beneden bij Čornopotok grazen, daar is het gras zuur en het water bitter. Kijk eens aan, van Polana Hordubal dus; wel, ze had vroeger maar twee koeien; en vertel eens, jongen, heeft ze ook niet een paar ossen? Ach, Here, en wat voor een ossen, Podolische, met horens als uitgestrekte armen; twee ossen, meneer. En schapen? Rammen en schapen, meneer, maar die grazen boven op de Durná Polonina. Verstandig en rijk is Polana. Heeft ze dan geen man? Waarom wuif je met je hand? Is er bij Polana geen boer? Ach, wat een sukkel, die herkent je niet eens; hij staat daar maar dom te turen met de hand boven zijn ogen.

Juraj Hordubal voelt zijn hart kloppen tot in zijn keel; hij moet even stilhouden om op adem te komen, ah-ha! ah-ha! Het is haast te veel wat op hem afkomt, het is zo plotseling, hij stikt er bijna in als iemand die te water is geraakt: ineens, ineens is hij thuis, hij hoefde maar over die stenige greppel te stappen om van alle kanten overstroomd te worden. Ja, die greppel is er altijd geweest, het sleedoornbosje eveneens, en ook toen al was het zwartgeblakerd van een herdersvuur; en er bloeien weer keizerskaarsen tussen het losse gesteente, de weg loopt dood in dor gras en dorre tijm, die veldkei begroeid met bosbessenstruiken, gentianen, jeneverbessen en de zoom van het bos, gedroogde koeienvlaaien en de verlaten herdershut; er is geen Amerika meer en geen acht jaar; er is alles wat er vroeger was, een glimmende kever in een hoofdje van een distel, het glibberige gras en in de verte koeienbellen, de pas boven Krivá, bruine pollen stijve zegge en de weg naar huis…

… een weg ontstaan door de lichte tred van de bergbewoner, die opanken met zachte zolen draagt en nooit in Amerika is geweest, een weg die naar koeien en bos ruikt, gloeiend als een broodoven, een weg naar het dal, stenig en platgetreden door kudden vee, modderig van de stroompjes water die een weg zoeken langs de stenen, ach, lieve Heer, een pad zoals het hoort te zijn, kwiek als een snelstromende beek, zacht als het gras dat er groeit, brokkelig waar steenslag ligt, zompig waar het door broekland gaat, zich bukkend onder de boomkruinen in het bos; no, sir, niks geen sintelpad dat knerpt onder je schoenen zoals in Johnstown, geen railings, geen drommen mannen sjokkend op weg naar de mijn, nergens iemand te bekennen, geen mens, alleen de weg omlaag, de beek en het geklingel van de kudden, de weg naar huis, een val huiswaarts, de bellen van kalfjes en langs de beek blauwe monnikskappen…

Juraj Hordubal daalt met lange stappen de helling af, wat weegt hem het koffertje, wat die acht jaar; hier is de weg naar huis en de weg naar huis gaat vanzelf, zoals de kudde in de schemering met volle uiers terugkeert, het gebimbam van de koeien en de belletjes van de kalfjes: wat als hij hier zou gaan zitten wachten tot het begint te schemeren om met het klingelen van de kudde het dorp binnen te lopen, op het uur dat de vrouwen naar buiten komen en de mannen over het hek geleund staan: kijk nou, kijk nou wie we daar hebben? Maar ik, als de kudde die van de wei komt, regelrecht het openstaande hek in. Goedenavond, Polana. Ik keer ook niet met lege handen terug.

Of nee, afwachten tot het donker is, tot al het vee naar huis is, tot alles slaapt, en op het raam kloppen: Polana! Polana! Mijn lieve God, wie is daar? Ik, Polana, ik wilde dat jij me als eerste zou zien; God zij geprezen. En waar is Hafia? Hafia slaapt, zal ik haar wekken? Nee, laat haar slapen. Geloofd zij de Heer.

Hordubal stapt nog sneller door. Lieve God, wat loopt het licht wanneer je gedachten zo voor je uit snellen! Je kunt ze niet eens bijhouden, hoe je de benen ook strekt; je hoofd loopt vooruit en is al bij de lijsterbessen aan de rand van het dorpje, kst, ganzen, kst, en thuis ben je. Uitschreeuwen moest je het: waar zijn jullie, moet je zien wie eraan komt, een heuse Amerikaan, taratatá, daar staan jullie van te kijken, hè? Hullo, boys! En nu stil zijn, hier is ons huis, Polana is op het erf bezig de lemen uit het vlas te slaan, van achteren komen aansluipen en haar ogen bedekken… Juraj! Hoe heb je me herkend, Polana? Goeie God, ik zou jouw handen niet herkennen!

Hordubal rept zich door het dal, het koffertje in zijn hand voelt hij niet, het koffertje met daarin het hele Amerika gepakt: blauwe hemden, een manchesterpak en een teddy bear voor Hafia; en dit, Polana, dit is voor jou, stof voor een jurk zoals ze in Amerika dragen, geparfumeerde zeep, een handbag met een kettinkje, en dit, Hafia, is een flashlight, je drukt op dit knopje en het lampje gaat branden, en hier heb je plaatjes die ik uit de kranten heb geknipt… ach, meiske, ik had er zoveel, acht jaar lang heb ik alles voor je bewaard wat ik maar vinden kon; ik moest ze daar achterlaten, want ze pasten niet meer in mijn suitcase. Maar wacht, er zit nog meer in de koffer!

En God zij dank, hier loopt de weg al over de beek: geen ijzeren bruggetje maar gewoon stenen in het water, je moet van de ene steen op de andere springen en met je armen maaien, hé, jongens, daar tussen de elzenwortels gingen we op kreeftenvangst, de broekspijpen opgerold en helemaal kletsnat; en staat hier in de bocht van de weg nog altijd dat kruis? Geloofd zij Jezus Christus, het staat er, voorovergezakt boven de karrenweg, bedekt met zijn zachte laag naar vee, stro en rogge ruikend stof; en dan moet daar het hek langs de boomgaard van Michalčuk zijn, en het is er, met vlier en hazelaar overwoekerd zoals toen, en uit het lood staand, precies zoals het was; de Heer zij geprezen, we zijn in het dorp, je bent behouden aangekomen, Juraj Hordubal. En Juraj Hordubal blijft staan, de duivel mag weten waarom het koffertje ineens zo zwaar is, even het zweet afvegen en godallemachtig, waarom heb ik me bij de beek niet gewassen, waarom heb ik mijn scheermes en spiegeltje niet uit het koffertje gehaald om me bij de beek te scheren! Ik moet eruitzien als een zigeuner, een zwerver, een bandiet, zal ik teruggaan om me te wassen voor ik me aan Polana vertoon? Maar dat kan nu niet meer, Hordubal, er wordt naar je gekeken; achter het hek van Michalčuk, achter de greppel vol grote klissen staat roerloos en met grote ogen een kind te kijken. Roep je het iets toe, Hordubal? Zeg je: hé, kleine, ben jij er een van Michalčuk? Het kind slaat roffelend met de blote kakkies op de vlucht.

Als ik nu om het dorp heen loop, denkt Hordubal, om achterlangs bij mijn huis aan te komen? Ja, en dan zeker de hele buurt op je dak krijgen: jij daar, wat moet dat? Vooruit, de weg op of je krijgt er met de zweep van langs! Er zit niets anders op, je zult dwars door het dorp moeten; ach God, was dat koffertje maar niet zo zwaar! Een vrouwengezicht in een raam achter geraniums, de stomverwonderde blikken van zonnebloemen, een grootje dat iets leeggiet op haar erf en als met haar achterste om zich heen spiedt, kinderen die blijven staan gapen: kijk, kijk, er komt een vreemde aan, opa Kyryl, loos met zijn kaken malend, kijkt niet op of om, nog één steek om het hart en dan, God zij met ons, met gebogen hoofd het poortje van je eigen erf door.

Hé, dwaas die je bent, hoe heb je je zo kunnen vergissen? Dit is toch niet Hordubals houten boerderijtje met zijn houten stal en schuur gebouwd van balken? Dit is een echte hoeve, een gebouw uit metselwerk met een dak van pannen, een ijzeren pomp op het plaatsje, een ploeg en een hek van ijzer, wel, de hoeve van deze of gene; vlug, Hordubal, maak je met je zwarte koffertje uit de voeten, voordat de boer komt opdagen en je toevoegt: Zeg, jij, wat moet dat hier? Goedemiddag, boer, woonde hier niet Polana Hordubal? Neem me niet kwalijk, meneer, ik moet met mijn ogen in mijn zak gelopen hebben.

Op de drempel verschijnt Polana, die als versteend blijft staan, een hevig verschrikte blik in de ogen, de handen stijf tegen de borst gedrukt, en haar adem gaat in gierende stoten.

3

En nu weet Juraj Hordubal niet wat hij zeggen moet; zo veel beginzinnen heeft hij bedacht, hoe komt het dat niet één ervan geschikt is? Hij bedekt niet met zijn handen Polana’s ogen, klopt niet ’s nachts op het raam, keert niet met het klingelen van de kudden en met zegenwensen terug, maar ruig en ongewassen komt hij hier binnenvallen, wel, is het een wonder dat een vrouw daarvan schrikt? Ook mijn stem zou vreemd en verstikt uit mijn keel komen… lieve Heer, vertel me wat je kunt zeggen met zo’n stem die nergens op lijkt.

Polana doet een stap opzij uit de deuropening, doet een stap al te ver opzij, ach, Polana, ik zou er anders ook wel langs gekund hebben, en ze zegt met een stem die nauwelijks een stem is en nauwelijks de hare: ‘Kom binnen, ik… zal Hafia roepen.’ Ja, Hafia, maar eerst zou ik mijn handen op je schouders willen leggen en zeggen: ik heb je niet aan het schrikken willen maken, Polana. Godzijdank ben ik eindelijk thuis. En kijk eens hoe je bent ingericht: het bed is nieuw en het dons ligt hoog opgetast, een zware nieuwe tafel, heiligen aan de muur, tjonge, zelfs in Amerika hebben ze het niet beter; een plankenvloer en geraniums voor de ramen, je hebt goed geboerd, Polana! Juraj Hordubal gaat in alle stilte op zijn koffertje zitten.

Polana is verstandig en weet zich te redden; als je kijkt hoe het er hier bij staat, zou je schatten dat ze twaalf koeien heeft, twaalf of meer… God zij geprezen, mijn arbeid is niet voor niets geweest; maar die hitte in de shaft, liefje, als je wist wat een hel dat was!

Polana komt niet terug; Juraj Hordubal voelt zich beklemd als iemand moederziel alleen in andermans huiskamer. Ik wacht buiten wel, zegt hij bij zichzelf, misschien kan ik me ondertussen wassen. O, het hemd uittrekken en koud water over je schouders, hoofd en haar pompen, het water rijkelijk over je heen laten gutsen en joelen van plezier, joechei! Maar dat zou niet bepaald gepast zijn, nog niet, nog niet; hij neemt slechts een beetje water uit de ijzeren pomp (vroeger had je hier een houten put met een emmer aan een haak, en die donkere diepte daar beneden, en de koele vochtigheid die eruit opsteeg wanneer je je over de beschoeiing heen boog) (dit is net als in Amerika, daar hebben de farmers zulke pompen) (met een volle emmer de stal binnengaan en de koeien drenken tot hun neusgaten ervan glinsteren en ze het op een luidruchtig snuiven zetten), slechts een beetje water om zijn besmeurde zakdoek te bevochtigen en ermee over zijn voorhoofd, handen en nek te vegen, ach, wat voelt dat lekker fris; hij wringt de zakdoek uit en kijkt waar hij hem op kan hangen, nee, nog niet, we zijn hier nog niet thuis, en hij stopt hem nat in zijn zak.

‘Hier is je vader, Hafia,’ hoort Hordubal, en Polana duwt een elfjarig meisje met verschrikte lichtblauwe ogen op hem af. ‘Dus jij bent Hafia,’ bromt Hordubal beduusd (och God, een teddy bear voor zo’n groot kind!) en hij wil haar haar aanraken, één vinger maar, Hafia; maar het meisje ontwijkt hem, drukt zich tegen haar moeder aan en laat geen oog af van de vreemde man. ‘Kom, Hafia, een groet kan er toch wel af?’ zegt Polana streng en ze geeft het meisje een por in de rug. Ach, Polana, laat haar… wat geeft het dat het kind geschrokken is! ‘Goeiemiddag,’ fluistert Hafia en wendt zich af. Juraj is het plots vreemd te moede, door een waas van tranen ziet hij het gezicht van het kind trillen en heen en weer golven; kom, kom, wat moet dat… ach, het is niets, maar ik heb al zo veel jaar geen ‘goeiemiddag’ meer gehoord. ‘Kom eens kijken, Hafia, wat ik voor je meegebracht heb,’ zegt hij vlug.

‘Toe dan, mallerd,’ zegt Polana en ze geeft haar een duwtje.

Hordubal zit geknield bij de koffer – lieve hemel, wat is het allemaal gekreukeld onderweg – en zoekt de elektrische zaklantaarn, daar zal Hafia van opkijken! ‘Kijk dan, Hafia, je drukt hier het knopje in en het lampje gaat branden.’ Hè, hoe kan dat nou, het licht wil niet aan; Hordubal drukt en drukt op het knopje, draait de zaklantaarn naar alle kanten om, hij wordt er sip van. ‘Wat kan ermee gebeurd zijn? Het is zeker uitgedroogd vanbinnen, daar waar de elektriciteit zit… het was zo heet op het lowerdeck, weet je? Ze scheen wel, hoor, Hafia, zo helder als een zonnetje. Maar wacht, ik heb plaatjes voor je meegebracht, nu zul je eens wat zien!’ Hordubal vist de losse bladen uit tijdschriften en kranten uit het koffertje tevoorschijn die hij tussen de paar kledingstukken had gelegd. ‘Kom eens hier, Hafia, dan kun je zien hoe Amerika eruitziet.’

Het meisje staat in verwarring te draaien en kijkt om naar haar moeder. Polana geeft haar met een koel en onverbiddelijk hoofdgebaar te kennen: toe! Het kind schuifelt schuchter en met tegenzin op de lange, vreemde meneer af… ach, kon ze de deur maar uit schieten en het op een lopen zetten naar Marika, naar Žofka, naar de meisjes die daar achter de schuur zitten en bezig zijn zo’n schattig klein hondje in een donzen dekentje te wikkelen…

‘Kijk die dames eens, Hafia… en moet je deze hier zien vechten, haha. Dat heet football, weet je? Dat is een spel dat ze in Amerika spelen. En dit, die hoge gebouwen…’

Hafia raakt hem al met haar schouder en fluistert schuchter: ‘En wat is dit?’

Blijdschap en ontroering doorstromen Juraj Hordubal: kijk, het kind begint al aan je te wennen! ‘Dat… weet je, dat is Felix the Cat.’

‘Maar dat is een poes,’ protesteert Hafia.

‘Haha, natuurlijk is het een poes! Jij bent een slimmerd, Hafia! Ja, het is… een Amerikaanse kater, all right.’

‘En wat doet hij?’

‘Hij… hij likt een tin uit, snap je? Zo’n blikje waar conserven in zitten. Het is een advertisement voor conserven, zie je?’

‘En wat staat hier?’

‘Dat is… dat zal iets in het Amerikaans zijn, Hafia, dat begrijp jij toch niet, maar moet je hier die schepen zien,’ brengt Hordubal vlug het gesprek op iets anders. ‘Op zo eentje heb ik gevaren.’

‘En wat is dit?’

‘Dat zijn de schoorstenen, weet je? Die schepen hebben een stoommachine vanbinnen, en van achteren zo’n… zo’n propeller…’

‘En wat staat hier dan?’

‘Dat moet je een andere keer maar eens lezen, je kunt toch wel lezen, hè?’ antwoordt Hordubal ontwijkend. ‘En hier zie je twee automobielen die op elkaar gebotst zijn…’

Polana staat voor de deur, de armen op de borst gevouwen, en kijkt met droge, starre ogen het erf rond. Ergens achter haar, in de huiskamer, zijn twee hoofden naar elkaar toe gebogen, een langzame mannenstem doet moeite om uit te leggen wat hier te zien is en wat daar, ‘zo doen ze dat in Amerika, Hafia, en dit, kijk, dit heb ik zelf een keer gezien’, en dan stokt de stem en bromt aarzelend: ‘Toe, Hafia, ga eens kijken waar je moeder is.’

Hafia stuift als bevrijd de deur uit.

‘Wacht even,’ houdt Polana haar staande, ‘ga hem vragen of hij iets wil eten… of drinken.’

‘Dat hoeft niet, liefje, dat hoeft niet,’ schalt Hordubal en hij komt op de drempel staan. ‘Lief van je dat je eraan denkt, dank je zeer, maar er is geen haast bij. Je hebt vast wel wat anders te doen…’

‘Werk is er aldoor,’ merkt Polana vaagjes op.

‘Zie je wel, Polana, zie je wel, ik zal je niet storen. Doe jij nu maar wat je moet doen, en ik zal ondertussen… ja, ik…’

Polana slaat haar ogen naar hem op alsof ze iets wil zeggen, alsof ze plots een heleboel wil zeggen, getuige de trekkende bewegingen van haar lippen, maar ze slikt het in en gaat haars weegs, want er is aldoor wel iets te doen.

Hordubal staat Polana in de deuropening na te kijken: wat als ik haar achterna zou gaan naar de schuur…? Nee, nog niet, nog niet, in de schuur is het donker, wel, het is niet helemaal gepast. Acht jaar is acht jaar, jongen. Polana is een nadenkende vrouw, ze vliegt je niet als een jong meisje om de hals; je zou haar naar het een en ander willen vragen, naar het land, naar het vee, maar God zegene haar, ze heeft werk te doen. Ze is altijd zo geweest. Bedrijvig, vlot, verstandig.

In gedachten verzonken bekijkt Hordubal het erf. Een keurig erf, hier en daar bezet met gele aardbei en kamille en geen mestgoot die overloopt. Wat als hij een beetje op de boerderij ging rondkijken? Nee, nog niet, nog niet; Polana zal zelf wel zeggen: Kom mee, Juraj, dan kun je zien hoe ik geboerd heb: alles gemetseld en van ijzer, alles nieuw, zo- en zoveel heeft het gekost… En ik zal zeggen: Goed zo, Polana. Ik heb ook nog iets voor de boerderij meegebracht.

Ze doet het goed, Polana, en zo recht van lijf en leden als ze is, zo recht als een jong meisje, lieve Heer, wat een rechte rug! Altijd al heeft ze het hoofd zo recht gedragen, als meisje al… Hordubal zucht en krabt zich op het achterhoofd: toe maar, Polana, laat het op jouw manier gaan; acht jaar lang ben je eigen baas geweest, dat kun je niet zomaar breken; je zult zelf wel inzien dat het goed is een man in huis te hebben.

In gedachten verzonken bekijkt Hordubal het erf. Alles is anders en nieuw, Polana heeft het mooi voor elkaar, maar die mest, tjonge, die mest zint me niet. Dat is geen koemest, dat is paardenmest. Twee halsters aan de muur, paardenvijgen op het erf… Polana heeft er niets van gezegd dat ze paarden houdt; maar luister nu eens even, paarden, dat is toch niets voor een vrouw. In een paardenstal hoort een man thuis, zo is het nu eenmaal. Hordubal rimpelt zorgelijk het voorhoofd; ja, dat is een hoefslag tegen een planken beschot; een paard schraapt met zijn hoef, misschien wil het drinken; ik zou het een zeildoek en emmer met water gaan brengen, maar nee, niet voordat Polana zegt: Kom, Juraj, laten we onze boerderij bekijken. In Johnstown hadden ze paarden beneden in de mijngangen; ik ging ze altijd op de neus kloppen… wat dacht je, Polana, koeien had je daar niet. Zo’n koebeest bij een horen vastpakken en het de kop heen en weer schudden, nou… nou… nou, ouwe meid, rustig, rustig! Maar een paard… wel, God zij geloofd dat je hier voortaan een man zult hebben.

Maar dan krijgt hij iets ouds en bekends in de neus, een lucht die hier al sinds zijn kindertijd hangt. Hordubal blijft haar lang en met genoegen staan opsnuiven: hout, de harsige geur van hout, de geur van verzaagde sparrenstammen in de zon. Juraj wordt naar de stapel stammen toe getrokken, ruwe handen gemaakt voor die ruwe bast, daar is ook het hakblok met de ingeslagen bijl, de houten zaagbok en de zaag, zijn oude zaag, uitgesleten van zijn knuisten. Juraj Hordubal slaakt een diepe zucht, welkom thuis, gezond en wel is hij weerom, hij trekt zijn jas uit en klemt een stuk boomstam tussen de stevige armen van de zaagbok.

Bezweet en gelukkig staat Juraj hout te zagen voor de winter.

4

Juraj recht zijn rug en veegt zich het zweet af. Het moet gezegd, dit is andere arbeid en een andere lucht dan beneden in de pit; mooi, harsig hout heeft Polana, geen vermolmde stronken, geen dood hout. Daar beginnen de eenden te kwaken, de ganzen stuiven met veel lawaai uiteen, een wagen ratelt in galop nader en schiet met veel vertoon het weggetje in. Polana komt de schuur uit rennen, ze holt wat ze kan (ach, Polana, jouw drafje is dat van een jong meisje) en zet het hek naar het erf wagenwijd open. Wie mag dat zijn, wie komt daar aangereden? Een knal van de zweep, hú, hoog opwarrelend, warm, gouden stof, en een span paarden komt het erf op stormen, een rammelende ladderwagen erachter, en daarbovenop staat sierlijk, op zijn Hongaars, een jonge vent die de teugels hoog vasthoudt en met hoge stem ‘brrr’ roept, hij springt op de grond en geeft de paarden met vlakke hand een pets op hun natte hals.

Polana treedt naderbij, bleek en met een zekere vastberadenheid. ‘Dit is Štěpán, Juraj. Štěpán Manya.’

De man die over de streng gebogen staat, richt zich bruusk op en keert zich naar Juraj toe. Ben jij me daar zwart, denkt Hordubal verrast, lieve Heer, wat een raaf!

‘Hij was hier als knecht,’ voegt Polana er hard en duidelijk aan toe.

De man mompelt iets en buigt zich voorover naar de strengen, maakt de dissel los en spant de paarden uit, hij heeft ze beide met één hand bij het bit vast en de andere steekt hij opeens Hordubal toe. ‘Welkom thuis, boer.’

Hordubal veegt vlug zijn hand aan zijn broekspijp af en steekt hem Štěpán toe. Hij voelt zich verward en ergens zeer gevleid; niet goed raad wetend met zichzelf murmelt hij iets en schudt hij Štěpán nog eens op zijn Amerikaans de hand. Groot is Štěpán niet, maar wel sterk; hij komt slechts tot aan Jurajs schouders, maar hij kijkt hem brutaal en doordringend in de ogen.

‘Mooie paarden,’ bromt Hordubal en hij wil ze over de neusvleugels aaien, maar de paarden worden schichtig en beginnen te steigeren.

‘Kijk uit, boer,’ waarschuwt Manya met een flits van spot in zijn blik. ‘Het zijn hongaren.’

Ach, zwarte raaf die je bent, jij denkt dat ik geen verstand van paarden heb? Nou ja, eigenlijk heb je gelijk, maar de paarden wennen wel aan de baas.

De paarden trekken hun hoofd naar achteren, o, de benen kunnen nemen; handen in je zakken, Hordubal, en doe geen stap terug, anders denkt dat ravenzwarte jong nog dat je bang bent.

‘Dit is een driejarige,’ vertelt Manya, ‘van een legerhengst. Hé… hé… hé.’ Hij geeft een ruk aan de muil van het paard. ‘Ts… ts… ts! Jij duivel! Ho.’ Het paard trekt hem heen en weer, maar Štěpán lacht er alleen om, en Polana stapt op het paard toe en geeft het een stuk brood. Štěpáns tanden en ogen flitsen haar tegemoet en hij houdt het paard bij het kettinkje aan het bit vast. ‘Hé jij! S… s… s!’ Het lijkt of hij het paard met het ingespannen tussen zijn tanden door sissen de grond in drijft; het paard blijft mooi met uitgestrekte hals staan en hapt met de lippen over Polana’s handpalm. ‘Hú,’ roept Manya en op een drafje, hangend aan de paardenhoofden, leidt hij het span de stal in.

Polana kijkt hem na. ‘Vierduizend is er op de hengst geboden,’ zegt ze opgewekt, ‘maar daar geef ik hem niet voor. Štěpán zegt dat hij acht waard is. De kleine merrie laten we in het najaar dekken…’ Wel, Joost mag weten waarom ze blijft steken alsof ze op haar tong heeft gebeten. ‘Ik moet het voer gaan klaarmaken,’ zegt ze en aarzelt, niet wetend hoe ze weg moet gaan.

‘Allicht, het voer,’ beaamt Juraj. ‘Mooi paardje, Polana, en zeg eens, kan het goed trekken?’

‘Die hoort niet voor een wagen,’ zegt Polana met ergernis in haar stem. ‘Het is geen boerentrekpaard.’

‘Zo mag ik het horen,’ dwingt Hordubal zich te zeggen. ‘Inderdaad, zo’n prachtdier hoort daar niet. Mooie paarden heb je, liefje, een lust voor het oog.’

Dan komt Manya al de stal uit met twee zeildoeken wateremmers. ‘Achtduizend zal die binnenbrengen, boer,’ zegt hij stellig. ‘En die kleine merrie moest in het najaar gedekt worden. Iemand heeft me een hengstveulen voor haar beloofd, oei, wat een wilde duivel!’

‘Brutus of Hegüs?’ vraagt Polana terwijl ze zich halverwege omdraait.

‘Hegüs. Brutus is te zwaar.’ Manya’s tanden blinken onder de zwarte snor. ‘Ik weet niet wat u, boer, maar ik heb niet veel op met zwaargebouwde paarden. Sterk zijn ze wel, maar geen bloed, meneer. Geen bloed.’

‘Tja,’ zegt Hordubal vaag, ‘zo is het nu eenmaal met bloed. En de koetjes, Štěpán?’

‘Koeien?’ zegt Štěpán verwonderd. ‘O, u bedoelt de koeien. Ja… jawel, de boerin heeft twee koeien, voor de melk, zegt ze. Bent u nog niet in de stal geweest, meneer?’

‘Nee, ik… weet je, ik ben pas net terug,’ zegt Hordubal, in verwarring rakend: nu, die stapel verzaagd hout is moeilijk te ontkennen, maar tegelijk is hij blij om de gelukkige inval Štěpán te tutoyeren zoals een baas een knecht. ‘Ja,’ zegt hij, ‘ik wilde er net heen gaan.’

Štěpán loopt gedienstig voor hem uit met de emmers water. ‘We hebben… de boerin heeft een nieuw veulentje van drie weken oud en een drachtige merrie, twee maanden geleden gedekt. Hierheen, meneer. Deze ruin is al zo goed als verkocht, tweeënhalfduizend, meneer. Een goed paard, maar ik moet de driejarige inspannen om hem flink te laten lopen. Hij wil niet staan.’ Weer ontbloot Manya zijn tanden. ‘De ruin gaat naar het leger. Al onze paarden zijn naar het leger gegaan.’

‘Zo, zo,’ zegt Juraj. ‘Nu, je hebt het hier netjes. En jij, Štěpán, ben jij in legerdienst geweest?’

‘Bij de cavalerie, meneer,’ grijnst Manya terwijl hij de driejarige laat drinken. ‘Kijk dan, boer, dat droge hoofd, die billen… ho daar! wat moet dat, ts… ts… ts… kijk uit, meneer! Een schelm is het,’ zegt hij en hij geeft het paard met zijn vuist een duw in de hals. ‘Ach, meneer, dat is nog eens een paard!’ Hordubal voelt zich niet op zijn gemak in de scherpe dampen van de paardenstal; ja, jongen, dan is een koeienstal heel wat anders, daar ruikt het naar mest en melk, naar weilanden en thuis… ‘Waar is dat veulentje?’ vraagt hij.

Het veulentje heeft nog een wollige vacht en is juist aan het drinken, het is een en al been; de merrie draait haar hoofd en kijkt Hordubal met wijze ogen aan: En wat ben jij voor iemand? Hordubal smelt en aait de merrie over het dijbeen; ze is warm en zacht als fluweel.

‘Een beste merrie,’ zegt Štěpán, ‘maar zwaargebouwd. De boerin wil haar verkopen… zo is het nu eenmaal, een boer kan er niet voor geven wat het paard waard is, en in het leger willen ze alleen warmbloeden. Koudbloeden zijn in de praktijk weinig waard. In de stal kun je het beter bij één soort houden,’ meent Štěpán. ‘Ik weet niet hoe u daartegenaan kijkt, meneer…’

‘Wel, Polana heeft er verstand van,’ mompelt Hordubal aarzelend. ‘En ossen dan, heeft Polana geen ossen?’

‘Waarvoor ossen, meneer?’ grijnst Manya. ‘Voor op het land heb je aan de merrie en de ruin genoeg… Vlees wordt slecht betaald, boer. Hooguit varkens fokken… Hebt u gezien wat een beer de boerin heeft? Zes zeugen, meneer, en veertig biggen. Biggen zijn goed te verkopen, er komen hier varkenskopers uit de wijde omtrek. Zwijnen als olifanten: zwarte snuit, zwarte hoeven…’

Hordubal knikt bedenkelijk met zijn hoofd: ‘En de melk dan… waar halen jullie de melk vandaan voor de beesten?’

‘Van de andere boeren, wat dacht u,’ lacht Manya. ‘Hé, jij, jij wilt onze beer voor jouw smerige zwijn? Zo’n betrouwbaar beertje zul je in de hele streek nergens vinden. Hoeveel kannen melk, hoeveel zakken aardappels geef je ervoor?… Wel, meneer, het heeft geen zin je hier af te sloven. Het is ver naar de stad, verkopen is moeilijk. Dom volk, meneer. Ze verbouwen alleen wat ze zelf opeten. Laat ze maar geven als ze niet kunnen verkopen.’

Hordubal knikt onzeker. Het is waar dat hier weinig werd verkocht, hooguit ganzen en hoenders. Wel, dit is nog eens een andere wereld: Polana weet zich te redden, dat moet gezegd worden.

‘Ver van huis verkopen,’ filosofeert Štěpán, ‘en alleen wat de moeite waard is. Wie wil er met een kluitje boter naar de markt? Ze zien aan je neus dat je niks hebt, dus dan is het een kwestie van zakken met je prijs of ophoepelen.’

‘En waar kom jij vandaan?’ vraagt Juraj verbaasd.

‘Hier beneden uit Rybáry, kent u het daar, meneer?’

Hordubal kent het niet, maar hij knikt: zo, zo, uit Rybáry; wat zou de baas niet kennen?

‘Een andere streek, meneer, rijk, en die vlakte! Het moeras van Rybáry, bijvoorbeeld: deze hele streek zou erin passen als een knipmes in een broekzak. En gras, meneer, gras tot aan je borstkas.’ Manya wuift met zijn hand. ‘Ach, land van niks hier, je ploegt een stuk en het enige dat je keert zijn stenen. Bij ons graaf je een waterput en aldoor kom je zwarte aarde tegen.’

Hordubal is mismoedig geworden. Wat weet jij nou, Tataar die je bent… ik, ík heb hier geploegd en stenen gekeerd, maar daartegenover heb je de bossen, lieve Heer, en die weiden! Ontstemd komt Juraj de stal uit. Land van niks… wat heb je hier dan te zoeken, lummel? Heeft het vee het hier soms slecht? Wel, God zij geprezen, het is juist het uur van de kudden; hun getingel klinkt al in het dal en het gelui is te horen aan de rand van het dorp; langzaam en op lage toon rammelende koeienbellen, zo langzaam als de tred van de koe; alleen de schel klinkende belletjes van de kalfjes gaan holderdebolder… wel, wel, ook jullie zullen ooit grote koeien zijn en ernstig en zwaar met de kudde meestappen, net als wij. Het geklingel nadert, en Juraj zou zijn hoed willen afnemen als bij het angelus, Onze Vader, die in de hemelen zijt; als een rivier nadert het geklingel, deelt zich op in zware druppels, verspreidt zich door het hele dorp; de ene koe na de andere scheidt zich van de kudde af en neemt, bimbam, bimbam, haar weg naar de eigen stal, een geur van stof en melk, bimbam klinkt het in de hekopening, en knikkend met de kop komen twee koetjes het erf van de Hordubals op stappen, wijze en zachtaardige dieren, en lopen op de staldeur toe. Hordubal slaakt een diepe zucht: Wel, ook ik ben weer thuis, God zij geprezen; dit is thuiskomen. Het angelus van de kudden verbreidt zich door het dorp en sterft weg, een vleermuis gaat zigzaggend achter de vliegen in het kielzog van de kudden aan. Goedenavond, baas: in de stal laat zich met een langgerekt loeien een koetje horen. Ja, ja, ik kom al. In het donker betreedt Juraj de stal, betast de horens, het harde, ruige voorhoofd, de natte snoet, de zacht geplooide huid in de hals; op de tast vindt hij de zinken emmer en het melkkrukje, gaat naast de volle uier zitten en begint speen na speen te melken tot de melk in de emmer sijpelt, en met iele, gedempte stem begint Juraj te zingen.