De lange adem

Van dezelfde auteur:

De duiker (2003)

Aphinar (2007)

Alles kan kapot (2011)

Elders (2014)

Martijn Knol

De lange adem

Roman

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek

een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© Martijn Knol 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Christoph Noordzij

Omslagbeeld © René Magritte, La Reconnaissance Infinie (1963)

NUR 301

ISBN 978 90 284 4295 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 284 2742 6

Werkelijk wijs is hij die zich zo min mogelijk laat raken

door de uiterlijke gebeurtenissen. Daartoe moet hij zich

pantseren met realiteiten die dichter bij hemzelf staan dan

de feiten, en die feiten wijzigen voordat ze tot hem komen.

Fernando Pessoa, Boek der rusteloosheid, Fragment 97

negenennegentig muren – proloog

Twee gekken dromen van een leven buiten het gesticht waarin ze gedwongen zijn opgenomen. Om te kunnen ontsnappen zullen ze over honderd muren moeten klimmen. Ze verbergen water en proviand en wachten de nacht af, die hun geduld beloont met een wolkeloze hemel en een volle maan. Kort na twaalven sluipen ze over uitgestorven tuinpaden naar de gereedschapsschuur en dragen een schuifladder naar buiten om die tegen de eerste instellingsmuur te plaatsen.

Ze bestijgen de sporten, trekken de ladder op en dalen aan de andere kant van de muur weer af naar de aarde. Hun reis naar de vrije wereld is begonnen. Muur na muur herhalen ze dezelfde handelingen. Ladder op, ladder af. Ladder op, ladder af. Muur tien. Muur twintig. Ladder op, ladder af. Muur dertig. Af en toe pauzeren ze voor een slok water of een hap brood. Ladder op, ladder af. Muur veertig. De zon is al op als ze bezweet voor de vijftigste muur staan. ‘Kun je nog?’ zegt de eerste gek.

‘Jawel,’ antwoordt de tweede.

‘Oké, daar gaat ie weer.’

Ladder op, ladder af. De zon brandt de uitbrekers op de kaalgeschoren kop en op het gestreepte gestichtsgewaad. Ladder op. Muur negentig. Muur vijfennegentig. Ladder af. Na de negenennegentigste muur, het is al bijna avond, vraagt de eerste gek hijgend: ‘Kun je nog?’

‘Nee,’ puft de tweede. ‘Ik ben kapot.’

‘Ik ook.’

‘…’

‘Kom, we gaan terug.’

II

Een grap zo gedetailleerd vertellen dat vaart verzandt in traagheid en relativering wordt gerelativeerd. Een mop verpesten verrijken met twijfel.

III

De modernistische wandelaar denkt na iedere stap na over de volgende. Zij, hij blikt terug op vorige passen, mijmert over alternatieve routes, overweegt een correctief pasje, reflecteert op wandelen in het algemeen of bestudeert röntgenopnamen van het lopende lichaam.

IV

Slechtlopende tekst! Verknipte schrijver!

DEEL I

[1] blauwe plekken

‘Kijk,’ zei Rachid, ‘we hebben klanten.’

Robbert stak zijn telefoon weg en rolde zijn bureaustoel zo snel dichterbij dat zijn armleuning tegen die van Rachid tikte. Op de centrale monitor slenterden drie jongens langs een vitrine met taarten. Ze namen in folie verpakte paaseieren uit een schap en speelden dat ze die elkaar cadeau deden. Een ei dat op de grond viel, werd vlug teruggelegd.

Robbert wees op een van de kleinere schermen en zei: ‘Sein jij Yvonne in? Dan ga ik de vloer op.’ Hij deed zijn oortje in, leidde de spiraaldraad via zijn nek naar de ontvanger in zijn binnenzak en liep de controlekamer uit. Met kleine pasjes daalde hij de trap af, stevende door een lange gang met verrijdbare stellingen vol kartonnen dozen tegen muren van ruwe betonklinkers, klapte zijn pasje tegen een zwart registratiekastje en schoot de winkel in.

‘Yvon staat bij Hoofd ı,’ zei Rachid in zijn oortje. ‘Ze zijn naar sport… Wachten we op een heterdaadje?’

‘Nee, ik ga me laten zien.’ Hij doorkruiste de afdeling herenmode, beklom wandelend een roltrap. In zijn broekzak gromde zijn telefoon; hij haalde het toestel tevoorschijn, constateerde dat Annabel een bericht voor hem had ingesproken.

Bij de kasten en tafels met sportschoenen vertraagde hij zijn tred. De jongens bogen de zolen van een paar designsneakers door. Een van hen, een knaap met een zwart baseballpetje, keek Robbert recht in het gezicht en wenste hem een goedemiddag. Ze gingen verder naar boven, naar beneden. Hij wandelde rustig achter hen aan. Yvonne was stoer, sterk en fit, maar van deze gasten kon ze er in haar eentje hooguit één tegelijk in bedwang houden.

‘Het blijft een mooie shop,’ zei de kleinste van de drie jongens voordat ze het winkelpand via de hoofdingang verlieten tegen Robbert.

‘Ja, man, bedankt voor de protection.’

‘Tot een volgend bezoek!’ zei de knaap met het petje.

Het alarm zweeg stil.

Yvonne en Robbert knikten naar elkaar. Terwijl zij richting chocolaterie liep, verdween hij via herenmode naar de coulissen. Zodra de deur zich achter hem in het slot had getrokken, belde hij zijn voicemail. Een verkoopster duwde een rek vol bungelende jassen en blouses onder plastic hoezen de goederenlift in. Een verrijdbaar massagraf. Annabel, die vier nachten bij haar ex had gelogeerd, liet weten dat ze veilig thuis was. ‘Tot vanavond!’ Normaal gesproken stuurde ze als hij op zijn werk was een tekstbericht.

Het was bijna half zes. Nog anderhalf uur te gaan.

Hij trimde de trap naar de controlekamer op. Yvonne hield een paar grote chocolade-eieren voor de camera: ze waren gedeukt, als ingeslagen schedels. Volgens de patissiers waren er geen artikelen verdwenen. Yvonne overhandigde de beschadigde paaseieren aan een jongen met een bakkersmuts op en slenterde terug naar haar post. Rachid en Robbert keken de camerabeelden terug: zelfs in slow motion viel niet te zien of hun pappenheimers de eieren hadden ingedrukt. Rachid zei: ‘Ik denk dat ze op dievenpad waren. Vooral die pet.’

II

Omdat de motregen is gestopt, trekt Robbert zijn hardloopschoenen aan. Met Annabel op de fiets naast hem draaft hij langs rijwielpaden, het overdekte zwembad, een conferentiecentrum het parkbos in. Hier en daar bloeien speenkruid, narcissen, prunussen, kornoelje. Verder is het land nog kaal. Annabel draagt wanten. De ijsbaan is een weiland met lichtmasten eromheen. Struiken zijn takkenbossen. Voorbijzwevende bijen zijn op zoek naar de pollen van hazelaars en wilgen.

Op de terugweg verzamelt Annabel kastanjetakken die gemeentewerkers na het snoeien hebben achtergelaten in de berm. Als Robbert helpt ze onder haar snelbinders te knellen, vertelt ze dat Abra en zij misschien een weekeinde gaan logeren bij haar ex. ‘Ze is veel te jong om alleen te reizen.’

‘…’

‘Ben je d’r tegen?’

‘Nou, ik sta niet te juichen.’ Hij kent haar ex alleen van foto’s en een paar rottige verhalen. ‘We kunnen haar toch ook brengen en ophalen? Of jij alleen, als je dat beter vindt?’

‘Ik vind ’t fijner om erbij te zijn.’

‘Dan valt er weinig te bespreken.’

Thuis, in de keuken van Annabel, bereidt hij de poffertjes die hij Abra en haar hartsvriendinnetje heeft beloofd. Zodra hij een portie over hun bordjes heeft verdeeld, grijpt hij de met olijfolie doordrenkte dot keukenpapier om de kuiltjespan opnieuw in te vetten en het gas hoger te draaien. Uit een doorzichtige plastic fles spuit hij de putjes vol beslag. Al snel slaat de damp van de bleke plasjes af. Hij reikt naar een vork en begint de nieuwe poffertjes vlug, voordat de onderkanten zwart blakeren, te keren. Het derde poffertje scheurt – waarbij het beslag eruit loopt, als ingewanden.

‘Echt lekker,’ zegt Abra als Robbert haar heeft bijgeschept.

‘Niet normaal,’ meent Emily.

‘Krijgen we nog meer?’

‘Deze portie is voor mij. En dan is ’t op.’

Met hun wijsvingernagel krabben de meisjes het aangekoekte laagje suiker en boter van hun bord. Borstplaat. Annabel eet een geroosterde volkorenboterham met pompoenpittenpasta. Als de meisjes naar buiten zijn, knipt ze de gewei-achtige kastanjetakken die ze heeft geraapt met een snoeischaar op maat en verdeelt ze over drie glazen vazen. ‘Dus je vindt ’t goed?’

‘Ik kan je moeilijk tegenhouden.’

De dagen lengen. Bladknoppen zwellen. De natuur herrijst. De avond voor vertrek, Robbert rijgt het afsluitkoord dat Abra voor het slapengaan per ongeluk uit haar rugzak heeft getrokken door de stalen ogen van de bovenrand, zegt Annabel: ‘Ik kan Abra niet alleen laten gaan, maar jou achterlaten vind ik ook moeilijk.’

III

Nog voor de deur van de hoofdingang achter de laatste klanten in het slot was gedraaid, verruilde hij pak en das voor spijkerbroek en leren jack en fietste, tegen zijn voornemen in, rechtstreeks naar het huis van Annabel. Bij de ingang van het lage flatgebouw staken reclamefolders uit de brievenbussen. Boven, binnen, lagen een paar ongeopende enveloppen op Annabels keukentafel. Abra’s rugzak stond op een houten stoel, het afsluitkoord hing los over de leuning.

‘Ik ben hier,’ riep Annabel. Hij liep de trap op, de woonkamer door, haar slaapkamer in. Ze zat, gehuld in badjas, haar laptop voor zich, in kleermakerszit op bed en deed een ademhalingsoefening. Hij liet zich op de bedrand zakken, legde zijn vingertoppen op Annabels jukbeenderen en duwde haar hoofd in haar nek – in de donkere holten schemerden bloedkorsten. Hij zuchtte en voelde voorzichtig aan haar neus om zich ervan te vergewissen dat die niet gebroken was.

Kalm hielp hij haar overeind, hij schoof haar badjas van haar schouders. Annabels lichaam was bezaaid met blauwe plekken, er plakte een druppel gestold bloed op een borst, confetti die de ochtend na het feest uit je haren valt. Toen ze de kamer door liep om haar reistas te pakken, trok ze met één been. Snikkend zei ze dat ze ervan overtuigd was geweest dat het goed zou gaan. Robbert vroeg of haar ex haar alleen had geslagen of dat hij haar ook had verkracht. Dat had hij niet. En hij had het ook niet geprobeerd. Hij was gewoon boos en verdrietig geweest omdat Abra en zij de volgende dag weer naar huis zouden gaan. ‘Hij voelde zich machteloos,’ zei ze. Na zijn woedeaanval had ze de hele nacht wakker gelegen.

‘Waarom heb je me gisteren niet meteen gebeld? Vannacht?’

‘Het was m’n eigen schuld.’

‘Hoezo? Heb jij hem eerst geslagen? Ben jij begonnen? An?’

‘Natuurlijk niet.’

‘Wat heb je dan verkeerd gedaan?’

Terwijl ze zachtjes huilde, keek Robbert naar de druppel bloed op de bolling van haar borst – een minitepel.

‘Waar is Abra?’

‘Bij Emily.’

‘Heeft hij haar ook geslagen?’

‘Wie?’

‘Abra.’

‘Nee.’

‘Gedreigd?’

‘Ook niet. Abra lag al op bed. Ze heeft nergens iets van gemerkt.’

‘Heeft hij haar ooit iets aangedaan?’

‘Nooit. Ik zweer ’t.’

Hij bleef even stil. Toen trok hij Annabel voorzichtig tegen zich aan. Ze rook naar zweet. ‘Oké,’ zei hij, ‘wat is z’n adres?’ Ze aarzelde, hij liep naar de smartphone op de lage salontafel in de woonkamer. Ze hinkte achter hem aan, naakt, en zei: ‘Hij doet ’t nooit meer, dat weet ik zeker.’

‘Niet bang zijn. Ik ga alleen praten, oké?’

Ze knikte.

‘Je belt of mailt ’m niet. En als hij jou belt, zeg je niet dat ik naar ’m op weg ben. Ik ga eerst Abra halen.’

Hij liep op een draf naar het huis van Emily, zag in één oogopslag dat Abra niets mankeerde. Terwijl ze rustig naar huis wandelden, vroeg hij haar hoe het bij haar vader was geweest.

‘Goed, hoor.’

‘Waren Annabel en je vader een beetje aardig voor elkaar?’

‘Best wel.’

Abra en Robbert tekenden samen een uil. Pas toen Annabel zich had gedoucht en aangekleed, fietste hij naar zijn eigen huis. Annabel had het adres van Herbert voor hem op een papiertje geschreven. Robbert stapte in zijn auto en schoot de wijk uit. Het was rustig op de snelweg. Over het gegrom van de motor klonk een dancetrack uit zijn smartphone – de tik van de drumcomputer was de vlakke hand van een bokstrainer op de wang van zijn kampioen. Hoe dichter hij de IJssel naderde, hoe meer hij begon te tobben. Waarom hadden Annabel en hij afgesproken tijdens het weekeinde geen contact te hebben? Was dat een vergissing geweest? Had hij Annabel haar ellende kunnen besparen? Waarschijnlijk niet. Haar ex had werk, regelmaat. Het leek erop dat hij rustiger was geworden. En hij had het recht om zijn dochter te zien, toch? Evengoed voelde Robbert zich verantwoordelijk. Ze ging nooit meer naar Herbert, dat sprak vanzelf. Hij zou het haar gewoon verbieden.

In Klein Hanzestad parkeerde hij twee straten achter die van Herbert. Hij had de afstand, ruim een uur rijden, in drie kwartier afgelegd. Hij rekte zich uit en maakte een korte wandeling om de buurt te verkennen. Bakstenen rijtjeshuizen, een buurtcafé met uithangbord. Glasbakken. Papiercontainers. Het rook naar saffraan en gebakken eieren. Hij liep een grote, stille supermarkt in en kocht bij de servicecounter een pakje kauwgum. Daarna telefoneerde hij met Annabel. Ze klonk evenwichtig. Herbert had haar tien minuten geleden gebeld om zich te verontschuldigen voor vannacht. Ze had hem aangehoord en niet gezegd, hoe achterbaks dat ook voelde, dat Robbert naar hem onderweg was. ‘Mooi,’ zei Robbert. ‘Rustig aan daar. Tot straks.’

Hij liep Herberts straat in, het betegelde tuinpad op en belde aan. Achter het raam stond een potplant met dikke, puntige bladeren en één grote roze bloem. Zodra de voordeur in beweging kwam, stapte Robbert met de openzwaaiende deur mee naar binnen en greep Herbert – donkere krullen, verstandige ogen: hij herkende hem van de foto’s – met rechts bij diens gezicht, duwde hem tegen de kapstok en sloeg hem, zijn hak had de deur dichtgetrapt, met de vuist een paar keer in de zij. Zonder hem op adem te laten komen sleurde Robbert hem van de hal naar de woonkamer en trok, terwijl Herbert ineenkromp op de vloer, de gordijnen dicht.

Robbert ontstak plafondspots en een staande lamp en trok Herbert overeind. Met twee handen schudde hij hem zo stevig door elkaar dat zijn sweatshirt, sokken, spijkerbroek zowat van zijn lijf trilden; hij smeet hem met zijn hoofd tegen de grijze kussens van een driezitsbank, legde zijn hand op Herberts mond en kneusde met een voltreffer minstens drie van zijn ribben. Hij plantte zijn elleboog op Herberts schouder, gaf hem, terwijl hij van de bank op de parketvloer gleed, een knietje. Hij stompte hem opnieuw op zijn ribben, op zijn bovenbenen en zijn kuiten – hoe graag Herbert dit bezoek ook zou willen vergeten, zijn lichaam zou hem er de komende weken keer op keer aan herinneren, bij iedere stap, telkens als hij ging verzitten of verliggen. Robbert gooide hem heen en weer, tegen de meubels, over de grond, wierp stoelen en planten omver, zodat Herbert straks, de ravage overziend, het gevoel zou hebben ternauwernood aan veel ernstiger letsel te zijn ontsnapt.

Voor hij het huis verliet, trok Robbert zijn riem uit zijn broekband, hield de koude stalen pin van de gesp tegen Herberts oogbol en zei: ‘Als je Annabel nog één keer aanraakt, of zelfs maar beledigt of bedreigt, prik ik eerst je ogen eruit en sla ik je daarna volkomen kreupel. Duidelijk?’

Onderweg naar zijn Ford brak hij het nieuwe pakje kauwgum aan en berichtte Annabel dat hij terug naar Domrecht kwam. Op de snelweg zette hij muziek aan en meteen weer uit. Het zweet brak hem uit. Hij baalde van zichzelf… van zijn amateurisme… als hij iets had geleerd dan was het dat aan de inzet van geweld protocollen waren verbonden… en nu had hij zomaar wat gedaan… Zoals hij zichzelf op de heenweg had verweten dat hij het afgelopen weekeinde te goed van vertrouwen was geweest, zo zat ’t hem nu dwars dat hij zonder duidelijk plan verhaal was wezen halen. Zijn klappen hadden, op een bepaalde manier, ook Abra geraakt. Vijftig procent van haar genen was afkomstig van de man die hij zware kneuzingen had bezorgd. Hij was kwaad op Annabel, kwaad op Herbert, kwaad op zichzelf.

Noodgedwongen, alle plekken waren bezet, parkeerde hij twee straten van zijn huis. Binnen draaide hij een literblik kippensoep open en dronk het, koud, in één keer leeg. Daarna nam hij een douche. Hij pakte de bloemen die hij gisteren voor Annabel had gekocht uit de emmer met water die in de gootsteen stond en verliet het huis. De fietstocht door de vochtige avond ontspande hem.

In het trappenhuis van Annabels flat stroomde een kat de betonnen treden af die hem, een en al fluwelen souplesse, voorbijglipte zodra hij zijn vrije hand naar haar uitstrekte. Annabels huis deelde een steegachtige hal met de flat ernaast, waar hij staande werd gehouden door Annabels zeebonk van een buurvrouw. Lang, touwig, donkerblond haar hing als zeewier om haar ronde hoofd. Ze had een dikke neus met grove poriën, grote lichtblauwe ogen. Brede schouders, dikke bovenarmen in een donkerblauwe trui. Ze droeg de kat die hem ontweken had en praatte Robbert bij over haar knie; volgens haar huisarts zweefde er een los stukje kraakbeen in. ‘Misschien iets met de meniscus,’ zei ze. Ze ging ervan uit dat het vanzelf genas. ‘Ik heb ’t niet zo op ziekenhuizen. Zijn die bloemen voor je vriendin? Doe je haar de groeten?’

Annabel zat in de woonkamer; ze was bleek en onder haar ogen schemerden donkere kringen. Abra lag op bed. Op een schoteltje op de salontafel smeulde wierook. Annabel vroeg niet hoe het was gegaan. Ze fluisterschreeuwde dat dit, met Herbert praten, het stomste was wat hij had kunnen doen: Herbert kon al niet tegen zijn verlies met spelletjes, laat staan met relaties… Hij zou hun huizen in brand steken. Ze trilde, hyperventileerde. ‘Het gaat verkeerd, het gaat verkeerd,’ hijgde ze. Robbert probeerde haar met een aanraking te kalmeren, maar ze leunde naar achteren, sloot haar ogen, trilde over haar hele lijf – alsof ze nu ook van hem klappen verwachtte. Hij trok een wollen deken van de bank en sloeg die om haar heen. ‘Je ex maakte geen gevaarlijke indruk,’ zei hij.

‘Als ’r ooit iets met jou gebeurt, dan weet ik wie ’t gedaan heeft.’

‘Dan is ’t voor onze man in Klein Hanzestad niet te hopen dat ik ooit verongeluk.’

Hij verzekerde haar dat Herbert en hij een goed gesprek hadden gevoerd en dat Herbert hem beloofd had dat hij haar nooit meer zou kwetsen. Daarna liep hij de trap af naar de keuken, sneed de bloemen bij en zette kamillethee. Terwijl Annabel naar de herhaling van een talkshow staarde, ruimde hij vaatwerk op en reeg het losgetrokken afsluitkoord van Abra’s rugzak weer door de stalen ogen van de bovenrand. Hij tilde de vaas met bloeiende kastanjetakken van de keukentafel naar de vensterbank en floot zachtjes naar Annabel. Ze zaten al een tijdje stilzwijgend thee te drinken toen Abra in haar donkerblauwe pyjama, die was bezaaid met zilverwitte sterren, uit bed kwam om te zeggen dat ze honger had.

‘Zullen we even naar de McDonald’s gaan?’ zei Robbert.

Annabel zei gauw dat hij een grapje maakte.

‘Je drinkt uit mijn mok,’ zei Abra tegen Robbert.

‘Ik doe heel voorzichtig.’

‘Weet ik.’

[2] hier tekenen

Hoewel hij de gemeenplaats dat je alles in ’t leven een keer moet meemaken altijd van harte had onderschreven, had hij nooit bevroed dat onder dat ‘alles’ ook een faillissement kon worden begrepen. Maar nu hij daar eenmaal middenin zat, genoot hij er met volle teugen van. Zelfs de eigenaar van het cateringbedrijf, die tot een half jaar nadat ze de laatste rekening hadden voldaan dozen met broodjes was blijven bezorgen en die zich met tranen van verdriet en frustratie in de ogen was komen beklagen op Romans huisadres, was hij dankbaar voor de kostelijke aanblik van diens verslagen gezicht. ‘God,’ zei Roman tegen zijn oudste zoon, ‘het is werkelijk jaren geleden dat ik ’t zo naar m’n zin heb gehad.’

‘Failliet gaan: dat had je veel eerder moeten doen.’

‘Jij zegt het.’

‘Champagne!’

Failleren was doodeenvoudig. Zware verplichtingen plus een paar momenten van onvoorzichtigheid, meer vroeg ’t niet. Was het vrolijke geruis van juridische en fiscale documenten eenmaal in gang gezet, dan kon je je jasje losknopen en de voorstelling rustig uitzitten. Alleen toen hij met de curator over de verlaten verdiepingen van zijn kantoor liep om haar wegwijs te maken in de archieven, voelde hij, vooral bij ’t zien van bureaus vol verwelkte boeketten, een melancholische zwaarte door z’n lijf trekken. Teloorgang. Vergankelijkheid.

II

Met de administratief-fiscale nasleep van zijn faillissement had Roman evenmin weinig te schaften. Daarover ontfermden zich curatoren en employés van de zakenbank, en er was ook een jongen bij betrokken van het accountantskantoor dat zich al jaren bezighield met Romans privéfinanciën. ‘Mooi. Laat mij ’r maar buiten. Als ik rode cijfers wil zien, kijk ik wel op de display van m’n wekkerradio.’

‘Dit akkefietje gaat jou hooguit een uurtje per week kosten,’ zei boekhouder Jeroen, die een paar oude belastingaanslagen bij Roman thuis kwam ophalen. ‘Ik verwacht sowieso weinig gevolgen voor je privésituatie, dus je kunt ook gewoon helemaal stoppen met werken.’

‘Jeetje,’ zei Roman, ‘wat ga ik de rest van de tijd dan doen?’

‘Volgens mij mag je dat helemaal zelf weten… Misschien moet je ’t zien als zo’n ouderwetse grote vakantie?’

‘Grote vakanties waren leuk omdat je op ’n bepaald moment weer naar school moest.’

‘…’

‘Nou ja… Eindelijk tijd om in therapie te gaan, haha!’

‘Veel ondernemers krijgen na een faillissement inderdaad te kampen met psychische klachten, bijvoorbeeld door enorme schuldgevoelens vanwege alle mensen die door hun fouten werkloos zijn geworden.’

‘Eerlijkheidshalve gebiedt de waarheid mij op te biechten dat ik daar totaal niet mee zit.’

Ze lachten. Jeroen droeg het T-shirt met I love my bookkeeper dat Roman hem ooit cadeau had gedaan. Roman kwam overeind en verschafte hun beiden een tweede rondje koffie en taart. Terwijl Jeroen gestaag zijn kwarkpunt naar binnen werkte, speelde Roman met een paperclip die wat documenten en tabellen bij elkaar had gehouden. Het was alsof hij bij de notaris was geweest om een overbodige erfenis op te strijken. Een fortuin aan vrije tijd. Een astronomisch lege agenda. Wat moest je d’r mee? ‘Dus ik kan de hele dag als een grijze duif op een tak gaan zitten koeren en koekeloeren? Of verkleed als cliniclown een beetje op de golfbaan rondhangen?’

‘Jij kan vast iets originelers bedenken? Waarom begin je geen nieuw bureau?’

‘’t Lijkt me sterk dat ik daar nog financiers voor vind.’

‘Moet je niet zeggen… Tegenwoordig is failleren een pre… In dat opzicht zijn we Amerika achternagegaan.’

‘Ik weet niet of ik dat goed nieuws vind. En voorlopig ben ik de reclame wel beu. Kan ik niet bij jullie aan de slag?’

‘Als wat?’

‘Als boekhouder. Dat is toch jullie business?’

Jeroen fronste, waarschuwde dat je wel het karakter voor de accountancy moest hebben en zette punctueel uiteen welke opleidingen je moest volgen en welke verantwoordelijkheden er kwamen kijken bij het opstellen van, bijvoorbeeld, een winst-en-verliesrekening.

‘Je mag niet gewoon een beetje schatten? Je moet al die bedragen echt heel precies gaan zitten optellen?’

‘Zeker, en dat vraagt zitvlees!’

‘Ik zal ’t rustig laten bezinken.’

‘Dat is altijd verstandig.’

Monter, dronken van toekomstperspectieven en vage verantwoordelijkheden namen ze afscheid, alsof Jeroen op kraamvisite was geweest. ‘Tot nooit meer ziens,’ riep Roman hem na. Maar een paar dagen later kreeg hij een barrage aan telefoontjes van belastinginspecteurs, daarop volgden brieven van de curatoren en een bericht van Jeroen die dringend wilde afspreken, omdat hij toch niet helemaal wijs werd uit de geldstromen tussen Romans verschillende bv’s en privérekeningen. Op dinsdagochtend, Esther was naar haar werk, de jongens op school, ketende Jeroen zijn fiets, ondanks de regen stipt om de afgesproken tien uur, aan de reling voor Romans grachtenpand. Koffie en lekkernijen sloeg hij af. Met een bezorgd gezicht begon hij ordners open en dicht te slaan en ingewikkelde vragen te stellen.

‘Ik hoor ’t al,’ zei Roman. ‘Hier gaan we samen niet uit komen. Heb je al contact gehad met Laura?’

III

Na een bewolkte ochtend was de zon glorieus doorgebroken. De straat, hoge huizen aan weerszijden, was schoon en strak als de vloer van een balzaal. Door de choreografie van jakkerende fietsers, voetgangers, bussen en personenauto’s danste hij, solist in het dikkerdjesballet, zijn vijftigerslijf naar de overkant. Hij belde aan, meldde zich bij de receptie en kreeg te horen dat Laura een afspraak buiten de deur had. Hij greep zijn telefoon: ‘Ik sta op kantoor, maar jij blijkt een afspraak buiten de deur te hebben.’

‘Ja, met jou. Jij wilde in de stad afspreken.’

‘Huh?’

‘Moeilijk hè, zelf je agenda bijhouden? Zal ik naar kantoor komen?’

‘Mail me de locatie. Zit je op loopafstand?’

‘Ik zou de stadsbus pakken. De meter loopt.’

‘Als ik verdwaal, verhaal ik de kosten op jou.’

Neuriënd kuierde hij naar het café.

‘Lamswol en borsten,’ zei hij, terwijl hij Laura de hand schudde. ‘Wat blijft dat toch ’n heerlijke combinatie.’

‘Seksisme en senioriteit. Welk een dubieuze cocktail.’

‘Ik ben vast de enige cliënt aan wie je je in vrijetijdskleding vertoont?’

‘De enigste. Ik heb een halve thuiswerkmiddag gepland.’

‘Hé, wat doe jij hier?’ zei Roman toen Jeroen opstond om hem te begroeten.

‘Dat hadden we toch afgesproken?’ Jeroen keek even onzeker naar Laura.

‘Leve de efficiëntie,’ zei ze.

Roman keek om zich heen. De locatie beviel hem. Een wand van vierkante spiegeltegels met in de hoeken crèmekleurige rozetten die zacht harmonieerden met de opgespoten ornamentiek van het plafond. Potpalmen, boeketten. Visgraatparket en overal lage tafeltjes met fauteuils eromheen.

Laura legde een stapel gevergeerde papieren op tafel die bij elkaar werd gehouden door een kunstig gevouwen, kroonkurkachtige aluminium paperclip waarop het logo van het advocatenkantoor glansde, een gouden kroontjespen.

‘U bent geen onderwerp van ons onderzoek… Strafvervolging, bewindvoerder… bla, bla, bla… Ze blijven gerechtigd je medewerking te vorderen, maar de facto hoef je alleen maar te tekenen en dan begint je grote vakantie.’

‘Grote vakantie? Dat zei Jeroen ook al. Ik nader de zestig, jongens! Hou daar nou eens mee op!’ Hij boog zich over de papieren.

‘Ga je ’t close readen? Heb je een vergrootglas nodig?’

‘Laat me nou even in alle rust genieten van dit heerlijke juridische proza… Wat is ’t, in z’n vage precisie, toch ongelooflijk poëtisch!’

‘Contracten vragen nu eenmaal –’

‘Weet ik, weet ik! ’t Is gewoon net of ik ’r voor ’t eerst de schoonheid van zie. Ik vind ’t prachtig! Serieus! Het lijkt wel een liefdesbrief!’

‘Je krijgt een kopie van me, dan kun je er op donkere winteravonden zo vaak van genieten als je wilt.’

‘Op winteravonden weet ik wel wat beters om van te genieten.’

‘Tekenen. Daar. Daar. En daar.’

‘Rustig maar. We hoeven toch nergens naartoe?’

‘Ik wel.’

‘Waar dan?’

‘Naar kantoor. Iemand opdracht geven om jouw zaakjes te regelen.’

‘Zal ik meegaan?’

‘Jij hoeft helemaal niks meer, wij regelen verder alles met de curatoren.’

‘Maar Jeroen zag allemaal problemen?’

‘Jeroen had zich vergist.’

‘Ja,’ zei Jeroen en hij knipperde even asymmetrisch met zijn ogen.

‘Wat moet ik dan doen?’

‘Nu?’ Laura schoot in de lach. ‘Weet ik veel? Ga gezellig bij je moeder op de koffie.’

‘Vraag een vrouw om advies en ze verandert je in een burgertrut.’

Bij ’t opstaan stootte Roman zijn enkel tegen een stalen uitsteeksel van de tafelpoot – er gloeide een wijnbal van pijn op.

Misschien barstte er acuut griep uit… toen Laura en Jeroen de lobby verlieten, leek het faillissement hem plotseling toch aan te grijpen. Terwijl hij in de richting van het treinstation wandelde, brak het koortszweet hem uit. Liep hij te snel? Toen de Domrechtse vestiging van Leibniz & Wittgenstein opdoemde, besloot hij op zijn gemak een geschenkje voor Esther uit te gaan zoeken. Het was warm in het warenhuis. Of leek ’t warmer doordat hij verhoging had? Toen hij de jas die hij had uitgetrokken over een schouder wilde slaan, zwaaide hij bijna een lamp van een sokkel. En het werd almaar heter! Met een koffietafelboek vol glanzende woestijnfoto’s onder zijn arm sleepte hij zich naar de kassa, waar twee verkoopsters voor een andere klant worstelden met een grote doos en een vel inpakpapier. Roman keek om zich heen… zonder te betalen naar buiten lopen en als een van die geüniformeerde gorilla’s je dan aanhield, ’m honderd euro in z’n knuist duwen… gewoon doorlopen…

Uiteindelijk, na een half leven in de rij te hebben doorgebracht, zwalkte Roman met zijn aankoop in een papieren tas het overdekte winkelcentrum in dat de binnenstad verbond met het station. Halverwege dat labyrint van kledingzaakjes en koffietentjes stapte hij ijlend een supermarkt binnen, gooide drie pakken waspoeder, een watermeloen en wat glossy’s in een winkelwagen en liep na het afrekenen, leunend op de duwstang, naar de stationshal. De volle supermarktwagen liet hij achter naast de roltrap die hem naar het perron droeg.

De tochtvlagen deden hem goed. Toch was hij blij toen de trein naar Amstelstad eindelijk het station binnenreed. Iedere coupé die hij inliep had wel iets wat hem afstootte – de onacceptabele kleur van de bekleding, een zure geur, de bloeddoorlopen ogen van een medepassagier. Uiteindelijk koos hij een plek, kwam toch weer overeind om helemaal terug te strompelen naar het allereerste treinstel. Duizelig zweefde hij boven de gemarmerde linoleumvloer – alsof hij over een wolkenhemel liep. Op Amstelstad CS bestudeerde hij de platgetrapte peuken op het stationsplein – tot hij de ingeving kreeg om zich per taxi naar huis te laten rijden…

Het cadeau voor Esther schoof hij onder haar hoofdkussen. Toen ze hem oververhit, stuiptrekkend, in bed aantrof, vroeg hij haar om een droog T-shirt, een glas water en een handje paracetamol. Ze bracht het, samen met wat fruit, een glas appelsap en een beschuit met suiker. ‘Wat lief,’ zei hij, ‘wat ontzettend lief… ik ben geroerd… Als dank voor al je inspanningen mag ik je thans de Nobelprijs voor de Liefde aanbieden.’ Hij trok het pak onder haar kussen vandaan. ‘Alsjeblieft. Met de complimenten van de personeelsvereniging.’

Ze schoot in de lach. ‘Hoe kom je daaraan?’

‘Ik kan toveren, Es, dat weet je toch?’

‘Je zal wel verhoging hebben omdat je een beetje van slag bent. Magda belde me vanmiddag om te vragen of ik al wist dat je failliet bent.’

‘Het is nog niet definitief!’

‘Dat is ’t wel.’

‘Kunnen jullie wel, tegen een zieke?’

‘…’

‘Het is een hoax! Je moet me geloven, Essie, het is ’n hoax!’

Ze kwam vroeg bij hem liggen en bladerde in haar nieuwe, glanzende woestijnfotoboek. Met onvaste stem, zijn kaken waren van elastiek, legde hij uit dat hij onwel was geworden doordat hij z’n enkel had gestoten tegen het belachelijke onderstel van een cafétafel; ze beaamde alles wat hij zei en aaide hem geruststellend over het hoofd. Ondanks de koorts wist hij zijn aandacht redelijk te verdelen tussen de flatscreen, zijn tablet, iPhone, papieren kranten en een paar tijdschriften. Zijn notitieboekje lag dichtgeslagen op zijn nachtkastje. Hij dacht aan de map met paperassen die Laura had meegebracht. Ze had, terwijl hij zijn finale krabbels zette, eigenlijk een foto van hem moeten maken voor op de website van het advocatenkantoor. Een faillissement? Daar teken ik voor!

IV

Een jongetje (witblond haar, knalblauwe ogen) likt aan het snijvlak van zijn zakmes.

V

‘Es? Es? Ik ben niet te beroerd om lekker uit te zieken.’

[3] security

Iedere ochtend trok hij zijn pas door de verticale sleuf in het registratiekastje naast de deur van de personeelsingang. Een rood lampje sprong op groen – klik. Kale trap. Kleedruimte. Donkerblauw pak, stugge zwarte schoenen. Geen andere opsmuk dan zijn eigen polshorloge en, eventueel, het oortje dat hem verbond met de observatiekamer. Door van camera naar camera te schakelen kon security een klant volgen op zijn of haar reis door het warenhuis en die vastleggen. Camera’s die, deels ter preventie, in het zicht hingen, waren aangevuld met een hele batterij verdekt ingebouwde ogen. Potentiële dieven meenden uit beeld te stappen, terwijl al hun bewegingen werden geregistreerd door lenzen die met sprinklers en bekabeling waren weggewerkt in plinten en rond plafondspots.

Robbert maakte zijn uren achter de monitor. Maar liever patrouilleerde hij op de vloer. In theorie stond er ieder moment iets op het punt van gebeuren. Je kon een winkeldief betrappen, er konden provocateurs opduiken, klanten konden onwel worden, een kassamedewerker die zich onveilig voelde kon, al dan niet terecht, op de noodknop drukken. Zijn werkdagen waren één lang, waakzaam nu. Zijn taak: dat nu acht tot tien uur lang verdragen. Hoewel verveling in de laagste pijncategorie viel, was het een verraderlijke emotie, op verveling volgde het gepingel dat kon resulteren in een schot in eigen doel.

Mannen en vrouwen van alle leeftijden zweefden over de etages. Sommigen met een kind of kleinkind aan de hand. Hun tred leek op die van museumbezoekers. Hij kende de terugleunende houding van klanten die het objectieve gezichtspunt zochten van waaruit ze twee verwante artikelen konden vergelijken. Hij kende de geknakte zere-rug-stand van vriendinnen die moe gewinkeld waren, en de doelgerichte pas van bezoekers die een trui, theepot, telefoonetui al eerder waren wezen keuren, een beslissing hadden genomen en nu de kast met het artikel van hun keuze wilden bereiken voordat dat zou zijn weggekaapt door een andere klant.

Beveiligers voedden hun brein met een constante stroom omgevingsinformatie – vanuit het netvlies schoten beelden met een snelheid van 880 kilobit per seconde door de oogzenuw naar het commandocentrum in de hersenen. In de weekeinden was het warenhuis zo vol dat bezoekers tegen elkaar aan kruiden. Lijf tegen lijf. De geuren van parfum, zweet, wasmiddel meanderden door het publiek – zelfs wie niks rook, snoof de lichaamswarmte van anderen op. Geurpartikels waren een nuttige bron van informatie, het brein pikte er signalen uit op over angst en agressie die de blik onbewust naar links en naar rechts en naar voren en naar achteren stuurden. De mens moet zo veel stimuli verwerken dat hij geneigd is zich, ten onrechte, te concentreren op zintuiglijke buitenbeentjes, op heftige prikkels: gezwaai, lawaai, stank. Beveiligers van L&W werd dan ook geleerd zich te hoeden voor contrastdetectie. Bovendien, zo waren ze gewaarschuwd, werd wat je zag maar al te makkelijk gestuurd door wat je wist of veronderstelde. Wakker blijven! Opletten!

‘Security,’ zei Robbert en drong zich langs klanten richting uitgang. De hele brigade had een hekel aan het woord – je kreeg ’t nooit lekker je bek uit, maar de alternatieven – personeel, beveiliging – klonken maller, houterig en bekten evenmin geweldig. De gedragscode was bovendien eenduidig: tegenover klanten maakte je je bekend als ‘security’, die term was begrijpelijk voor Nederlandse én buitenlandse gasten. Daarbij beantwoordden de glamoureuze visioenen die het woord opriep aan het aspiratieniveau van de clientèle van Leibniz & Wittgenstein. Security was familie van the happy few, rich and famous, high society en goed bevriend met meet and greet, celebrities en backstage. Rode lopers, flitslichten, limousines. Bewakers die met een zilverkleurige ‘V’ van veiligheid op de revers van hun nylon uniformjasje rondliepen onder de brandwerende platen in filialen van winkelketens die confectiekleding, goedkope elektronica of merkloze verzorgingsproducten verkochten, waren er om criminelen af te schrikken of in te rekenen en zo de eigendommen van hun werkgevers te beschermen, terwijl de security van Leibniz & Wittgenstein service (veiligheid, comfort) bood aan de geprivilegieerden die zich een bezoek aan een vestiging van het luxewarenhuis permitteerden; het signaal dat L&W afgaf met de discrete aanwezigheid van zijn beveiligers, was dat het niet zichzelf, maar zijn gasten beschermde tegen winkeldieven, vandalen en andere sociale ongerechtigheden. Bij L&W maakten de mensen van security deel uit van de winkelervaring. Ze waren een kruising van lijfwacht en suppoost, hun aanwezigheid laadde artikelen met extra betekenis. Security vormde, met locatie, pand, huisstijl en televisiecommercials, een deel van de waarde die L&W toevoegde aan de producten die het doorverkocht.

In rollenspellen op een nagebouwde winkelvloer leerden aankomend L&W-beveiligers alleen oogcontact te maken met verdachte bezoekers. Wie tijdens een zweefvlucht over de winkelvloer door klanten werd aangesproken alsof hij een verkoopmedewerker was, werd door collega’s in de controlekamer uitgelachen en bleef minstens een volle week de risee van security – blunders werden eindeloos teruggespoeld en afgespeeld. Rachid was het vaakst slachtoffer van misverstanden. Door zijn verzorgde donkere haar en dienstbare oogopslag beschouwden vooral vrouwen van middelbare leeftijd hem als een ingevoerd modeverkoper in plaats van een duchtig verlengstuk van politie en justitie. Het was de kunst om tegelijk wel en niet aanwezig te zijn. Voor bezoekers met kwade bedoelingen was security een sta-in-de-weg, voor de kapitaalkrachtigen een geruststelling.

Bescheiden patrouilleerde security langs planken met espressomachines en messenblokken, voor torens van badstof handdoeken en tussen lage tafels met plastic designsneakers en schoenen van stralend kalfsleer. Zachte achtergrondmuziek. Een omroepster attendeerde gasten op een speciale aanbieding of op privileges voor bezoekers met een klantenkaart. Alles glansde, glom en spiegelde: vloer, chromen poten van showtafels en toonkasten, kappen van spotjes en wandlampen. Boven de gelakte kartonnen doosjes waarin parfums, bodylotions en conditioners waren verpakt, glinsterden fonteinen van zilverdraad. Achter vitrines met boltaarten en tussen glazen zuilen vol uitgelichte sieraden stonden zichtbare en onzichtbare beveiligers.

Robbert waakte graag op de begane grond. Daar viel het meeste daglicht binnen en ving je voortdurend glimpen op van voetgangers die buiten haastig de straat overstaken, van optrekkende wielrenners, afremmende leveranciers en van stadsbussen die in volle vaart de bocht namen. De kelder was het zwaarst, hoewel je daar dankzij het kunstlicht in een trance kon raken waaruit je uren later pas weer opschrok. Onwillekeurig dacht hij aan Annabel of maakte hij plannen voor een vrij weekeinde of een sportvakantie. Soms, als hij moe of verstrooid was, doemden er in de hoek met Nespresso-apparaten uitgemergelde krijgsgevangenen in modderkleurige vrijetijdskleding op. Vanaf de grote kroonluchter op de interieurafdeling regende er bloed op de uitgestalde meubels en tapijten. Bij damesmode fantaseerde hij hoe hij een van de gordijnen opzijtrok om een studente, huismoeder of geparfumeerde carrièrevrouw anaal te nemen tegen de wand van het pashokje.

Hoe trager de tred van bezoekers, hoe hoger de oplettendheid die geboden was. Winkeldieven dachten door langzaam te bewegen in hun omgeving op te kunnen gaan. Schijnbaar dromerig en gedachteloos wachtten ze het moment af waarop iedereen door hen heen keek om dan vlug een kasjmier sjaal in hun schoudertas te proppen, een paar leren handschoenen in een binnenzak te laten glijden. Er waren ook kleptomanen die in een rechte lijn op hun buit toeliepen, graaiden, zich omdraaiden en richting entree snelden.

Klanten met malende kaken stemden direct alert; kauwgum duidde mogelijk op een adem die alcohol, ingedronken moed voor de potentiële wetsovertreder, moest camoufleren. Pubers en scholieren die met zakken chips in de hand en met blikjes energiedrank net zo langgerekt als zijzelf de winkel inliepen, stuurde security meteen naar buiten. De brutaalste winkeldieven spraken beveiligers gewoon aan: ‘Hallo, meneer, ook lekker aan ’t winkelen?’ Of zelfs, stikkend van de lach: ‘Zoekt u iets speciaals? Of kijkt u gewoon even rond?’ Soms zochten ze contact om te sarren, soms omdat een handlanger tien meter verderop een weaver van een leren jack knipte.

Security ving een paar winkeldieven per week. Ze werden meegenomen naar een kale kamer achter de ruimte met monitoren, waar ze, desnoods letterlijk, werden vastgehouden op een kale stoel aan een kale tafel tot de politie arriveerde. Er waren wetsovertreders, meestal maatschappelijk geslaagde mannen en vrouwen, die nadat ze waren geconfronteerd met camerabeelden waarop hun vergrijp was te zien, bleven tegenspreken dat ze iets hadden misdaan en koel ontkenden de persoon te zijn die op de monitor herkenbaar en ontegenzeggelijk een pen of oorbel in een achterzak stak. Recidivisten verdwenen via de hulpverlening, geestelijke gezondheidszorg of een penitentiaire instelling vaak voorgoed uit beeld.

Op de juwelenafdeling van de Hofdorpse vestiging van L&W wisten meesterdieven met gebruik van zwemhaken, katrollen, spiegels en stateof-the-art elektronica alle vitrines leeg te vissen. Het meest spectaculaire dat Robbert zelf had meegemaakt waren twee jongens, tieners, die met hun zilveren stepjes behendig door het gillende winkelpubliek manoeuvreerden, klanten hun tasjes afhandig maakten, door de zij-ingang naar buiten schoten en slalommend over stoepen en straten, door knalhard van het trottoir op het asfalt te landen de assen van hun kabouterwieltjes op de proef stellend, verdwenen. De betovering van Leibniz & Wittgenstein was verbroken, zodra een beveiliger het winkelpand verliet. Wanneer ze twee man sterk over de grachten achter een dief aan renden, had hun werkkleding mogelijk nog enige betekenis, maar geen van de beveiligers haalde het in zijn of haar hoofd in pak een broodje buiten de deur te gaan eten.

Na een loos alarm, ver voor Robberts tijd, waren twee beveiligers en twee opgeroepen agenten op het idee gekomen om eens samen te gaan voetballen en sindsdien speelden ze één avond in de week tegen elkaar op een Vinex-veldje in Nieuw Domwijk. Vier tegen vier. Zes tegen zes. Acht tegen acht.

‘Bij diefstal doen wij altijd aangifte bij de politie’, stelden bordjes boven de paskamerspiegels in L&W. Na afloop van het voetballen werd, pijpje bier in de hand, echter regelmatig gediscussieerd over de vraag hoe zinvol het was om winkeldieven uit te leveren. Volgens een oud-rechercheur moesten commerciële beveiligers meer tijd nemen om met jonge crimineeltjes te praten: ‘Hoe langer ze uit handen van justitie blijven, hoe groter de kans dat ze nog iets van hun leven kunnen maken.’

Het zette Robbert aan ’t denken. Soms snapte hij jongens die bij hem in de straat woonden. Kroost van alleenstaande moeders of van afgekeurde of werkloze vaders die halve dagen onder hun auto lagen te sleutelen en de shit van een kind met een strafblad er niet bij konden hebben. De meeste winkeldieven en -dievegges kende hij niet; die kwamen uit torenflats in de buitenwijken of waren met de brommer uit randgemeenten naar de stad getuft. Ook hen liet hij ’t liefst vertrekken in ruil voor de plechtige belofte om nooit in herhaling te zullen vallen. Kreeg hij de kans, dan posteerde hij zich naast een aankomend ontvreemder en zei: ‘Leg die trui nog even terug voor je de winkel uit loopt.’

Wat werd verijdeld, hoefde niet bestraft.

Vandaag was hij niet in de stemming om te gedogen. Toen Sophie meldde dat een jongen een lingerieset in z’n brommerhelm had verstopt, liep hij via de horlogerie en het banket naar de uitgang – het alarm loeide al – om de tegenspartelende jongen, samen met Theo, hardhandig door de brandgangen naar de wachtkamer te dirigeren, te slepen. Gedrieën wachtten ze aan de kale tafel op de politie. De jongen voorspelde dat hij Theo en Robbert nog wel zou krijgen. Zwijgend staarden ze naar de zwarte, glanzende, volgezogen teek aan het plafond die een camera verborg.

II

‘Tot nog toe is ’t best een conventioneel boek.’

‘Vind je dat jammer?’

‘Ik verwoord slechts een eerste leesbevinding.’

III

Een paar vrouwenogen vult het beeld. Sensuele handbewegingen brengen eyeliner, mascara, oogschaduw op. Een totaalshot leert dat de protagoniste een uniform draagt.

Argus – kijk op de zaak.

‘Op de zaak, snapt u? Op de winkel.’ Hij laat zijn schapenlachje horen.

IV

Verdachten hadden recht op een respectvolle bejegening.

[4] verrassing!

Het kuipje Lätta stond doodleuk, prinsheerlijk, zich van geen kwaad bewust, quasi onschuldig, de vermoorde onschuld uit te hangen tussen de ontbijtbordjes… Fabrieksrotzooi… Blijkbaar was Esthers vaste biologische halvarinemerk uitverkocht. Het lichtgrijze kuipje met felgekleurde letters en aerodynamisch vormgegeven deksel was zeker niet haar eerste keuze. Haar tweede evenmin. Het plastic vlootje vormde een intrigerende kruising tussen lomp en ambitieus. Alsof er een opgevoerde Ford Escort (spoilers, deurnummers) tussen de kan sinaasappelsap en de schaal vruchtenhagel door scheurde. Roman neuriede het liedje uit de commercial waarmee ’t smeersel ooit was geïntroduceerd. Een botermerk dat zich tot yuppies richtte in plaats van tot huismoeders en hun gezinnen. Zo dynamisch kan boter zijn. Wie kladde dit onwerkelijke bedenksel nou mettersmeer op z’n brood? Typisch zo’n merk dat niet terechtkwam bij de klanten voor wie de reclame-uitingen in beginsel waren ontwikkeld, getest en geproduceerd. Waarschijnlijk was Lätta oververtegenwoordigd in bejaardentehuizen en op kinderdagverblijven. Hij keerde het kuipje om – 320 gram product in een verpakking die was ontworpen voor 500 gram, het spul was opgeklopt met stikstof.

Hij stuurde Magda een YouTube-link naar het vroegste Lätta-spotje. ‘Hebben wij ooit voor die lui gewerkt?’ In afwachting van haar reactie trok hij een zak dropsleutels open, rekte de baard van zo’n groen glucoseproduct centimeters op en legde er een knoop in. Magda antwoordde: ‘We zijn bij Unilever op gesprek geweest, maar je hebt de pitch verpest met grappen over liposuctie en obesitas.’

II

Nu zijn griepje hem voor een andere gastheer had verruild, ging hij Laura’s suggestie opvolgen. Hij las twee kranten, keek ontbijttelevisie, stuurde Esther drie berichtjes met links naar artikelen op een Britse website voor film editors die haar konden interesseren, wandelde naar de afbakbakker voor verse croissants, nam een douche, trok een shirt aan met ’n pelikaan op ’t voorpand en dook in de Austin Martin die hij Esther kort voor zijn faillissement cadeau had gedaan. Hij schikte zich drie kwartier in de file en kroop toch nog om kwart over negen zijn geboortedorp in. Overal blonken de olijke gezichten waarmee mannen en vrouwen hier ’s morgens hun huis uit stapten en aan het eind van de werkdag de wijk weer in kwamen karren. Om de vele ruiters in dit deel van de gemeente tegemoet te komen waren de drukknopmasten bij verkeerslichten uitgerust met een tweede, extra hoge knop die zich zonder halsbreken liet bedienen vanuit het paardrijzadel.

Roman parkeerde onder de grote lindeboom tegenover zijn ouderlijk huis. Volgens zijn moeder gaf het geen pas om mensen voor tien uur ’s morgens te storen en aangezien hij zijn moeder nog altijd als een mens beschouwde, bleef hij in de auto zitten luisteren naar praatradio. De villa’s waar hij op uitkeek waren altijd omkranst geweest door verzorgde siertuinen, kleine parken in landschapsstijl, de taxushagen en buxusstruiken zo strak geschoren dat het wel gigantische blokken diepvriesspinazie leken. Maar de buurt veranderde. Dertigers en veertigers plempten hun territoria vol natuursteen en smeedijzer, veranderden tuinen in pleinen.

Over de stoep kwam een dame in Schotse rok aangeschuifeld. Roman dacht aan alle vrouwengezichten die hij in de loop van zijn leven had zien verdwijnen in spinnenwebben van rimpels. Groeven en lijnen gaven een gelaat iets verschrikts, onbewust drukten ze paniek uit over het verstrijken van de tijd. Rimpels werden geulen die volstroomden met schaduw en dood. Zijn verliefde fantasieën over ’t inmiddels naamloze meisje dat in de laan hierachter woonde! Ze moest allang moeder, grootmoeder zijn… De labrador waarmee ze vroeger door de buurt paradeerde, was destijds begraven in haar achtertuin… inmiddels was waarschijnlijk zelfs ’t skelet van dat beest tot stof vergaan…

Tevergeefs checkte hij zijn mail.

Om half tien doemde er aan het eind van de laan een politieauto op. De witte Volkswagen naderde stapvoets – bij het passeren keken beide dienders hem aan. Een man en een vrouw. Hij knikte. Ze knikten terug. Toen de auto aan het begin van de straat zijn binnenspiegel uit gleed, stapte Roman de Austin uit en liep het pad naar zijn oudste thuis op. Nog voor hij aan de bel trok, zwaaide de deur open. ‘Roman! Wat een verrassing! Ben je failliet?’

‘Nou ja! Het is een – ’

‘Of is Esther bij je weg?’

‘Moedertjelief! Wat zijn dit voor teksten?! Mag een man niet eens meer spontaan bij zijn moeder op de koffie?’

‘Ik kan me niet heugen wanneer ik jou voor ’t laatst bij daglicht heb gezien.’

‘Wat makkelijk! Wat flauw! Het gebruik van hyperbolen moet je maar overlaten aan perfide reclamemakers.’

Ze hing zijn jasje op en ging hem voor naar de huiskamer. Roman was meer dan welkom, maar ze waarschuwde hem dat ze maar weinig tijd had: ze had een wandelafspraak met een aquarelleervriendin.

‘Kun je die niet afzeggen?’

Ze schaterde.

Hij hield aan: ‘Zo vaak ben ik er niet!’

III

Gearmd liepen ze naar de warme wijkbakker. ‘Weet je nog dat je papa vroeger altijd aan ’t lachen maakte met die mop over sesambolletjes?’ ‘De enige mop die hij leuk vond.’

‘Wij konden ze nooit onthouden.’

‘Dat kan bijna niemand.’

Roman informeerde welk merk boter zijn moeder gebruikte en legde uit dat het faillissement van een gevestigde waarde als Bureau Branie veel erger was dan dat van een eenmanszaak of vof: de bv-structuur was immers gecreëerd ter bescherming van bedrijven die een Groot Algemeen Belang dienden. Vielen die om, dan was er echt iets aan de knikker.

‘Dus ik moet heel veel medelijden met je hebben?’

‘Daar komt ’t uiteindelijk wel op neer.’

‘Dan mag jij de taartjes uitkiezen, arme jongen.’

‘Ik zou niet durven.’

Terwijl zij in de vitrine twee aardbeienschelpjes aanwees, checkte hij zijn telefoon. Esther had nog steeds niet gereageerd, de lakse trut. Bij de koffie, thuis, beschreef zijn moeder werken van tentoonstellingen die ze had bezocht en vatte ze recent gelezen boeken samen. Toen Roman hun kopjes bijvulde, zag hij buiten de surveillancewagen weer passeren. In sommige postcodegebieden gedroegen agenten zich als private beveiligers.

‘Over De Ploeg gesproken… Ik hoorde van mevrouw Bets iets wat mevrouw Van den Boomgaard over mijnheer Pluk had gehoord. Ik heb beloofd ’t aan niemand door te vertellen… Hou je ’t voor je?’

‘Natuurlijk. Natuurlijk. Trouwens, aan wie zou ik ’t door moeten vertellen?’

‘Nee. Ik meen ’t. Het is echt iets…’ Ze deed met haar rechterhand of ze haar mond op slot draaide.

‘Ik ben zo discreet als ’n private banker, dat weet je.’

Zijn moeder had een voorkeur voor anekdotes waarin vrouwen mannen te slim af waren of waarin mannen werden ontmaskerd als de knecht van hun lusten. Op zijn achttiende verjaardag had ze hem de historie doorgegeven van de buurman, directeur van een gigantisch, eeuwenoud familiebedrijf, die op een zondagavond, kort na zijn echtscheiding, hun tuinpad op kwam gestrompeld om te jammeren over een ondraaglijke druk op zijn oogbollen en wiens anus, bij het intiem medisch onderzoek in de spreekkamer van Romans vader, het plastic bandenpompje van een racefiets bleek te herbergen. Verhalen over de strapatsen of versprekingen van vrouwen, zoals dat van de patiënte die na haar terugkeer uit Venetië meedeelde dat ze ontzettend had genoten van het Libido, onthield ze hem niet.

Aan haar lachje te zien had ze een nieuwe klassieker voor hem in petto.

‘Nou, mevrouw Pluk zei dat… nee, wacht. Dinges. Waar hadden we ’t nou over? Hoe kwam ik hier nou op? Hè, ik ben ’t even kwijt…’

Ze wees hem op een leiding die ze had laten repareren, memoreerde het antwoord dat het kleinzoontje van een patiënt ooit had gegeven op de vraag wat hij later wilde worden (‘Blind. Net als m’n opa.’) en rakelde wat familiaire faits divers op. De verse roddel schoot haar niet meer te binnen.

Roman hielp zijn moeder een paar bankafschriften uit te printen, toen de telefoon ging. Haar aquarelleervriendin: waar ze bleef?! ‘O, ik schaam me dood!’

‘Je had moeten afbellen!’

‘Ik moet gaan, Ro.’

‘Je bent een slechte, liefdeloze moeder!’

Ze bracht snel de kopjes naar de keuken en hielp haar zoon zijn jasje in.

Het was half twaalf toen Roman de wijk uit reed. Hij had nog een hele dag voor zich.