DE HEMEL BOVEN LIMA

Juan Gómez Bárcena

De hemel boven Lima

Uit het Spaans vertaald door Peter Gelauff

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Spaanse ministerie van cultuur en sport

Oorspronkelijke titel El cielo de Lima.

Editorial Salto de Página, S.L., Madrid

© 2014 Juan Gómez Bárcena

© 2019 Nederlandse vertaling Peter Gelauff /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Omslagbeeld © Anna Ismagilova / iStockphoto

NUR 302

ISBN 978 90 284 4298 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 284 2745 7

Voor de vrienden die mij op deze reis vergezelden. Zonder hen zou De hemel boven Lima een beetje minder lijken op het boek dat ik wilde schrijven.

Voor mijn zussen Diana en Marta, die alles over mij weten maar nog niets over deze pagina’s.

I EEN KOMEDIE

Aanvankelijk zijn het slechts talloze pogingen tot een brief: lieve vriend, beste dichter, zeer geachte heer; een andere aanhef op ieder vel dat verscheurd onder het bureau eindigt, glorie van de Spaanse letteren, hooggeachte Ramón Jiménez, vereerde meester, collega-dichter. De volgende dag zal het halfbloed dienstertje de proppen papier, die verspreid over de vloer liggen, bijeenvegen en ze op een hoop gooien met de gedichten van de jongeheer Carlos Rodríguez. Maar deze avond schrijft de jongeheer geen gedichten. Met zijn vriend José Gálvez rookt hij de ene sigaret na de andere en samen wegen ze de precieze woorden waarmee ze zich tot de Meester richten. Eerder hebben zij in alle boekhandels van Lima zijn recentste bundel gezocht en slechts een beduimelde uitgave van Violette zielen gevonden, die ze al vele malen gelezen hebben en waarvan ze de verzen uit het hoofd kunnen voordragen. En nu krabbelen ze allerlei woorden neer die later belachelijk klinken: edele vriend, voortreffelijke pen, onze stoutmoedigste vernieuwer van de letteren, zou u niet een gebaar kunnen maken naar ons, uw vrienden aan de andere kant van de Atlantische Oceaan, uw fervente lezers uit Peru – u moet namelijk weten, don Juan Ramón, dat wij uw gedichten hier volgen met een bewondering waarvan u waarschijnlijk geen idee heeft; komt het niet erg ongelegen als wij u van onze kant zouden verzoeken ons een exemplaar van uw laatste bundel met de droeve zangen te doen toekomen, die hier in Lima niet te vinden is; ach, zou het geen misbruik van uw goedheid zijn op deze kleine attentie te hopen zonder de drie peseta’s mee te sturen die het kost?

Wanneer ze er genoeg van hebben drinken ze pisco. Ze openen het raam om naar de verlaten straten te kijken. Het is een maanloze nacht, we schrijven het jaar 1904; het zijn jongens van amper twintig, jong genoeg om de twee komende wereldoorlogen te overleven en bijna vijfendertig jaar later de overwinning van Peru in de Copa de América te kunnen vieren. Daar hebben ze nu natuurlijk nog geen idee van. Ze verscheuren alleen het ene vel papier na het andere, op zoek naar woorden die ze, zo weten ze, nooit zullen vinden. Want met de laatste brief die op de grond belandt, beseffen ze ten slotte dat ze niet hun gesigneerde exemplaar van Droeve zangen zullen krijgen, al noemen ze hem aanbeden leidsman van de letteren, de trots van Spanje en Latijns-Amerika; nog geen regel zal hen per kerende post bereiken als ze toegeven dat ze slechts twee jongeheertjes zijn die op een zolderkamertje in Lima spelen dat ze arm zijn. Je moet de realiteit wat mooier maken, want dat is tenslotte wat dichters doen, en dat zijn zij, tenminste, dat dromen zij in lange doorwaakte nachten als deze. Dat is precies wat ze op het punt staan te gaan maken, het moeilijkste gedicht, een gedicht dat geen verzen heeft maar het hart van een echte kunstenaar weet te vermurwen.

Aanvankelijk lijkt het een grap, maar dan blijkt dat het geen grap is. Een van beiden zegt het bijna gedachteloos: het zou makkelijker zijn als we een mooie vrouw waren, zou je zien met hoeveel bezieling die don Juan Ramón, die violette ziel, dan zou reageren; dan stopt hij plotseling, de jongens kijken elkaar een moment aan en bijna onbedoeld is de kwajongensstreek gesmeed, ze lachen, ze feliciteren elkaar met de inval, geven schouderklopjes en schenken elkaar glazen pisco in, en de ochtend erop komen ze weer op de zolderkamer samen met een vel geparfumeerd briefpapier dat Carlos uit het bureau van zijn zus heeft gestolen. Het is ook Carlos zelf die schrijft; zo vaak hebben ze hem op het lyceum uitgelachen om zijn vrouwelijke kalligrafie, de ronde letters, zacht als een liefkozing, en nu is eindelijk het moment gekomen daarvan te profiteren. Zoals u wilt, meneer Gálvez, zegt hij met een ingehouden lach, en samen beginnen ze die lang gerijpte woorden te laten klinken die slechts vragen om handgeschept papier en een vrouwelijk handschrift; dat gedicht zonder verzen dat in geen enkele bundel opgenomen zal worden maar dat op het punt staat te verwerkelijken wat alleen de beste poëzie vermag: iets wat niet eerder bestaan heeft naam en leven te geven.

Uit die woorden zal Georgina ontstaan, verlegen aanvankelijk, want zo willen zij dat ze is, een jonge vrouw uit Miraflores die zuchten slaakt bij de verzen van Juan Ramón, en om wier onschuld ze tijdens hun intermezzo’s moeten lachen. Een meisje zo naïef dat ze alleen maar mooi kan zijn. Zij is het die een exemplaar van Droeve zangen vraagt; zij die zo beschaamd is om haar eigen vermetelheid; zij die de dichter bidt haar te verontschuldigen en te begrijpen. Ontbreekt nog de ondertekening en daarmee een welluidende en poëtische naam, waarover ze overeenstemming bereiken na een lange discussie waarin ze alle drank en sigaretten opmaken: Georgina Hübner.

En Georgina is aanvankelijk alleen dat: een naam en een verzegelde brief die gedurende langer dan een maand van hand tot hand zal reizen, eerst in het decolleté van de analfabete dienstmeid, daarna in de zak van een knecht die voor die dienst een halve sol en een kneepje in het machtige Afrikaanse achterste van het dienstmeisje in rekening brengt. Later zal het door de handen gaan van twee postbeambten, een douanebediende en een lijnmatroos; vandaar naar het stoomschip dat de afstand Lima-Montevideo overbrugt, in een postzak waarin slechte tijdingen gewoonlijk de overhand hebben. Vanuit Montevideo een onnodige omweg naar Asunción door de onoplettendheid van een postbode die dertig dagen voor zijn pensionering staat en wie het bovendien aan het vereiste gezichtsvermogen schort om de klein geschreven kalligrafie te ontcijferen. Van Asunción met de trein via het oerwoud weer terug naar Montevideo om dan scheep te gaan in het laadruim van een schip, waar hij op wonderbaarlijke wijze zal ontkomen aan de kaken van een rat die eerder veel andere brieven onherkenbaar heeft verminkt.

En ook dan zal Georgina nog niet tot leven zijn gekomen; nog altijd zal ze niet meer zijn dan een vel briefpapier dat in de duisternis van de postzak zijn laatste vleugje parfum aan het verliezen is. Haar wachten nog drie weken trans-Atlantische oversteek in het gezelschap van twee verstekelingen, die elkaar in achterbuurt-Portugees af en toe hun reisindrukken toefluisteren; en vervolgens de ontscheping in La Coruña, de trein, het postkantoor, opnieuw de trein, een postbeambte die geen gedichten leest en wie de naam van de geadresseerde niets zegt, Madrid, eindelijk Madrid. Daar blijkt dat Georgina op enig punt van de lange tocht is gaan ademen en tot leven is gekomen; dat ze, wanneer ze eindelijk in de woning van de dichter is gearriveerd, al een vrouw is van vlees en bloed, een kwijnende jongedame van wie het hart in een inktstroompje klopt, en die nu op haar buiten in Miraflores op antwoord wacht. Een even echt wezen als de nu geurloze brief die Juan Ramón Jiménez diezelfde morgen in zijn vertrek zal openen, aanvankelijk met vaste, daarna met bevende hand.

Twee postbeambten, een douanier die het papier van het pakketje een stukje openscheurt om te kijken of het niet om smokkelwaar gaat; een andere postzak waarin de slechte tijdingen (overlijdens, abortussen, onvoorziene opnames in een kuuroord of rusthuis; een huwelijksreis die eindigt in een gokje in het casino van Estoril met het verlies van de juwelen van de bruid als resultaat) opnieuw talrijker zijn dan de goede berichten (een reiziger die gezond en wel is aangekomen; een oud-koloniaal die instemt met de erkenning van zijn halfbloed zoon). Over zee naar Montevideo in een laadruim zonder verstekelingen of ratten; van de boot naar het postkantoor en vandaar opnieuw naar de kade om scheep te gaan naar Lima, dit keer langs de juiste weg, want de bijziende postbeambte is met pensioen en geniet daar roemloos van in de volksbuurt Pocitos; van de haven van Lima naar de postestafette en acht handen later in de tas van dezelfde kruier die wederom een halve sol en een kneepje in het achterste van de dienstmeid incasseert. Met dit verschil dat het pakje niet in haar bh zal passen en ze ermee zal volstaan het op het bureau van de jongeheer José achter te laten zonder de moeite te nemen naar de krabbels te kijken die ze toch niet zou begrijpen.

… Hedenmorgen heb ik uw voor mij zo fraaie brief ontvangen, en ik haast mij u mijn bundel Droeve zangen toe te zenden, slechts betreurend dat mijn verzen niet zo verheven zijn als u ervan gedacht zult hebben, Georgina…

Diezelfde avond vieren ze met een rondgang langs cafés hun gesigneerde exemplaar en de brief, geschreven door de Meester zelf. Ze nodigen hun vrienden uit, andere arme dichters zoals zij, die arriveren in hun rijtuigen en die zij, terwijl ze hen uit hun overjassen helpen, aansporen: drink, drink zoveel jullie willen, vanavond trakteert Georgina Hübner. Dan volgen de verklaringen en de toosts en de met stemverheffing voorgelezen brief; degenen die het verhaal geloven en anderen die het niet geloven: minder grapjes, Carlitos; het is toch uitgesloten dat die opscheppers een brief hebben geschreven aan de dichter van Waterlelies en Violette zielen. Maar dan zien ze over de tafel heen de handtekening van de dichter en dat boek dat alleen te verkrijgen is in de boekwinkels van Sol in Madrid en de Ramblas in Barcelona, en beginnen de schouderklopjes en het verblufte lachen.

Uw brief is van 8 maart, hij heeft mij pas vandaag, 6 mei, bereikt. Vergeef mij mijn late reactie. Indien u mij telkens – in geval u van woning zou veranderen – uw adres stuurt, zal ik u uiteraard met het grootste genoegen de bundels sturen die ik nog ga publiceren…

De meningen luiden dat de brief beantwoord moet worden, dat de brief niet beantwoord moet worden, dat Georgina de hoffelijkheid van de Meester moet beantwoorden met een foto of ten minste met een paar ansichtkaarten van Lima; dat grote dichters het niet verdienen voor de gek te worden gehouden en dat de waarheid zo snel mogelijk moet worden opgebiecht, dat men met de waarheid niets opschiet, dat ze de grap moeten beëindigen voordat het verkeerd afloopt; dat het verkeerd afloopt en wat dan nog. Uiteindelijk is het José die zich met een doffe vuistslag op de tafel uitspreekt: ik zeg dat we antwoorden, verdomme. En antwoorden zullen ze, maar dan is het al een dag later wanneer ze met een houten kop, gewapend met naar rozen geurend briefpapier dat ze voor de gelegenheid hebben gekocht, de zolderkamer opzoeken.

Vanavond willen ze lol maken. Eerst min of meer serieuze, daarna steeds slechtere, door drank en euforie ingegeven antwoorden aan de dichter uitproberen. Dan in de vroege Limeense ochtend naar buiten gaan onder het gezamenlijk declameren van de Droeve zangen, die met een kruik appelcider onder de arm al niet zo droef meer lijken. En ten slotte – maar men moet het ze niet kwalijk nemen, want tegen die tijd zijn ze meer dronken dan dichters – elkaar als dames en jongejuffrouw beginnen te behandelen; elkaar luidruchtig ‘Georgina’ noemen, een falsetstem opzetten, de rokken die ze niet dragen omhoogtrekken, flauwtes fingeren en als laatste allemaal samen, slap van de lach, gehurkt urineren in het rozenperk van de Ongeschoeide Karmelietessen.

… Dank voor uw fijnzinnigheid. Geloof me: geheel de uwe, die uw voeten kust.

Juan Ramón Jiménez

Laten we aannemen dat we José en Carlos in één zin zouden moeten omschrijven. Dat we over hen, laten we zeggen, slechts vijftien woorden mochten gebruiken; hun bestaan samengevat in telegramstijl. In dat geval zouden we waarschijnlijk deze woorden gebruiken:

Ze zijn rijk.

Ze denken dat ze dichters zijn.

Ze willen Juan Ramón Jiménez zijn.

Maar gelukkig vraagt niemand ons zo bondig te zijn.

Ze zijn rijk.

Dat zijn ze beiden, hoewel dat, eerder dan toeval, bijna vanzelfsprekend is. In 1904 was vriendschap tussen personen van verschillende sociale klasse zoiets als een soort fantasy-literatuur; een genre dat voorbehouden was aan uitermate naïeve geesten, zoals die van een kind dat wordt voorgelezen uit De prins en de bedelaar voordat het zijn nachtkus krijgt.

Natuurlijk, er doen zich omstandigheden voor waarin dit principe enigszins flexibel wordt toegepast. Iedereen heeft wel eens gehoord van de grootgrondbezitters die het amusant vinden royale gunsten aan hun landarbeiders te verlenen, wellicht omdat daar het plezier tegenover staat ze minutenlang in hun ontvangkamers te zien staan, wachtend met de pet tegen de borst gedrukt en met de angst in hun ogen om het vloerkleed met modder te besmeuren. Dan zijn er ook nog de rijke en welwillende weduwen die hun kamermeisjes op lieftallige toon adviezen geven; die zich er wellicht zelfs om bekommeren onder het mannelijk personeel van hun kaartvriendinnen eerlijke en fijnbesnaarde echtgenoten voor hen te zoeken. En heren die zich als arbeider verkleden om zich, de arm over de schouder van mannen van wie ze later de naam weer vergeten zijn, in schilderachtige cafés te bedrinken.

In geen van die gevallen kunnen we ook maar enige blijk van vriendschap ontdekken. Alleen een geveinsde camaraderie waarbij de landarbeider – of het dienstmeisje, of de butler – aan het kortste eind trekt; behoedzaam met eenlettergrepige woorden reageren op vragen die vaak elegant verpakte bevelen zijn, en beschaamd de aalmoes in ontvangst nemen die de baas hun als attentie toesteekt. De dames en heren vinden deze korte gesprekjes, waartoe hun personeel met een belletje wordt opgeroepen en weer weggestuurd, bevredigend en verheffend. Op zeker moment zal de bediende vertrekken – Alfredo, je kunt gaan – en blijven zij lui onderuitgezakt in hun fauteuil achter, op tafel het glaasje cognac, waarvan de verlegen bediende niet heeft durven proeven, en naar eer en geweten voldaan dat ze gul en menslievend zijn geweest.

Er zit dus niets anders op dan te erkennen dat ze beiden rijk zijn. Dat hoeft echter niet te betekenen dat ze dat op dezelfde manier zijn. Het fortuin van de familie Gálvez bijvoorbeeld komt van ver terug in de tijd, in combinatie met een beroemde genealogie van illustere vaderlanders. En ook al zijn veel van de pecunia die door zulke voortreffelijke voorvaderen bijeen zijn geharkt er al doorheen gejaagd, hun nakomelingen beschikken in 1904 nog altijd over voldoende renteopbrengsten om er goed van te kunnen leven. Om nog maar te zwijgen van de smetteloze reputatie die op den duur zeker zo waardevol zal blijken als het verkwiste vermogen. Want iedere inwoner van Lima weet dat grootvader José Gálvez Egúsquiza in 1866 omkwam bij de verdediging van de haven Callao tegen het Spaanse smaldeel, en dat zijn oom José Gálvez Moreno een held was in de Oorlog van de Stille Zuidzee, en wie zou de jonge José, zodra hij volwassen wordt, met dergelijke visitekaartjes een verantwoordelijke functie kunnen weigeren; wellicht een diplomatieke missie in het buitenland of zelfs het Ministerie van Cultuur in Lima.

Het fortuin van de familie Rodríguez daarentegen is schandalig nieuw. Carlos’ vader begon het nog maar dertig jaar geleden te vergaren toen hij tijdens de rubberoorlog zijn geluk beproefde in het aftappen van het bloed van het oerwoud en van z’n bewoners. Voordien was hij een niemand. Een huisaan-huisverkoper van petrolie en zeep, die er wellicht toen al van droomde ooit een van die grote heren te zijn die zich nooit verwaardigden hem te ontvangen. Toen kwam het witte goud en daarmee de plantage met vierduizend arbeiders, een winter- en zomerverblijf, de calèches, zijn eigen huispersoneel, dat bijzonder veel leek op die vreselijke huisknechten die hem vroeger zo vaak bij de deur hadden tegengehouden. Zelfs een botanische tuin met bijzondere planten en dieren, waarin de heer des huizes zijn vele besognes langs de grintpaden uit wandelen nam. Alles, behalve dat roemrijke verleden dat zelfs het rubber niet kan kopen: de stamboom waarvan zo veel inheemse scheuten gesnoeid zouden moeten worden. Het is die roemloze afkomst die in bepaalde salons, bij deftige recepties, onverteerbaar is; hetgeen verklaart waarom de heren hun hoofd tien of twaalf graden minder buigen wanneer hij passeert en de dames de rug van hun hand met licht opgetrokken neus aanbieden, alsof een onprettige geur ze van hun à propos heeft gebracht. Alsof rond de familie Rodríguez een lichte walm van oerwoudpoelen is blijven hangen, dodezwijnenbloed, gevulkaniseerd rubber, petrolie; de petrolie die hij dertig jaar geleden huis aan huis verkocht à tien armoedige centen voor een tiende liter.

Dit is wat nog het meeste lijkt op vriendschap tussen klassen wat we kunnen vinden. Een rijk iemand met een illustere stamboom en een nog rijker iemand wiens voorvaderen arm waren. Misschien is het zelfs overdreven zo veel woorden te wijden aan deze zaak, want de personen in kwestie zelf lijken er niet zwaar aan te tillen. Laten we niet vergeten dat ze denken dat ze dichters zijn, en die gedachte verleent hun een lichte elevatie boven het aardoppervlak, een verstrooide onthechting van alles wat herinnert aan de werkelijkheid en haar prozaïsche conventies. Dus waarom zou het hen interesseren dat er in de familie van Carlos geen beroemde doden zijn en in die van José te veel; de Poëzie, de Kunst, hun vriendschap, vooral hun vriendschap, staan daar ver boven. Dat zou tenminste hun reactie zijn als iemand de moeite zou nemen ernaar te vragen. Dat interesseert ons geen lor, zouden ze zeggen, zie je niet dat wij dichters zijn; en dat antwoord zou moeten volstaan.

Het zou moeten volstaan, maar het zou niet overtuigen. Het mag duidelijk zijn dat ook voor hen de weerklank van de familienaam en van de afkomst belangrijk is – we zeiden al dat het 1904 is en dus kan het niet anders –, ook al geven ze dat niet toe; hoewel, misschien weten ze het niet eens. En het is wellicht daarom dat de meningen van José, de neef van de vermaarde José Gálvez Moreno, altijd iets verstandiger lijken dan die van zijn vriend, zijn gedichten gepolijster, zijn grapjes over Peruanen, Chilenen en Spanjaarden gevatter, en zijn vriendinnetjes mooier; bij sommige gelegenheden zou je zelfs zeggen dat hij groter lijkt, ware het niet dat een onpartijdig meetlint hun enige tijd geleden onthulde dat Carlos hem bijna twee centimeter voorbijstreeft. José was het die Georgina schiep – de glimlachende, verwonderde, totaal dronken Carlos knikte slechts instemmend – en hij zal het ook zijn die haar dood zal verklaren mocht het nodig zijn dat haar, wat God verhoede, op een dag iets mocht overkomen. En wat kan Carlos dan doen behalve instemmend knikken, zelfs al wil hij het niet. Slechts een volgend glas pisco drinken en toosten op het geweldige idee van zijn vriend; hoeveel kans maken de meningen van de zoon van een rubbertapper wanneer hij alle illustere doden van een land tegen zich heeft?

De volgende brieven vergen meer kladjes dan de eerste. Er staat iets wezenlijkers op het spel dan het bemachtigen van een dichtbundel: als Juan Ramón niet antwoordt, is de komedie over. En om een of andere reden lijkt het de schrijvers van die komedie nu ineens ernst. Misschien daarom dat ze amper meer lachen, en Carlos een serieus gezicht trekt wanneer hij de pen opneemt.

Toch is er geen aanleiding om te veronderstellen dat de correspondentie zo snel afgelopen kan zijn. Juan Ramón antwoordt altijd per kerende post; soms zelfs twee of drie brieven in dezelfde week, die vervolgens met dezelfde trans-Atlantische boot de reis terug naar Lima zullen maken. Hij lijkt er ook belang bij te hebben de grap nog een aantal hoofdstukken te laten voortduren, ook al kost hun dat een paar korte en enigszins plechtstatige brieven. Soms uitgesproken saaie kattenbelletjes, maar per slot van rekening altijd even Juanramoniaans als de Droeve zangen en de Violette zielen, wat voor José en Carlos genoeg is om ze uit het hoofd te leren en ze avonden lang eer te bewijzen. Soms arriveren de velletjes vol inktvlekken of schrijffouten, maar met grootmoedige toegeeflijkheid vergeven ze hem zelfs dat. Juan Ramón, zo perfect in zijn verzen, zo intellichent – met ch –, maakt soms ook vlekken met zijn pen; ook hij vergist zich weleens, verwart de g met de ch en de x met de s, of schrijft een u waar een stomme e moet staan.

Waar hebben ze het over in die eerste brieven?

Vaststaat dat het niemand erg interesseert. Zelfs henzelf niet. Ze besteden veel tijd aan het schrijven, inpakken en verzenden ervan; tijd die verloren gaat aan het uitwisselen van remedies tegen de griep of praten over de kou of de warmte in Madrid, over de nocturnes van Chopin of over het ongemak van het reizen per auto. Onnutte tijd waarbij we maar beter niet te lang stil blijven staan. Wat wel belangrijk is, erg belangrijk, zijn de aanhef en de ondertekening van die brieven. De manier waarop in amper veertien brieven geleidelijk discreet wordt overgegaan van De Heer Juan R. Jiménez en Jongedame Georgina Hübner naar Lieve vriend en Vriendin. Om niet te spreken van de ondertekening: hoogachtend uw onderdanige dienares, hartelijke groet, vriendelijke groet, lieve groet, tedere groet. Die overgang, gemaakt in zevenhonderd tweeënveertig regels correspondentie, wat gelijkstaat aan een gesprek in een café van ongeveer een uur en vijftig minuten, kan een wat al te bruuske wending lijken, maar als we rekening houden met het feit dat de oversteek van Lima naar La Coruña maandelijks slechts door twee schepen wordt gedaan en dat elke boot zelden meer dan twee of drie van hun brieven meeneemt, dan begrijpen we dat het eerder om een trage relatie gaat, geheel in de stijl van die tijd. Het doet een beetje denken aan die gelieven die er een half jaar over doen voor ze toestemming krijgen elkaar door het hek te spreken, en ten minste een jaar alvorens elkaar een eerste, zedige kus te geven.

Uiteraard is het woord liefde tussen hen nog niet uitgesproken.

Telkens wanneer hij bij zijn correspondentie het poststempel van overzee herkent, rent José naar Carlos. Ze hebben afgesproken de brieven gezamenlijk te lezen – ze zijn tenslotte beiden Georgina – en Gálvez komt zijn belofte nauwgezet na, ook al geeft hij een enkele keer toe aan de verleiding de envelop al een beetje open te scheuren. Ze dragen de woorden van de Meester voor in de banken van de universiteit of in de biljartzaal van de sociëteit Club de la Unión, en daarna zien ze op de zolder de dag ten einde komen terwijl ze elk woord van hun reactie met elkaar bespreken. Vaak zijn ze zo druk bezig dat de nacht invalt en de muggen in steeds kleinere cirkels rond de petroleumlamp vliegen tot ze door de vlammen gegrild worden, terwijl zij nog de laatste hand leggen aan het definitieve concept.

Beiden denken voortdurend aan Juan Ramón, maar alleen Carlos besteedt aandacht aan Georgina zelf. Voor José is ze maar een voorwendsel, een middel waarmee hij de la van zijn schrijftafel met relikwieën van de Meester kan vullen. Bijvoorbeeld een gesigneerde foto. Bijvoorbeeld een nog niet gepubliceerd gedicht van de dichter. Dat is waar hij bij iedere brief begerig naar uitkijkt: hoe hij meer dingen kan bemachtigen, meer handtekeningen, meer Juan Ramón. Carlos doet daarentegen alles om Georgina een persoonlijkheid en een biografie aan te meten. Het lijkt wel of hij al begint te vermoeden dat haar personage zich uiteindelijk zal ontwikkelen tot de hoofdpersoon van haar eigen geschiedenis. Dus kiest hij met zorg de woorden die hij in iedere brief gebruikt, even zorgvuldig als zijn schoonschrift. Ook let hij op de bijwoorden, de gedachtenpuntjes, de uitroeptekens. Hij zegt: laat dat maar aan mij over, jij bent enig kind en je begrijpt de taal van de vrouwen niet; nog een geluk dat ik drie zussen heb en heb geleerd naar ze te luisteren. Vrouwen zuchten vaak en telkens wanneer ze zuchten plaatsen ze gedachtenpuntjes. Ze overdrijven veel, en wanneer ze overdrijven zetten ze een uitroepteken. Ze voelen van alles, en elk van die gevoelens krijgt daarom een bijwoord. José lacht maar laat hem begaan, doorhalen, al te mannelijke zinnen verzachten. Natuurlijk, soms maakt hij er grapjes over. Hij noemt hem Carlota, en zegt dat hij haar die avond erg aantrekkelijk vindt. Donder op, bromt Carlota – bromt Carlos – zonder zijn blik op te slaan.

Dat doet hij natuurlijk niet. Geen van tweeën verroert zich. Eerst moeten ze veel vragen beantwoorden. Is Georgina wellicht een wees? Heeft ze enig spoor van inheems bloed of de getinte marmerkleurige huid van een vrouw uit het volk? Hoe oud is ze precies en wat wil ze van Juan Ramón? Ze weten het niet, zoals ze evenmin weten wat ze daar nog doen, of waarom het belangrijk is dat Juan Ramón opnieuw antwoordt. Waarom vergeten ze alles niet en keren ze terug naar hun verplichtingen: studeren voor hun uitgestelde vakken rechtsgeleerdheid en een vrouw van vlees en bloed zoeken om mee te nemen naar het voorjaarsbal.

Maar om een of andere reden gaan ze, lang nadat de nacht is gevallen, door met schrijven. Ze lijken niet te weten waarom, en als ze het wel weten zeggen ze het niet.

Ze denken dat ze dichters zijn.

Ze hebben elkaar leren kennen in de aula’s van de Universiteit San Marcos, op die beslissende leeftijd waarop studenten hun eigen ideeën en daarmee ook hun eerste snorharen beginnen te cultiveren. Voor beiden was een van die eerste ideeën de poëzie, de onwillige snor zou pas veel later komen. Tot dan toe hadden al hun levensbeslissingen in handen van de familie gelegen, vanaf hun gang naar de Faculteit Rechtsgeleerdheid tot aan de lastige pianolessen. Beiden droegen pakken die uit een catalogus in Europa waren besteld, herhaalden eenstemmig dezelfde beleefdheidsfrasen en hadden in bijeenkomsten geleerd zich in vergelijkbare bewoordingen uit te laten over de oorlog met Chili, over de onbetamelijkheid van bepaalde moderne dansen en over de rampzalige gevolgen van het Spaanse kolonialisme. Carlos zou advocaat worden om de zaken van zijn vader te behartigen en José, nou ja, voor José was het voldoende dat hij in wat dan ook zou afstuderen, waarna de familierelaties de rest zouden doen. Hun liefde voor de poëzie was echter door niemand opgelegd en had ook geen enkel nut. Het was de eerste wens die helemaal uit henzelf voortkwam. Woorden slechts, maar woorden die van een andere wereld spraken, een wereld buiten die van de comfortabele gevangenis van kamerschermen en parasols, van havanna’s in de gastenkamer en van soupers die om half negen werden opgediend.

Uiteraard, ze zijn geen dichters, nog niet althans, maar samen hebben ze geleerd zich te gedragen alsof ze het zijn en dat is al bijna hetzelfde als het werkelijk te zijn. Ze nemen deel aan de bijeenkomsten van mevrouw Linard op dinsdag en die van de Club de la Unión op donderdag. Ze diepen uit kasten oude sjaals, hoeden en jassen op om zich ’s avonds als Baudelaire te vermommen; ze worden steeds magerder, schandalig mager naar het oordeel van hun moeders. In een kroeg aan de aristocratische Jirón de la Unión stellen ze samen met drie andere studenten een manifest op waarin ze zweren zolang ze leven op straffe van middelmatigheid niet meer naar de colleges Rechtsgeleerdheid terug te zullen gaan. Een enkele keer schrijven ze zelfs iets: uitermate slechte gedichten nog, verzen die op een abominabele vertaling van Rilke lijken of, wat erger is, een nog slechtere vertaling van Bécquer. Dat geeft niet. Mooi schrijven is een detail dat later ongetwijfeld komt, met behulp van de kleding van Baudelaire, de absint van Rimbaud of de ijdele hangsnor van Mallarmé. En met ieder vers worden de opvattingen die ze van hun ouders geërfd hebben steeds verder de grond in geboord; ze beginnen te denken dat Chili wie weet wel gelijk had in de oorlog, dat het onbetamelijke misschien wel was dat de dansen van hun grootouders in de twintigste eeuw nog altijd gedanst werden, en dat het Spaanse kolonialisme… toegegeven, in het geval van het Spaanse kolonialisme moeten ze erkennen, hoe pijnlijk ook, dat ze hetzelfde blijven denken als hun ouders.

Sinds wanneer beschouwen ze zichzelf eigenlijk als dichters? Dat weten ze niet precies. Misschien waren ze het altijd al, zonder het zelf te weten, en dat idee geeft ze de voldoening met andere ogen te kijken naar onbeduidende anekdotes uit hun kindertijd. Had Carlos zijn eerste gedicht niet uitgesproken op die ochtend van het uitstapje naar de provincie, toen hij zijn kinderjuffrouw vroeg of de bergen ook een papa en mama hebben? En de blik waarmee José zo graag de zonsondergang in Tarma aanschouwde toen hij nog maar amper zijn eerste woordjes had gesproken, was dat niet de blik van een dichter? Op die onthullende momenten, moeten ze elkaar bekennen, zijn ze inderdaad altijd dichter geweest, dus houden ze elkaar urenlang bezig met het naspeuren van hun biografie op tekenen van genialiteit, die zich altijd openbaart in de levens van grote geesten; zodra ze iets vinden slaan ze elkaar op de schouder, na lange nachten met pisco erkennen ze groot bewonderaar te zijn van de verzen van de ander. Voor je het weet zijn ze zomaar de levende toekomst van de Peruaanse poëzie, de toorts die de weg voor nieuwe literaire tradities zal verlichten. Met name de kleinzoon van de beroemde José Gálvez Egúsquiza, wiens licht om onduidelijke reden altijd wat sterker lijkt te stralen.

De zolder maakt deel uit van een van de vele gebouwen die de familie Rodríguez in de wijk San Lázaro bezit; oude panden die men niet van plan is te restaureren en die op het punt lijken te staan met huurders en al in te storten. De andere verdiepingen zijn verhuurd aan een dertigtal Chinese immigranten, arbeiders van de pastafabriek, maar de zolder is zelfs daar te erbarmelijk voor. Zelfs die gelen, die op het dek sliepen van de schepen die de oversteek over de Stille Oceaan maakten, willen hem niet. Daarom kunnen Carlos en José erop wanneer ze maar willen.

De ruiten zijn gebarsten en er zitten kieren tussen de vloerplanken zo groot als een muntstuk. Het houtwerk vertoont scheuren door de verwaarlozing en ergens houdt een kat zichzelf wonderbaarlijk in leven, ook al doet het verhaal de ronde dat Chinezen katten eten en dat het overduidelijk is dat de Chinezen in kwestie erge honger lijden. Al bij al de gedroomde plek voor een stel jongens die genoeg hebben van een bed met een baldakijn en van het gemopper op de dienstmeisjes dat ze het zilveren olie- en azijnstel niet hebben gepoetst. Ze vinden de armoedige omstandigheden opwindend en struinen tussen de juten zakken en de met stof overdekte oude rommel rond als gelukkige overlevenden van een scheepsramp.

Het was daar dat Georgina geboren werd. Een bevalling van veel woorden en lachbuien, schimmig verlicht door de flessen die dienstdeden als geïmproviseerde kandelaars.

Ze gaan iedere avond naar de zolder, ze vinden het grappig zich in de arme wijken te vertonen en vervolgens naar het gebouw te gaan dat wel afkomstig lijkt uit een roman van Zola. Vanuit het gebouw bereiken hen alledaagse geluiden, gedempt door rafelige gordijnen en luifels van rijstpapier. Twee vrouwen die bekvechten over een portie soep. Een lange monoloog in een vreemde taal, die lijkt op de monoloog van een dwaas of op een gebed. Het gehuil van een kind. Ze zuigen het allemaal met een mengeling van gretigheid en genot in zich op, en zoeken er sporen van poëzie in die Baudelaire er eerder in vond, of wellicht zoeken ze in de armoede alleen maar de sporen van Baudelaire zelf. Hun bezoeken verontrusten de portier van het gebouw, die bij het openen van de deur altijd herhaalt: jongeheer Rodríguez, jongeheer Gálvez, wat u hier ook zoekt, pas alstublieft op. Hij is natuurlijk bang dat de vloer van de vliering naar beneden komt en zij zich zullen bezeren, maar wat hem vooral op een vage manier beangstigt, is de veronderstelde dreiging van de Chinezen zelf.

José en Carlos lachen erom. Ze weten best dat de Chinezen ongevaarlijk zijn: mannen en vrouwen met droevige gezichten die niet eens hun ogen durven op te slaan wanneer ze hen op de overloop tegenkomen. ‘Het zijn toch rustige mensen, man,’ antwoorden ze nog altijd lachend, terwijl ze de trap al op lopen. De bewaker klakt met zijn tong. ‘Te rustig,’ zegt hij nog, ‘te rustig…’

Sommige avonden klimmen ze van de zolder op het dak. Ze trekken hun stropdas los en drinken direct uit de fles. Beneden klonteren de huizen samen, de bescheiden pleintjes, de torens van de kathedraal. Verderop de grijze contouren van de Universiteit San Marcos, waar ze alweer een dag niet naartoe zijn geweest. Ze zien de bewoners van Lima gehaast en enigszins gebogen voortlopen, bijna altijd gebukt onder een of ander gewicht waarvan zij de aard en de zwaarte niet kennen, noch er een oordeel over hebben. Ze vormen ongetwijfeld een vreemd schouwspel met hun met zwarte vegen besmeurde witte linnen pakken en hun wandelstokken die in de ruimte hangen; als geruïneerde miljonairs die dreigen zich in de ruimte te storten. Maar niemand kijkt naar ze. In de arme wijken loopt iedereen met de blik op de grond gericht, en slaat zijn ogen slechts een enkele keer op om de Lieve Heer een gunst te vragen, die Hij hun zelden verleent.

Daar gezeten spelen ze hun favoriete spelletjes. Het eerste bestaat eruit te vergeten dat ze in Lima zijn en dure pakken dragen. Met één haal vegen ze de klokkentorens uit de koloniale tijd weg, de uit leem opgetrokken muren, de gele heuvels, de mensen, vooral die armoedige mensen die de slechte gewoonte hebben hun dromen te verstoren. Plotseling bevinden ze zich in Parijs. Twee aan de grond geraakte dichters met niets om hun maag mee te vullen. Ze hebben de beste gedichten van de eeuw geschreven, maar niemand heeft er weet van. Ongelooflijke verzen, die als exotische bloemen openbloeien om vervolgens te midden van de lelijkheid van alledag te verwelken. Een week tevoren hebben ze hun laatste franc uitgegeven aan een riem papier. Gisteren hebben ze hun pen en lessenaar naar het pandjeshuis gebracht. Diezelfde ochtend nog verkochten ze hun laatste boeken aan een voddenman, en met de franc die hij hun betaalde, ah, met die franc bedachten ze op de Pont Neuf hun laatste wens en zagen hem vervolgens zonder enige hoop in de Seine verdwijnen. Splash. Ze fantaseren dat het koud is. Die nacht zal de sneeuw Parijs opnieuw bedekken, en zij zullen niet aan het dramatische feit kunnen ontkomen hun gedichten een voor een te verbranden om de winter te overleven.

Hun eigen miserie vertedert hen zolang het duurt, wat erg kort is want het is een bewerkelijke fantasie die ze maar met moeite overeind kunnen houden. Lima is een plek die geen dromen toelaat, en vroeg of laat voelen ze de warmte van haar eeuwige zomer of zien ze een gouden manchetknoop in een van hun mouwen oplichten. Of de koets van de Rodríguezen komt gewoon met veel lawaai de ongeplaveide straat in rijden en vanaf de bok kijkt de koetsier omhoog en roept: ‘Jongehééér! Uw vader roept voor het avondeten!’ Dan stort hun droom in, precies zoals de franc die ze nooit in de Seine wierpen, en van het ene op het andere moment zien ze zichzelf weer zoals ze zijn: twee jongeheertjes die de armoede van bovenaf aanschouwen.

‘Wat een rotstad,’ mompelt José terwijl hij zich klaarmaakt om naar beneden te gaan.