DE BLAUWE DIAMANT

Care Santos

De blauwe diamant

Vertaald uit het Spaans
door Jacqueline Visscher

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Diamante azul. Editorial Planeta, S.A., Barcelona

© Care Santos 2015

© Nederlandse vertaling Jacqueline Visscher /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2018

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Foto omslag © Sasha / Stringer / Getty Images

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 302

ISBN 978 90 284 4299 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 284 2746 4

Schrijven is je iets herinneren
wat nooit is gebeurd.

SIRI HUSTVEDT

Een roman […] is het leven
om verklaringen vragen.

JAUME CABRÉ

Om te beginnen

Ik ben op veel begraafplaatsen geweest, altijd op zoek naar de herinneringen van anderen. Vandaag kom ik mijn eigen herinneringen bezoeken, met een witte roos in elke hand.

Eerst blijf ik staan bij het graf van mijn oma Teresa. Ze kocht het zelf, een afgelegen plekje, en liet hun beider namen in wit marmer graveren. Hier begroef ze mijn opa, en ze wachtte tot haar tijd gekomen was.

‘Dus wanneer ik doodga, hoeven jullie me alleen maar in het gat te stoppen,’ zei ze vaak.

Mijn oma sprak zonder angst of respect over haar dood. Alsof ze weg zou gaan om een paar kousen te kopen.

Ze koos dit plekje zodat ze niet gestoord zouden worden. Ze wilde alleen zijn met de liefde van haar leven. Iedereen moest beloven dat hier niemand anders begraven zou worden. Nooit. Niemand. Vooralsnog heeft ze haar zin gekregen. Op deze plek, waar het met de jaren drukker is geworden, liggen alleen zij tweeën. Voorgoed alleen, zoals Teresa Pujolà wilde, een vrouw die altijd had gedaan waar ze zin in had. Zelfs na haar dood.

Terwijl ik een roos op de richel leg, heb ik zin mijn oma te vragen waarom ze me nooit over haar vader heeft verteld, en over haar grootvader al helemaal niet, waarom de tijd een fragment uit de geschiedenis heeft uitgehold, alsof het vocht is dat een muur aantast. Maar ik zwijg om niet te zijn als die vrome oude vrouwen die naar het kerkhof komen en de doden hele verhalen vertellen. Ik ken zelfs iemand die ruzie met hen maakt.

Nu loop ik de trap op naar het hoogstgelegen deel, dat ook het oudst is. Het deel dat langgeleden de ‘Begraafplaats van de Spiritisten’ werd gedoopt. Tegenwoordig zijn ze met elkaar verbonden, maar vele jaren vormde een dikke muur de grens tussen twee onverenigbare werelden: de wereld van de katholieken en die van de goddelozen.

Ik ga naar de oudste graven, de verlaten graven, waar doden liggen aan wie niemand nog denkt. Naamloos vaak, met stenen die zijn aangetast door de tand des tijds, salpeter en mos. Geen bloemen. Op vele graven is de naam van de overledene alleen zichtbaar op de ruimingswaarschuwing: ‘We verzoeken u zich voor die en die datum te melden op ons kantoor om de situatie te reguleren. Anders zien we ons genoodzaakt dit graf beschikbaar te stellen voor verkoop. Hoogachtend, de directie.’

Ik haal een papiertje uit mijn zak waarop ik een nummer heb genoteerd. Het is niet moeilijk het bijbehorende graf te vinden. Zoals ik al dacht, staat er geen inscriptie op. Geen enkel spoor. Ik leg de roos op het stof. Met mijn vinger schrijf ik in het zand: ‘Silvestre Pujolà Soms. 1842-1900.’

Ik hoor mezelf mompelen: ‘Je had zeker niemand meer verwacht, hè?’

Even verlang ik ernaar het niets over mijn oma Teresa te vertellen: hoe de geschiedenis verderging die Silvestre had ingezet. Hij zou het vast graag willen weten. Dat willen we allemaal, weten hoe de geschiedenis verdergaat. Maar ik hoor de vogels fluiten en houd me liever stil.

Als ik wegga, denk ik aan de woorden van mijn moeder die me hierheen hebben gevoerd.

‘Het laat me maar niet met rust,’ zei ze. ‘Je oma was zo’n kwebbel, en toch zijn er dingen die ze me nooit heeft verteld. Vind je dat niet raar?’

Dat is het inderdaad, geloof ik. Konden we de doden maar vragen stellen.

‘Dus zul jij het moeten doen,’ besloot mijn moeder.

‘Wat?’ vroeg ik.

‘De geschiedenis vertellen, omdat je oma dat niet heeft gedaan zul jij het moeten doen.’

Daartoe dienen romans. Om de doden te laten terugkeren. Om alles wat we zijn kwijtgeraakt terug te vinden.

Daartoe schrijven we. Daartoe ben ik gekomen.

DEEL EEN

Een zak zout

13 augustus 1927

Leeg, donker en vol kaarsen is de salon net een kerk. Van alles wat er stond, rest alleen de wandklok, van donker hout en met een geelgouden pendule, die als altijd de verkeerde tijd aangeeft. Spoedig zal hij stilstaan, want de enige hand die hem opwond is ermee gestopt.

Teresa is de stad zo snel doorgelopen als haar zwangerschap van acht maanden het toeliet. Ze heeft het bericht van een babbelzieke buurvrouw gehoord – ‘Je vader ligt op sterven, meisje’ – en het was haar koud om het hart geworden. Ze was er al bang voor, een verborgen instinct had haar gewaarschuwd, hoe begrijpt ze niet. Ze kon vannacht niet slapen. Iedereen denkt dat het door de baby komt. Alleen zij weet dat ze wordt voortgejaagd door de haast van de dood, niet die van het leven.

Het hart bonst haar in de keel als ze op de deur klopt. Haar jongste zusje doet open. Haar ontzette blik is als een muur die haar de weg verspert.

‘Laat me erdoor, Dolores,’ beveelt ze, gedecideerd, en met een uitdrukking die geen tegenspraak duldt.

Het jongste zusje aarzelt, stottert van schrik.

‘Wweet… weet mama ervan? Weet ze dat je hier bent?’

‘Vertel jij het haar maar, als je dat wilt.’

‘Ze is niet thuis.’

‘Reden te meer om me binnen te laten, kleintje.’ En omdat het meisje geen aanstalten maakt, verheft Teresa haar stem. ‘Doe wat ik zeg!’

Dolores weet niet wat ze moet doen. Teresa wacht haar besluit niet af. Ze schuift haar zusje opzij, loopt het halletje en vervolgens de gang door naar de woonkamer. Ze is een vrouw van zesentwintig jaar, vastberaden, zelfverzekerd. Volstrekt het tegendeel van haar schuchtere zusje, dat nog achttien moet worden.

Ze is hier niet meer terug geweest nadat ze was weggevlucht, bijna drie jaar geleden. Drie jaar pas, maar het lijkt een eeuwigheid. Ze schrikt van de religieuze geur in huis, maar erger nog van het totale gebrek aan leven. Hier is helemaal niets meer. Slechts een bed midden in het vertrek, bij de grote ramen, waarvan de luiken gesloten zijn. Alles is schemerdonker. Het is heel warm. Op de patio heerst louter stilte.

In de kamer bevinden zich, naast Dolores, ook haar zusje María en haar broer José, die het chauffeursuniform van banketbakkerij Font draagt. Zijn formele kledij benadrukt de ernst van het moment. Iedereen staat, want stoelen zijn er niet, alleen het bed waarin Florián Pujolà moeizaam ademhaalt.

‘Waar zijn de meubels?’ vraagt de oudste zus.

‘Ze hebben overal beslag op gelegd,’ antwoordt María.

‘Beslag?’ herhaalt ze, ongelovig.

‘Om de schulden te betalen,’ zegt de broer.

‘Wanneer was dat?’

‘Gisterochtend. Het heeft moeite genoeg gekost om ze over te halen het bed te laten staan.’

Haar vader ligt daar met gesloten ogen en verstarde handen. Hij is nog jong, slank, met een breed voorhoofd en een serene blik. Hij wordt verteerd door een kwaal die niemand kan duiden.

Teresa loopt naar hem toe, pakt zijn hand, mompelt slechts één woord vlak bij zijn oor.

‘Papa…’

Florián Pujolà doet zijn ogen een klein stukje open. Zijn oogleden zijn loodzwaar. Als hij zijn dochter ziet, verandert zijn gezichtsuitdrukking van doodsberusting in opperste vreugde.

‘Teresa… wat fijn dat je gekomen bent. Wat zie je er goed uit!’

Teresa legt een koele hand op het gloeiend hete voorhoofd van haar vader. Ze kust hem, terwijl ze zijn hand vasthoudt. Florián kijkt naar de dikke buik van zijn dochter.

‘Ik zal hem niet geboren zien worden.’

Teresa antwoordt niet. Ze probeert te glimlachen. Het lukt niet. Ze verbergt haar tranen door haar blik af te wenden naar de lege wanden.

‘Het is allemaal heel anders dan toen je wegging,’ zegt de vader.

‘Ja.’

‘De piano wilde niet weg. Er waren tien man nodig om hem mee te nemen.’ Florián vertrekt zijn mond tot een trieste grimas en wijst naar contouren die het instrument op de wand heeft achtergelaten, als een fantoom. ‘De klok hebben ze laten hangen. Ze waren er bang voor. Ze zeiden dat hij behekst is, die idioten.’ Hij valt even stil, om krachten op te doen. ‘Alles is verloren gegaan.’

‘Vermoei uzelf niet, vader. Alles zal terugkeren.’

‘Ik niet. Ik kom niet terug. Ik ben heel moe.’

In de stilte klinkt het tiktakken van de klok net zo zwaar als de ademhaling van de verver.

‘Als je een jongen was geweest, Teresa…’ Weer een pauze, om de hypothese voorbij te laten gaan, om even in de droom te verkeren en hem weer te laten vervliegen. ‘Je ziet er beter uit dan ooit, meisje!’

De vrolijke kleuren van Teresa’s zomerjurk steken schril af tegen dit donkere toneel.

‘Hebt u honger? Zal ik een beker melk voor u halen?’

‘Ik wil niets…’ mompelt hij, en herinneringen laten hem zijn ogen openen. ‘Herinner je je Tomasa nog? Wat een geluk dat ze deze puinhoop niet hoeft mee te maken.’

‘Put uzelf niet uit, vader. Doe uw ogen een poosje dicht.’

Florián Pujolà gehoorzaamt zijn dochter. In het schemerdonker lijkt hij de geuren van Tomasa’s kookkunsten op te vangen, het geluid van potten en pannen te horen. Ook het gezang van de vogels, ver maar zuiver. Zijn blauwe diamant, zo oogverblindend, zo bijzonder, verschijnt in het centrum van zijn geheugen. De vele uren die hij in zijn leven naar hem heeft zitten kijken.

De verver staat erbij stil dat zijn leven bovenal blauw is geweest. Hij verheugt zich over die ontdekking. Het ontlokt hem een glimlach. Zijn laatste vredige moment is eveneens blauw. Licht en transparant blauw als zijn ogen. De ogen die hij tegenover zich ziet, zijn eigen ogen, de ogen van zijn vader en van de vele voorouders die van ver gekomen waren. Een familie-erfenis, overgegaan in de nu sombere blik van zijn Teresa.

‘Waarom is het hier zo donker? Zo troosteloos.’ Teresa staat op en opent de vensterluiken.

De vlammen van de grote kaarsen, die verspreid in de kamer staan, flakkeren.

De volière op de patio, een aloude liefhebberij van haar vader, eens bevolkt door tientallen vogels, is bijna leeg. Er is nog maar één exemplaar: de blauwe diamant.

‘Waar zijn de vogels?’ vraagt de oudste zus.

María antwoordt: ‘Vader heeft ze laten gaan. Hij zette de deur open en keek toe hoe ze wegvlogen.’

‘Het was het laatste wat hij deed voordat hij in bed ging liggen,’ vult Dolores aan, die behoorlijk overstuur is.

Teresa loopt naar de grote kooi. Ze ziet dat de deur openstaat. Het is alsof de blauwe diamant begint te bewegen en te fluiten als hij haar hoort. Het geluid klinkt hoog en kort, net gejank. Teresa vraagt zich af waarom hij niet is weggevlogen, zoals de andere vogels.

‘Bleef je liever hier bij hem, schatje? Jij houdt ook van hem, hè?’

Ze doet de volièredeur dicht en gaat de salon weer binnen. Ze besluit dat de luiken beter dicht kunnen.

Plots begint de wandklok te slaan. De slagen volgen elkaar ononderbroken op, ze hebben niets te maken met de uren: lang, doordringend, zwaar. Iedereen hier weet wat ze betekenen. De jongere zusjes schrikken, smoren een kreet, slaan hun handen voor het gezicht, brengen ze naar hun borst.

‘Ik ga moeder halen,’ zegt Dolores, ‘ze is in de Santa María aan het bidden.’

Zoals altijd, denkt Teresa, en ze vraagt een laken om haar vader mee te bedekken.

‘Zeg maar niet dat Teresa hier is,’ zegt de middelste zus.

‘Zeg het wel,’ weerspreekt Teresa haar. ‘Ik ben niet bang voor moeder, niet meer. En doof in godsnaam die kaarsen.’

Wanneer de klok ophoudt, vraagt Teresa José de dokter te halen. Ze troost haar jongere zusjes, die in elkaars armen staan te huilen. Ze neemt voorgoed afscheid van deze kale plek. Voordat ze weggaat, haalt ze de klok van de wand om hem mee te nemen. Niemand protesteert. Ze zijn eerder opgelucht.

Dus dit was alles. De verver Florián Pujolà Planas, achtenveertig jaar oud, een man zonder geluk, zoon van Silvestre Pujolà – eveneens verver – en María Rosa Planas, ongelukkig getrouwd met Margarita Gomis Picornell, die hem vijf kinderen heeft geschonken, twee jongens en drie meisjes, van wie er vier in leven zijn gebleven, allen hier aanwezig, is na een veel te triest en gehaast leven gestorven, vandaag, de dertiende augustus om veertien uur en dertig minuten van het jaar 1927, ten gevolge van een vage kwaal die de familie tientallen jaren gespreksstof zal opleveren.

Op de officiële verklaring vult de arts in: ‘Longtuberculose’, louter en alleen omdat hij toch iets moest opschrijven.

1726

Aan het andere uiteinde van deze geschiedenis, in een tijd en ruimte waar niemand nog aan denkt of over praat, bevindt zich een vrouw die kapot is van woede en verdriet. Op de achtergrond verheft zich fier een masia, een typisch Catalaanse hofstede, te midden van deze onherbergzame gronden, hoogmoedig, ongenaakbaar. Boven dat alles zien we de hemel en de wolken, en nog verder daarboven zou God zich moeten bevinden, maar God raakt de weg nogal eens kwijt en op Hem kun je je beter niet verlaten. De vrouw blijft staan op de geplaveide patio – de verdwijnende zon lengt de schaduwen – en kijkt hoe een Pujolar zich verwijdert. Ze balt haar vuisten. Haar stem trilt wanneer ze met een hier niet eerder vertoonde woede uitroept:

‘Geliefd bloed van de Heilige Sabina, ik vraag je de gunst van de wraak. Vervloek het geslacht van de man die zich verwijdert. Maak dat al zijn kinderen en kleinkinderen en achterkleinkinderen en achterachterkleinkinderen jong zullen sterven, aan ziekten of in oorlogen, op een leeftijd dat ze hun zaad nog kunnen verspreiden. Maak dat hun zaad geen wortel schiet en dat het zo doorgaat tot elk spoor van zijn geslacht is uitgewist, tot van zijn achternaam geen herinnering meer rest op deze aardbodem. Ik vraag het je in naam van de waarheid en de gerechtigheid, en van allen die ooit zijn bedrogen of verraden. Als tegenprestatie zal ik elke nacht om twaalf uur zout strooien in het portaal van mijn vijand en zal ik elke zondag na de mis van elf uur een grote waskaars aansteken. Ik zweer deze beloften tot aan mijn laatste dag na te komen, op God en op de engelen en op alles wat heilig is, amen.’

2 februari 1920

De verlovingsceremonie begint stipt om half vijf, zoals alle betrokkenen verwachten. In de salon van de verver Pujolà verschijnen de weduwe van notaris Sust, genaamd Ramona, een magere vrouw gekleed in strenge rouw voor wie de mode en alle wereldse genoegens voorbij waren op het moment dat haar echtgenoot de geest gaf, precies zestien jaar geleden. Ze wordt vergezeld door haar enige zoon, Casimiro Sust, een advocaat die studeert voor notaris en die nooit enige reden ziet om zijn moeder tegen te spreken. Naast hem een rimpelig oud vrouwtje met wit haar en vochtige ogen, ze stelt zich voor als ‘de voedster van de jongen’ en dommelt meteen na aankomst weg in de warmte van het zonnetje dat door het raam binnenvalt.

Tegenover hen hebben we doña Margarita – die vandaag glimlacht omdat ze nerveus is en omdat het gepast is – en don Florián, die speciaal hiervoor en tegen zijn gewoonte in de ververij heeft gelaten voor wat ze was en die zich van zijn vrouw van onder tot boven heeft moeten omkleden. Hij heeft het haastig gedaan, onder protest, zonder de reden ervan echt te begrijpen. Nu doet hij alsof hij hier al de hele dag zit, in de fauteuil en met zijn benen over elkaar geslagen, terwijl hij de zon voorbij ziet trekken. Hus, de administrateur, is er ook, hij heeft de afgelopen achttien jaar geen enkele belangrijke bijeenkomst van meneer gemist, die hem als zijn rechterhand beschouwt. En slapend op het tapijt, onverschillig als een godheid, hebben we de kat, wit, schoon, doorvoed, majestueus. Zijn naam is Kat, want dieren een naam geven is hier in huis niet de gewoonte. We sluiten de lijst af met het meisje. Ze zit tussen haar ouders in, met de uitstraling van een verstrooide engel. Ze draagt een mauve japon die tot haar enkels reikt, het haar bijeengebonden met een strik en een omslagdoek over haar schouders. Misschien is ze nerveus, dat valt moeilijk te zeggen, zoals ook de gevoelens van een sfinx moeilijk te interpreteren zijn. Ze is heel mooi, en die deugd zorgt ervoor dat haar elk minpuntje bij voorbaat vergeven is; ook dat ze zo lang heeft gewacht met het bezoek te begroeten en haar moeder haar een seintje heeft moeten geven. Toen zei ze gehoorzaam: ‘Goedemiddag, doña Ramona.’

En doña Ramona antwoordde: ‘Insgelijks, mijn lieve kind.’

En dat ‘mijn lieve kind’ blijft in de lucht hangen, stemt iedereen tot nadenken, terwijl Pepa de chocolade met cake serveert, zo’n lekker grote cake, diezelfde morgen gekocht bij banketbakker Josep Oms.

De heer des huizes behoort als eerste het woord te nemen. Aangezien Florián geen aanstalten maakt, helpt Margarita hem met een verholen schop.

‘Vandaag is een grote dag,’ begint de verver, die zijn toespraak heeft geoefend, ‘en om te beginnen wil ik zeggen dat het me zeer verheugt dat u bij mij thuis bent, dat u vanaf heden als uw eigen huis kunt beschouwen.’

‘Vindt u de chocolade lekker?’ onderbreekt doña Margarita hem, terwijl ze haar toekomstige medeschoonmoeder aankijkt.

‘Zeker, mevrouw, erg lekker. Is hij bereid met water?’

‘Met melk.’

‘Dat proef je. Neem het mijn zoon niet kwalijk, hij is geen zoetekauw.’

Casimiro Sust heeft de kop onaangeroerd teruggezet op het tafeltje. Hij heeft de zon al zo lang niet gezien dat hij bleek is als een vissenbuik. En hij moet nog minstens twee jaar met zijn neus in de boeken zitten voordat hij op kan voor de vergelijkende examens en een ander kleurtje kan opdoen.

‘Vindt u het goed dat we eerst de praktische zaken bespreken?’ vraagt Florián. ‘Ik zal niet ontkennen dat mijn compagnon en ik heel goede zaken hebben gedaan tijdens de Grote Oorlog. Er is dus geen reden om te beknibbelen voor mijn oudste dochter. Ik weet niet of ik hetzelfde zal kunnen doen bij de twee jongsten, want er is een verandering gaande.’ De twee vrouwen zijn vol verwachting. De voedster knikkebolt, met de spinnende kat aan haar voeten. ‘Ik had vijfduizend peseta in gedachten.’

De hoeveelheid blijft als een nevelsliert in de lucht hangen. Ze verdwijnt pas als de weduwe plechtig oordeelt: ‘Ik vind het genereus.’

De verver verbloemt zijn opluchting niet.

‘De kwestie is het waard.’ Hij glimlacht en kijkt naar zijn dochter, die zijn blik liefdevol beantwoordt.

‘Het zal hun aan niets ontbreken, daar kunt u van op aan, meneer Pujolà. Daar zal ik persoonlijk zorg voor dragen,’ zegt nu de weduwe. ‘Zolang ze hier in de stad wonen, komen ze bij mij in huis. Dat is het beste, ik heb kamers te over en op die manier kan Casimiro gebruikmaken van het kantoor van zijn vader, die in vrede ruste. Maar wellicht loopt het anders, u weet immers dat notarissen zelden dicht bij huis werken. We zullen het gerecht en de eerste standplaats moeten afwachten om zekerheid te krijgen.’

‘En wat gebeurt er dan?’ vraagt Florián, die onrustig wordt bij de gedachte dat zijn dochter bij hem vandaan zal gaan.

‘Dan moet de vrouw haar echtgenoot volgen, dat spreekt vanzelf. En ik ga met hen mee om te helpen bij alles wat nodig is. Ik heb het helemaal voor ogen. Mijn huis verhuur ik dan. Ik ben immers gewend aan die wisselingen: vreemde steden, rare gewoonten, mensen die een soort Spaans spreken dat niemand begrijpt… Ik heb het voor mijn man gedaan en zal het voor mijn zoon doen.’

Florián kijkt naar de weduwe Sust, die hij al zijn hele leven kent. Hij herinnert zich de notaris, haar man, heel streng, heel baardig, met een heel harde stem. Hij bedenkt dat hij hen tot op vandaag niet echt heeft leren kennen, en nu het zover is weet hij niet zo zeker of hij ze wel mag. Sommige mensen kun je beter vanaf een afstandje zien.

‘Nog één ding, zodat alles van begin af aan duidelijk is,’ voegt de weduwe er gebiedend aan toe, ‘de trouwdatum. Die moeten we vooruitschuiven. En in de tussentijd kan er uiteraard geen sprake zijn van eisen of smoorverliefde jongedames die het op de heupen krijgen. Alles moet onder controle zijn. Trouwen met een notaris vraagt nu eenmaal zijn opofferingen.’

Dat laatste zegt de weduwe met een strakke blik op Teresa, die zwijgt.

‘Hoelang precies?’ vraagt Margarita, die zichzelf de komende lente al op haar paasbest de San José zag binnengaan om met veel vertoon haar oudste dochter te trouwen.

‘Minstens twee tot drie jaar,’ besluit de weduwe.

Zelfs de kat Kat tilt zijn kopje op van de voeten die hem als kussen dienen, verbaasd over de stilte van de mensen. De voedster heeft haar ogen opengedaan en bestudeert de cake, onwetend van de complicaties die zich in het gesprek hebben voorgedaan. Margarita maakt een snelle berekening: is de behoefte om haar oudste dochter te trouwen gelijk of minder dan de trots om schoonmoeder te zijn van een notaris, en wegen die twee bij elkaar opgeteld op tegen een wachttijd van drie jaar.

Florián verbreekt de stilte.

‘Dat is geen probleem, mevrouw. Teresa is nog jong. En ik denk dat je beter kunt trouwen als je iets ouder bent, als je wat verstandiger bent geworden. Vindt u ook niet?’

‘Vandaag de dag raakt de jeugd op drift…’ zegt de weduwe met een misprijzend gezicht. ‘Van bal naar bal, van feest naar feest. Men laat hen zelfs alleen uitgaan! Schandelijk! We zijn verloren.’

‘Maar zo’n jongedame is Teresa niet,’ lacht haar vader trots.

Margarita is verdiept in haar eigen gedachten. Het zal een klinkende bruiloft worden, de stad zal over niets anders kunnen praten. Zelf zal ze met evenveel pracht en praal gekleed gaan als een processiebeeld. Het enige ongemak is dat van die drie jaar.

‘O, en nog iets,’ merkt doña Ramona op. ‘Discretie is vereist. We maken de verloving pas bekend als de datum van het huwelijk vaststaat.’

‘Wat? Een stiekeme verloving?’

‘Een stille verloving, beste mevrouw, discreet. Mensen zijn niet gewend aan lange verlovingen. Ze verwachten dat er meteen iets gebeurt. Ze zouden de jongeren nerveus maken en Casimiro van de wijs brengen. Het is beter dat niemand het weet, voorlopig.’

Doña Ramona klinkt zelfverzekerd als een kamerlid. Doña Margarita – wat kan ze anders – moet alle voorwaarden wel accepteren.

Teresa, daarentegen, gelooft helemaal niet dat het zo’n goede zaak is om een notaris als echtgenoot te hebben. Uiteraard hoeft ze de kwestie niet al te serieus te nemen. Ze heeft drie jaar om aan het idee te wennen, en drie jaar is lang, heel lang. Dan is zij drieëntwintig. Misschien heeft haar smaak tegen die tijd een ommezwaai gemaakt. Of misschien is er een nieuwe oorlog uitgebroken, of is mevrouw Ramona gestorven en hebben ze haar moeten begraven. Of misschien staat de wereld dan op zijn kop en trouwen mensen niet meer. In drie jaar, en in 1920, kan er van alles gebeuren.

‘Dan is alles geregeld,’ zegt Margarita verheugd.

‘Uiteraard,’ bevestigt de weduwe Sust.

‘Wat vindt u ervan als het meisje een paar stukken op de piano speelt om het te vieren?’

De weduwe Sust toont een onverwachte en oprechte belangstelling voor het concert. Het doet haar terugdenken aan de feesten van de beau monde in het plaatsje Argentona, toen ze haar man vergezelde. Daar waren altijd een Duitse of Franse pianiste en een vleugel in de balzaal te vinden.

Teresa gaat achter de piano zitten, haalt diep adem om haar snel kloppende hart te bedaren en begint een sonate van Beethoven om zeep te helpen. De weduwe neemt slokjes van haar chocolade en veinst onverschilligheid, hoewel ze inwendig ontzet is. De verloofde jongeman kan geen waardeoordeel over de muziek geven, want zijn kennis beperkt zich tot wetten en protocollen. En ook al speelde de jongedame met haar tenen, hij zou haar evengoed betoverend vinden. De vader-verver is heel trots dat zijn blikveld zowel zijn, inmiddels verloofde, oudste dochter als een eigen Chassaigne & Frères-piano omvat. De rest is onbeduidend.

De uitvoering oogst een bescheiden applaus, waarvan de kat en de voedster niettemin wakker worden.

Tot nu toe heeft de verloofde jongeman nog geen boe of bah gezegd, maar voor ze weer vertrekken gaat hij even naar zijn toekomstige echtgenote toe en zegt: ‘Ik vind u heel mooi, Teresa.’

En hij gaat weg voordat ze iets terug kan zeggen.

De kat Kat zwaait met het puntje van zijn staart.

15 september 1919

Het loont de moeite om te vertellen hoe de Chassaigne & Frères hier is gekomen.

Op 11 november 1918, toen de hand waarmee keizer Wilhelm II van Pruisen zijn troonsafstand tekende nog beefde, toen een handvol geüniformeerde mannen Europa naar hun believen indeelden terwijl ze in een trein door de noordelijke bossen van Frankrijk reden, toen, op datzelfde moment, kregen heel veel mensen ontzettend veel zin in pianospelen.

Die plotselinge behoefte leverde de fabriek Chassaigne & Frères een flinke winst op. De Catalaanse bourgeoisie had haar slag geslagen dankzij de neutraliteit van hun land toen de buurlanden in turbulente wateren verkeerden. Verkopen in deviezen, speculeren, op het juiste moment klaarstaan, ziehier de bron van vele fortuinen uit die tijd. Maar om die door de oorlog gevulde zakken te legen was een epidemie van optimisme nodig, en die was net gearriveerd. In tijden van oorlog hebben de rijken geen oog voor piano’s.

In slechts twaalf maanden tijd, gerekend vanaf de dag dat de gevechten officieel waren beëindigd, verkocht de Barcelonese pianobouwer Chassaigne & Frères, geleid door de twee zoons van de grondlegger en op meerdere wereldtentoonstellingen onderscheiden vanwege hun excellente producten, exact 1287 piano’s. Concertvleugels, kleine vleugels en buffetpiano’s. Duur, van goede kwaliteit, handgemaakt, zoals werd gedaan toen de wereld kleiner was en de goede smaak exclusiever. Een van die instrumenten – een wandmodel met een ijzeren frame, gekruiste snaren en opzichtige kandelabers – werd door de verver Florián Pujolà uit Mataró besteld voor zijn drie dochters. De meisjes oefenden al tijden op een huurpiano, die telkens wanneer het weer omsloeg ontstemd raakte.

De komst van de piano eind 1919 was een hele belevenis voor de bewoners van de calle Castaños. Het instrument kwam per trein uit Barcelona, en meneer Florián had aan Badía-met-de-kar gevraagd hem op te halen van het station. Een plechtig comité ging op weg om het instrument te verwelkomen, als betrof het een illustere gast. In de trein reisde ook een werknemer van de pianobouwer mee, die toezicht moest houden op de manoeuvres met het instrument. Het was een jonge man, vrijpostig, met een luide stem en aan wie iedereen zich meteen stoorde vanwege zijn superieure stadse air. Met zes man lukte het de piano op de kar te laden. De Barcelonese werknemer waakte de hele tijd over het bakbeest. Hij legde een hand op de zijkant, alsof hij de hartenklop ervan wilde voelen. Twee mannen van de ververij hielden een oogje op de wielen, die flink te lijden hadden onder het gewicht en de hobbels in de weg. De voerman had te doen met de muilezel, het arme beest, dat halverwege zijn tong al een flink stuk uit zijn bek had hangen.

De voorbijkomende piano oogstte bewondering in alle straten waar ze doorheen kwamen. En bij het eindpunt kwam een dozijn arbeiders van de ververij naar buiten, die hem van een afstandje eerbiedig bewonderden, alsof het een processiebeeld betrof. Enkele dames die inkopen deden op de markt op de plaza Pi i Margall – door iedereen plaza de Cuba genoemd – volgden de stoet verholen om de oorzaak van de opschudding te achterhalen. De meisjes op de school van doña Pilar verdrongen zich achter de ruiten en kakelden er opgewonden op los. Zelfs de weduwe Sust wilde weten wat al die drukte te betekenen had en spiedde vanachter de fluwelen gordijnen van haar boudoir, terwijl ze goed oplette dat niemand haar kon zien.

In huize Pujolà heerste de grootste verwachting. Het dienstmeisje Pepa en de kokkin Tomasa stonden stijf als twee houten planken in de deuropening te wachten, als kwamen er gezagdragers op bezoek. De administrateur, meneer Hus, als altijd met zijn map onder de arm, maakte iedereen nerveus met zijn voortdurende gekuch en turende blikken in de straat. Bot, de klerk, verveelde zich zo dat hij aan één stuk door stond te geeuwen. Naast hem hebben we meneer Fort, de pianostemmer en muziekleraar, die onrustig zijn handen wrong. De meisjes wachtten in hun kamer op de eerste verdieping en hadden van hun moeder de uitzonderlijke toestemming weten te krijgen om uit het raam te mogen toekijken.

Het uitladen van het onding ging niet zonder slag of stoot. Zo nu en dan werd er geschrokken, gevloekt en een ramp aangekondigd (in de vorm van een valse piano of geknapte snaren). De Barcelonese toezichthouder had, god mocht weten waarvandaan, een stel pianowieltjes tevoorschijn gehaald waarmee het laatste deel van de tocht flink geëffend werd. De Chassaigne & Frères liep op rolletjes de salon binnen, die hij voortaan als een altaarstuk zou domineren. Terwijl de mannen onder supervisie van de Barcelonese wijsneus de wieltjes weghaalden en de piano op zijn plek parkeerden, zette Tomasa een karaf heerlijk koele limonade op tafel ter compensatie voor de zware werkzaamheden.

Meneer Fort, een van nature melancholieke man, nam slokjes limonade en wachtte intussen op het moment dat hij het mirakel kon strelen. Het zelfgenoegzame air van die stadse toezichthouder maakte hem woest, en even kwam hij in de verleiding hem een toontje lager te laten zingen en te beginnen over zijn vader en over het bedrijf Érard, waar hij had gewerkt en waarvan hij nog altijd het vertrouwen genoot, maar uiteindelijk zweeg hij liever. De Barcelonees dronk zijn verfrissing terwijl hij naar buiten keek, naar de volière op de patio.

‘Wat zijn het? Vogels?’ vroeg hij met een hoofdbeweging.

‘Exotische vogels.’

‘Die zijn vast erg duur.’

‘Waarschijnlijk wel.’

‘Bedroevend toch, die rijkelui. Ze verzinnen van alles om zich niet te hoeven vervelen en uiteindelijk vervelen ze zich evengoed.’ Hij zette zijn glas terug op het dienblad. ‘Kostelijke limonade. Als die dorpsstemmer nu eens kwam opdagen, kon ik tenminste gaan.’

‘De pianostemmer is al een tijdje geleden gearriveerd, meneer. Eusebio Fort, om u te dienen. En sta me toe, meneer, u in herinnering te brengen dat dit allang geen dorp meer is.’

‘O, waarom hebt u zich niet eerder voorgesteld, man? Ik leg u een paar dingetjes uit en ga er dan vandoor, want ik heb nog een hoop te doen.’

Intussen, tegen de eerst kale muur, begon de Chassaigne & Frères zijn heerschappij. Glanzend, arrogant, dominant, farao onder de instrumenten, alsof hij wilde zeggen: ‘Geloof maar niet dat je mij hier zomaar weg krijgt.’

Lente 1916

Teresa Pujolà kan en wil niet stilzitten. Als ze zich verveelt, gaat ze naar de ververij, neust daar rond, bestookt de arbeiders met vragen. Wat is dat witte poeder dat jullie in het water doen? Waarom borrelt dit brouwsel zo sterk? Waar komt die vieze lucht vandaan? Wat zijn de gevaarlijkste mengsels? Waarom wordt indigo in een andere bak gemaakt? Wordt het daarom blauw-uit-de-bak genoemd? Waarom is het zo moeilijk om zwart te maken en kent dat proces zo veel geheimen? Wat staat er in het schrift waar mijn vader altijd in kijkt?

Teresa houdt van de reuring, het gezoem van de elektromotoren, de haastig werkende arbeiders, de duisternis in de vroege ochtend en zelfs van de eeuwige stank in de werkruimten, die op sommige dagen niet te harden is. Ze houdt van de spanning die een nieuw mengsel wekt wanneer haar vader experimenten uitvoert in zijn kantoor om te zien hoe een nieuwe kleur zich gedraagt op de katoensoort die zonet is binnengekomen. Ze houdt van de momenten dat vertegenwoordigers van buitenlandse bedrijven met nieuwigheden komen en praten over kleuren die in de mode zijn. Ze houdt van de vreugde na successen, en ook van de hoofdpijn volgend op mislukkingen. Ze zou graag wonderlijke en concrete instructies geven, zoals haar vader doet, om een andere, diepe, prachtige tint te verkrijgen. Het zou zo opwindend zijn om kleuren uit te vinden! Van zonsopgang tot zonsondergang in de ververij, of waar dan ook werken. Geen seconde kunnen stoppen. Je brood verdienen.

Soms waagt ze het dit tegen haar vader te zeggen, maar hij luistert niet eens naar haar.

‘Het kan niet, meisje. Dit is een mannenbedrijf. Je zou jezelf vies maken. Dit is werk voor je broer, dat snap je toch wel? Wat zouden de mensen denken als ze je hier zagen!’

‘Maar mijn broer wordt misselijk van de nare lucht,’ zegt Teresa.

‘Ik weet het, meisje, ik weet het. Mettertijd zal hij er wel aan wennen. Hoop ik.’

Mannen worden overschat, denkt Teresa. Haar broer, bijvoorbeeld, zet nooit een voet in het familiebedrijf. Hij wordt te zeer in beslag genomen door de piaristenschool, waar hij god mag weten wat allemaal bestudeert. Als hij een momentje overheeft, is hij altijd moe. Hij beweert dat hij graag automobielen zou besturen, of vliegmachines vanbinnen zou zien. Bizarre dromen heeft hij. Hem zou het heel goed uitkomen om thuis te blijven. Misschien zou José een verloofde moeten hebben die voor notaris studeert. Maar dat bestaat natuurlijk niet, toch? Meisjes krijgen zweetaanvallen als ze proberen te studeren, hun hersenen verdragen dat niet, daar zijn ze niet geschikt voor. Er zijn gevallen bekend van jongedames en meisjes die zijn gestorven omdat ze te veel zaken in hun hoofd wilden stoppen. Haar moeder zei het al: de grootste zonde die een vrouw kan begaan is te wijs willen zijn.

Er is veel wat Teresa niet begrijpt. Bijvoorbeeld dat haar vader Viladevall altijd gelijk geeft wanneer ze iets bespreken. Ze snapt niet waarom haar vader een compagnon nodig heeft. En al helemaal niet zó’n compagnon, een pedante, arrogante en ongemanierde kwast.

‘Ach, kindje, als de zaken altijd gingen zoals wij het wilden, zou de wereld aanzienlijk sneller ronddraaien. Viladevall is een zak, dat ontken ik niet, maar dankzij hem heb ik het bedrijf kunnen redden toen je grootvader overleed.’

Teresa kan er niet tegen dat Viladevall zijn stem tegen haar vader verheft. Soms doet hij dat. Florián luistert met een onbewogen gezicht en wacht tot hij klaar is, om dan zijn mening te geven. Gewoonlijk geeft hij hem gelijk. Als zij een man was geweest, zou ze dat nooit doen.

‘Ik zou liever hebben dat u geen compagnon had, vader,’ zegt ze.

‘Ach, kindje, ik ook,’ antwoordt hij, terwijl hij haar over de wang streelt.

Teresa denkt dat ze met een beetje oefening best in staat is de formules van haar vader te begrijpen; hij is het die de mengsels maakt. Hij weet altijd wat de juiste hoeveelheid van elk ingrediënt moet zijn. Alleen hij heeft de sleutel van het magazijn, het is een van de sleutels die hij altijd aan een zilveren ketting om zijn hals draagt. Het magazijn is een achterkamer boordevol mysteries. Die kamer heeft Teresa altijd veel respect ingeboezemd. Daarbinnen staan allerlei gevaarlijke substanties: dodelijke giffen, zuren die alles waarmee ze in contact komen uiteen laten vallen, explosieve stoffen… maar haar vader is nergens bang voor want hij kent hun geheimen, hij beweegt zich zelfverzekerd tussen de vaten en vindt altijd meteen wat hij moet hebben. Soms mompelt hij onbegrijpelijke woorden: ‘Kaliumdichromaat, kopersulfaat, azijnzuur…’

Of hij corrigeert de arbeiders: ‘Hier moet water bij, jongen. Water dient twintig keer het gewicht van de stof te zijn.’

En ook wel: ‘Aan het warme mengsel met natriumhydroxide moet je een paar druppels loodacetaat toevoegen, dan wordt de wol zwarter.’

Hij heeft ook een oplossing voor elk probleem, hoe groot dat ook mag zijn: ‘Als je waterstofsulfide inademt, moet je meteen naar buiten voor frisse lucht. Drink daarna een glas water waarin vijf tot tien gram chloor is opgelost.’

Haar vader weet precies wat er gedaan moet worden om wol prachtig hemelsblauw te verven. Hij begint om vier uur ’s middags en doet dan poeder van de wede, wouw, zemelen, ijzersulfaat en een beetje calcium in vierhonderd liter water dat verhit is tot negentig graden. Om negen uur ’s avonds gaat hij naar beneden om het door te roeren. Het brouwsel moet dan donkergroen geworden zijn. Daarna kan hij de boel een paar uur naar de achtergrond verschuiven, tot vijf uur ’s ochtends, wanneer hij moet gaan kijken of zich een zwartige korst op de vloeistof heeft gevormd. Als hij die breekt, komen er bubbels naar boven, een teken dat alles goed gaat. Dan moeten er kalk en een beetje indigo bij, verhit hij het mengsel tot het kookpunt, laat het vervolgens afkoelen en voegt nog wat kalk toe. Nu kunnen de strengen wol erin. Een uurtje, hooguit. Eén enkel bad levert een diepe, zachtblauwe kleur op. Hoe meer baden de wol ondergaat, hoe donkerder de kleur wordt. Zo vreemd is het niet dat men in de middeleeuwen ververs voor alchimisten hield.

Teresa volgt de verrichtingen met open mond. Ze zou graag net als haar vader zijn. Nuttige zaken weten. Bevelen geven.

‘Zou ik het verversvak kunnen leren?’ vraagt ze.

‘Jij?’ Haar vader glimlacht.

‘U hebt het van grootvader geleerd, toch?’

‘Inderdaad. En wees nou eens een poosje stil en laat me werken, vooruit.’

Florián is geen prater. Over de grootvader wordt zelden gesproken. Een familieportret moet nog gemaakt.

Soms gaat Teresa naar de bovenverdieping, naar de droogkamer, een grote hoge ruimte met een houten zadeldak, waar ijzeren stangen voor het ophangen van de stof of de wol het enige obstakel vormen. Soms komt ze daar en hangt de ruimte vol met strengen wol of lappen katoen zo groot als lakens, die ongehinderd door ruiten in de luchtstroom wapperen.

Een enkele keer komt ze daar een stuurse snuiter tegen die altijd iets lijkt uit te broeden en die haar niet moet. Hij heet Juan Abril. Telkens wanneer ze hem ziet, moet ze terugdenken aan de nacht dat de ververij in brand stond. Ze was pas elf, een meisje nog, maar hielp de hele nacht mee om de brand meester te worden. In al haar herinneringen duikt deze man op: Juan Abril. Sinds die nacht is Teresa bang voor hem. Ze snapt niet waarom haar vader hem niet ontslaat.

‘Ik wil niet hebben dat je naar de droogruimte gaat,’ zegt Florián tegen zijn dochter. ‘Je zou van de trap kunnen vallen, kindje. Of kou vatten.’

‘Mag ik weten wat je in de ververij te zoeken hebt? Vind je het soms leuk dat die horde vieze kerels naar je loert?’ vraagt haar moeder.

Zo nu en dan bekijkt haar vader haar nadenkend en zegt: ‘Je bent precies je grootvader. Jullie kunnen geen moment stilzitten.’

Met haar moeder kan ze niet overweg. Als ze tegen haar zegt dat ze zich verveelt, antwoordt zij: ‘Als je iets nuttigs wilt doen, bid dan maar een rozenkrans.’

Teresa Pujolà wil geen rozenkrans bidden. Ze hongert naar opwinding. Ze hongert naar leven. Misschien heeft ze te veel karakter om de verloofde van een student te zijn. En misschien is ze ook een beetje te vroeg geboren. Zestig of zeventig jaar later zou ze zich absoluut niet hebben verveeld.