BAKVIS

Van dezelfde auteur:

Bunzing (essays, 2005)

Elf levens (roman, 2010)

Walter (roman, 2011)

De figuur in het tapijt (essays, 2012)

De zon is het probleem niet (reisverhalen, 2014)

De waren (roman, 2017)

Daniël Rovers

Bakvis

Een leesautobiografie

Essays

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Het schrijven van dit boek is mede mogelijk gemaakt dankzij een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

De publicatie ervan is eveneens tot stand gekomen dankzij een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

© 2018 Daniël Rovers

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart Rouwhorst / Studio Ron van Roon

Omslagillustratie Erik Varekamp

Foto auteur © Chris van Houts

NUR 323

ISBN 978 90 284 4305 1

www.wereldbibliotheek.nl

www.danielrovers.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 284 2756 3

Inhoud

Bakvis

De Petteflet [Annie M.G. Schmidt]

Een meisje van haast vijftien [Anne Frank]

De Witte Droom [Thea Beckman]

Bakvis

Ongestreeld

Sneeuwwitje [W.F. Hermans]

Ongestreeld, nooit gekust, ongezien [Hugo Claus]

Niet bang zijn: de beul is bij je [Hans Faverey]

De tang en het varken [Frans Kellendonk]

De schrijver is een ridder [Kees Verheul]

Adem

Zelfwantrouwen [Franz Kafka]

De verliefde lezer [Walter Benjamin]

Hou je van iemand, dan hou je van niemand meer [Marcel Proust]

Adem [W.G. Sebald]

Hoe flikt ze dat? [Penelope Fitzgerald]

Kleine encyclopedie van een dode [Danilo Kiš]

De lijkenloper [Liao Yiwu]

Water

Water [David Foster Wallace]

Lieve Kurt [Douglas Coupland]

Of je het mooi vindt [Nanne Tepper]

De exorcist [David Foster Wallace]

Heilige twijfel [Marilynne Robinson]

De tv-serie is niet de nieuwe roman

Echt

De grondwerker [Anton Valens]

De tao van Facebook [Niña Weijers]

Eindelijk eens iemand die echt is [Koen Sels]

Dagboek

Dagboek van een liedjeslezer [Nachoem M. Wijnberg]

De ongelauwerde dichter [Erik Bindervoet]

Paradijs [Jeroen Mettes]

Verbeten

Het potlood [Virginia Woolf]

Verbeten koesteren, teder smalen

De ware

Verantwoording

BAKVIS

De Petteflet

Pluk heeft een rood kraanwagentje, maar geen dak boven zijn hoofd. De reden daarvoor is hartverscheurend simpel: ‘Alle huizen waren vol.’ Wat moet hij doen? Een vriend opbellen? In het park slapen? Van duif Dollie krijgt hij een tip. In een duizelingwekkend hoge flat in de buurt, de Petteflet, is een torenkamertje vrij.

Zo krijgt Pluk zomaar een huis, en wat voor een! Helemaal rond met ramen aan alle kanten. Hij kan ter hoogte van de wolken uitkijken over de hele stad en als hij ver uit zijn raam gaat hangen, ziet hij zijn kraanwagen op de stoep staan, beneden naast de winkels. Er is een lift in het gebouw. In een andere wereld zou zijn avontuur kraken heten, zijn flat een penthouse en hijzelf een antiburgerlijke activist tegen de woningnood.

Pluk is getuige van een botsing van culturen in het gebouw waar hij zijn intrek heeft genomen. Onder hem woont de familie Stamper, geleid door een vader die zijn zes zoons friet met saus en ketsjup serveert, en onder de familie Stamper woont mevrouw Helderder met haar dochter Aagje, die van haar strenge moeder nooit buiten mag spelen. Het meisje moet worden bevrijd. Door een list krijgen Pluk en de Stampertjes Aagje mee op een strandvakantie naar Egwijk aan Zee. Ze rijden het laatste stuk mee met de Majoor en zijn paard Langhors. En Pluk koopt een mooie roze schelp, de Lispeltuut.

Bij terugkomst in de Petteflet heeft mevrouw Helderder ‘fantastisch’ nieuws. De Torteltuin, een verwilderd bos vlakbij, zal worden omgehakt, alle bomen en struiken worden geruimd. De plannen zijn al getekend. De waterplas wordt volgegoten met beton, het bos vervangen door een tegelplein en rond het enige bloemenperkje komt een ijzeren hekje te staan.

Wat moet Pluk nu doen? Tegenover zo veel onverschilligheid kan een jongen in een kraanwagen helemaal niets uitrichten. Maar meneer Pen van het boekwinkeltje heeft een idee. Ver weg, in de Hasselerwaard, woont een vriend van hem die zou kunnen helpen.

De volgende ochtend vertrekt Pluk heel vroeg naar het zuiden, hij moet aan de overkant van de rivier de Waas zijn. De Lispeltuut wijst hem de weg, de heen- en weerwolf zet hem over en de kluizelaar van de Hasselerwaard geeft hem na lang aandringen een klein plantje in een grote bloempot mee. Dat moet hij in de berm van de weg planten waar de rooiers langskomen, dan gaat de rest vanzelf.

In één nacht tijd groeit het iele plantje uit tot een reusachtige struik. De volgende ochtend eten niet alleen de mannen op de bulldozers van de bramen, maar ook de parkmeester, de burgemeester, de politieagenten, de loodgieter en de melkboer. Allemaal vergeten ze hun werk en zien ze de wereld als één grote speeltuin. Niemand bezorgt meer de krant, geen brandweerman blust nog een brand en het dreigt volkomen uit de hand te lopen, zodat Pluk de bijl in de stam van de hasselbramenstruik zet.

De plannen voor het park worden afgeblazen. Voortaan krijgt mevrouw Helderder dagelijks een lepel bramenjam voorgeschreven; Aagje hoeft niet langer onder de smetvrees van haar moeder te lijden. Eind goed, al goed. Er verschijnt nog een exotische vogel op lange poten in het verhaal, de krullevaar, en Pluk gaat met zijn vrienden op uitstap naar de eenzame heen- en weerwolf aan de Waas. Alle bewoners van de Petteflet staan hem op hun balkonnetjes uit te zwaaien. Pluk is alleenstaand, maar niemand noemt hem zo.

Een meisje van haast vijftien

‘Ik zal hoop ik aan jou alles kunnen toevertrouwen, zoals ik het nog aan niemand gekund heb, en ik hoop dat je een grote steun voor me zult zijn.’ Lees je Het Achterhuis van Anne Frank op een ontvankelijke leeftijd, zo ergens tussen je tiende en tachtigste, dan hoor je een stem die in de eerste zin rechtstreeks het woord tot je richt. De aangesprokene draagt weliswaar de naam Kitty, naar een personage uit een roman van Cissy van Marxveldt, maar iedere lezer mag zich aangesproken voelen en bij die eerste woorden stil in zichzelf zeggen: ‘Ja, je kunt me alles toevertrouwen en ik zal mijn best doen om je te helpen, al was het maar met een luisterend oor.’

Anne Frank had mijn onderbuurvrouw kunnen zijn. Leefde ze vandaag nog, dan zou ze vijf jaar jonger zijn geweest dan de mevrouw hier beneden op de tweede verdieping, die ’s avonds altijd de tv heel hard zette omdat ze een gehoorapparaat onnodige luxe vond, en die de afgelopen maand in haar slaap overleed.

Meer dan zeventig jaar geleden schreef Anne Frank in haar dagboek op wat haar kwaad maakte, waarvan ze droomde en wat ze wilde veranderen aan zichzelf. Ze was vaak eenzaam en piekerde veel, terwijl ze aan de buitenwereld een monter gezicht liet zien.

Wat houdt een tiener tegen zichzelf te zijn? Vooral toch de zoektocht naar dat zelf, dat eerst moet worden ontdekt om vervolgens te kunnen worden bevraagd? Voor een tiener is de wereld volkomen onvoorspelbaar, omdat het middelpunt ervan, het eigen lichaam, voortdurend aan verandering onderhevig is. Van een spelend kind, nooit zo onbezorgd als je ouders willen denken, verander je in een ‘puber’ die naar echtheid hunkert en zich voor allerlei vormen van schijnheiligheid schaamt. Je wordt je bewust van je omgeving en stelt vast dat de meeste volwassenen om je heen volstrekt belachelijke wezens zijn.

Maar stel nu dat je als meisje – of jongen, wat is het verschil? – van dertien of veertien dag en nacht met je vader, je moeder en je zus opgesloten zit in een kleine ruimte die je nooit mag verlaten, sterker nog, er mag zelfs geen raam worden opengezet, en dat in diezelfde kleine ruimte ook nog eens een kibbelend echtpaar met een schuchtere slungel van een zoon én een gemelijke tandarts huizen. Dat is het format voor een onzalig tv-programma met didactische ondertoon, een kruising tussen Big Brother en Puberruil. Hoe houd je je in zo’n claustrofobische omgeving staande?

In haar dagboek vindt Anne Frank de plek waar ze zichzelf kan zijn zonder dat er meteen een oordeel wordt geveld. Ze ontdekt de mogelijkheden van het schrift, dat emoties tempert en tegelijkertijd verlangens en angsten analyseert. Ze wil er uitvinden wie ze is en hoe anderen naar haar kijken, om beter met de druk van buiten te kunnen omgaan. In een populair-psychologisch artikel leest ze dat een meisje in haar puberteit stiller wordt en na gaat denken over de ‘wonderen’ die er in haar lichaam plaatsvinden. Ze moet er haast van blozen, precies zo voelt ze het zelf! Als ze ongesteld is, schrijft ze, lijkt het alsof ze een geheim met zich meedraagt, waar ze ondanks de pijn, de gêne en het ontbreken van ‘damesverband’ steeds weer trots op is.

Later leest ze het boekje Hoe vindt u het moderne jonge meisje? Hier wordt de vrouwelijke jeugd stevig op de vingers getikt. De auteur acht meisjes heel goed in staat een ‘betere wereld’ op te bouwen, als ze maar niet zo oppervlakkig waren! Anne is het hier hartgrondig mee oneens. De middelen om wat dan ook op te bouwen zijn niet voorradig in de onderduik, en oppervlakkig is ze beslist niet. Het enige wat ze wil is dat haar ouders – vooral haar vader – haar zien zoals ze is, en haar niet behandelen als een onhandelbare puber van wie de gevoelens ‘vanzelf wel overgaan’.

Anne vindt het belangrijk om zonder preutsheid over haar lichaam te vertellen en bij gebrek aan een vriendin is haar dagboek haar gespreksgenoot. Ze heeft de moed om over haar verlangens te schrijven, ook als die niet stroken met de idealen van het burgermansfatsoen. Soms, schrijft Anne, heeft ze ’s avonds in bed zo’n zin om haar borsten te voelen en te horen hoe haar hart slaat. Voordat ze in het achterhuis belandde, heeft ze aan haar goede vriendin Jacque voorgesteld elkaars borst aan te raken, als bewijs van hun vriendschap, maar Jacque weigerde, en toen voelde ze de onbedwingbare behoefte om haar te zoenen en dat heeft ze ook gedaan. (In de door Otto Frank samengestelde versie van Het achterhuis uit 1947, toen nog met kleine letter gespeld, ontbrak deze passage, doordat uitgeverij Contact zo’n 25 pagina’s had laten schrappen vanwege de aanstootgevende inhoud.)

In de eerste maanden van 1944 weet Anne aan de beklemming van de opsluiting te ontsnappen door toenadering te zoeken tot Peter van Daan, de zeventienjarige zoon van het kibbelende echtpaar Van Daan, zoals de familie Van Pels in het dagboek heet. Samen brengen ze tijd op zolder door, ze kijken naar de blauwe hemel, de takken van de kastanjeboom in de achtertuin, de meeuwen die wel van zilver lijken. Op diezelfde zolder zoenen ze op 17 april 1944 voor de eerste keer, ondanks het luchtalarm dat afgaat, nadat Peter eerst langdurig haar armen en krullen heeft gestreeld. ‘Geloof jij,’ schrijft ze in haar dagboek, ‘dat vader en moeder het zouden goedkeuren, dat ik op een divan zit te zoenen, een jongen van zeventienenhalf en een meisje van haast vijftien?’

Aanvankelijk heeft Anne het idee dat Peter net zo volwassen is als zijzelf, maar daar komt ze later van terug. Want hoewel ze over van alles praten, spreken ze niet werkelijk met elkaar. Is hij verlegen? Is het zijn gebrek aan zelfvertrouwen? Raken ze elkaar te veel aan? Of is het de omringende dood en ellende op basis waarvan er geen vriendschap, laat staan liefde mogelijk is?

Op dinsdag 1 augustus 1944 zet Anne nog een keer op een rij wie ze is en wat ze aan zichzelf verbeteren wil. Ze heeft de naam een romannetjeslezeres, wijsneus en flapuit te zijn, maar het liefst zou ze veel meer van de ernstige, denkende kant van zichzelfwillen laten zien. Zullen haar ouders haar belachelijk of sentimenteel vinden? Is ze een keer wat stiller, dan denkt iedereen dat ze ziek is. En dan maakt ze maar weer een grapje, zodat men niet gaat vragen of ze koorts heeft en hoe het met haar stoelgang gaat.

*

Het Achterhuis is een boek over het verlangen naar oprechtheid en intimiteit, maar tegelijk gaat het ook altijd over het tegendeel, over het geweld op straat en de propaganda waarmee een vernietigingsoorlog van allerlei argumenten wordt voorzien. Wie dat deel als bekend veronderstelt, stuit op verrassingen bij herlezing vandaag. Het Achterhuis kreeg zijn huidige vorm nadat minister Gerrit Bolkestein in maart 1944 via Radio Oranje een oproep had gedaan om oorlogsdagboeken te bewaren. Na die oproep besloot Anne haar dagboeken opnieuw te lezen en deels te herwerken. Zo nam ze bijvoorbeeld informatie over de vlucht van haar familie uit Frankfurt op: ‘Daar wij volbloed-joden zijn, ging m’n vader in 1933 naar Holland. Hij werd directeur van de Nederlandse Opekta Mij. voor jambereiding. […] Margot ging in december naar Holland en ik in februari, waar ik als verjaardagscadeau voor Margot op tafel werd gezet.’

De familie Frank bouwde in die jaren een nieuw bestaan op – Otto Frank was directeur van Opekta, een aan de Prinsengracht gevestigd bedrijf dat handelde in vruchtenpoeder waarmee jam kon worden gemaakt. De Franks behoorden tot de groep van tienduizend gevluchte Duitse Joden die in de jaren dertig tot Nederland werden toegelaten. Georganiseerde opvang voor berooide vluchtelingen bestond aanvankelijk niet, tot de overheid een Centraal Vluchtelingenkamp inrichtte. De kosten daarvan moesten worden opgebracht door Joodse organisaties. In eerste instantie werd het kamp op de Veluwe gepland, maar koningin Wilhelmina liet bezwaar aantekenen; de beoogde locatie lag te dicht bij paleis Het Loo, achttien kilometer verderop. Het werd daarom Westerbork, op kale heidegrond in Drenthe nabij de Duitse grens.

Anne beschrijft door welke maatregelen het leven in Nederland de familie Frank vanaf mei 1940 onmogelijk werd gemaakt. Joden mochten niet meer fietsen, niet meer met de auto, niet meer met de tram. Ze mochten niet aan sport doen, niet meer ’s avonds in de tuin zitten, niet ‘bij christenen thuis komen’. Toen Otto Frank in juli 1942 een oproep ontving om zich te melden bij de SS, besefte het gezin heel goed wat dat betekende. De concentratiekampen waren geen propaganda van de Engelsen, zoals op dat moment zelfs sommige verzetsmensen dachten, ze bestonden echt. Vader zou in de cel verdwijnen en dan op transport naar het oosten worden gesteld. Dat was de reden om onder te duiken.

Vanaf de Prinsengracht ziet Anne de situatie buiten verslechteren. Als ze op een avond in het voorhuis door de kieren in de gordijnen kijkt, loopt daar een rij mensen, ook kinderen en bejaarden, voortgedreven door een handvol geüniformeerde kerels, als in een ‘slavenjacht’. Op 27 maart 1943 wordt aangekondigd dat de hele provincie Utrecht zal worden ‘gezuiverd’, alsof de mensen om wie het gaat, schrijft Anne, ‘kakkerlakken’ zijn. En als de Duitse troepen een jaar later Hongarije binnenmarcheren, nota bene een bondgenoot, schrijft ze in het schrift op haar bureau: ‘Daar zijn nog een miljoen joden, die zullen nu ook wel worden vergast.’

In de lente van 1944 stelt ze vast dat de ‘jodenhaat’ tot in liberale kringen is doorgedrongen. Joden, opgepakt uit de illegaliteit, wordt verweten dat ze tijdens verhoren te snel hun helpers verraden. Anne snapt die gevoelens wel, maar keurt ze niet goed. Onbegrijpelijk vindt ze dat er plannen bestaan om naar Nederland gevluchte Duitse Joden die door de nazi’s naar het oosten zijn gedeporteerd, ná de oorlog naar Duitsland terug te sturen. Ze hadden asielrecht, luidt de argumentatie, maar dat hebben ze door naar Polen te gaan verspeeld…

Ondertussen moeten de onderduikers met steeds minder levensmiddelen overleven. Honger en schaarste brengen niet het beste in een mens naar boven. Anne beschrijft hoe tandarts Dussel stiekem eten achterhoudt voor zichzelf, en hoe het echtpaar Van Daan dagelijks ruziemaakt. Toch zijn er ook lichtpunten, soms. Stalingrad valt en er wordt een aanslag op Hitler gepleegd, niet eens door ‘joodse communisten’, maar door een Duitse officier. En verjaardagen en feestdagen worden zo goed mogelijk gevierd – dan probeert iedereen zich van zijn beste kant te laten zien. De jarige ontvangt een toepasselijk cadeautje, op Sinterklaasavond worden er gedichten voorgedragen. Door de beschrijving van zulke avonden krijgen die geblindeerde kamers haast iets knus, iets gezelligs. Je zou er wel bij willen zijn, onderdeel willen uitmaken van deze gezellige geheime club.

Helpster Miep Gies, die in de overlevering symbool is komen te staan voor de oer-Nederlandse verzetsheldin, maar die geboren werd als Hermine Santrouschitz en in de Eerste Wereldoorlog als elfjarig Oostenrijks meisje door een Nederlands pleeggezin is geadopteerd, zegt op een gegeven moment dat ze de onderduikers benijdt vanwege de rust die ze in hun schuilplaats genieten. Anne hoort het hoofdschuddend aan. Dat kan wel zijn, schrijft ze in haar dagboek, maar Miep zou onze angst eens moeten meemaken! Die valt met geen valeriaantabletten of hoofdpijnpillen klein te krijgen.

Op Eerste Paasdag 1944 wordt in het kantoor beneden ingebroken. Wanneer de dieven weg zijn, komt de politie een kijkje nemen. Voetstappen klinken tot aan de draaikast en een agent morrelt aan de planken. ‘Nu zijn we verloren,’ hoort Anne zichzelf zeggen, maar de ontdekking blijft uit. Ze beseft dat ze zich had willen ‘opofferen’ voor het land waar ze woont, en ze schrijft: ‘Ik houd van de Nederlanders, ik houd van de taal en wil hier werken. En als ik aan de koningin zelf moet schrijven, ik zal niet wijken voor mijn doel bereikt is!’

Zo’n brief is nodig, want juridisch gezien heeft Anne geen nationaliteit, ze is stateloos. De nazi’s hebben de Joden hun paspoort en nationaliteit afgenomen. Dat was ook het grote probleem toen Otto Frank uit bezet Nederland probeerde weg te komen. In 1941 schreef hij aan een vriend in Chicago of hij hem niet kon helpen. Hij wilde hem niet lastigvallen, legde hij uit, maar omdat hij kinderen had, moest hij het toch proberen. En bijna lukte het, zijn vriend stond borg, even was er hoop, maar de Amerikaanse autoriteiten weigerden; zonder paspoort konden ze niets voor de familie Frank doen.

Anne Frank schrijft op 15 juli 1944: ‘Ik zie hoe de wereld langzaam steeds meer in een woestenij herschapen wordt, ik hoor steeds harder de aanrollende donder, die ook ons zal doden, ik voel het leed van miljoenen mensen mee, en toch, als ik naar de hemel kijk, denk ik, dat dit alles zich weer ten goede zal wenden, dat ook deze wreedheid zal ophouden, dat er weer rust en vrede in de wereldorde zal komen.’ Die laatste zin is vijftien jaar later door Hollywood aangegrepen om de eerste verfilming van het boek, in 1959, met een positieve noot te laten eindigen. Zelf zal Anne de nieuwe wereldorde niet meer meemaken. Op 8 augustus arresteert SS-officier Karl Josef Silberbauer, geholpen door drie Nederlandse dienders, de acht onderduikers. Ze worden naar de gevangenis aan de Weteringschans overgebracht, en vandaar gedeporteerd naar Westerbork en Auschwitz. De dagboeken lieten de agenten liggen, die hadden geen waarde, die konden niet worden verpatst.

De Witte Droom

1

Schrijvers zijn gretige lezers, en dat geldt beslist voor Thea Beckman. Het onderwerp voor Kruistocht in spijkerbroek, de jeugdroman waarmee ze in 1973 naam maakte, vond ze in Kurt Vonneguts roman Slaughterhouse Five, waarvan de zelden volledig geciteerde titel Slaughterhouse Five, or The Children’s Crusade: A Duty-Dance with Death luidt. Uit de klassieke sciencefiction leende Beckman de techniek die de mogelijkheid biedt om naar het verleden te reizen, in Kruistocht heet het apparaat dat daartoe dient een ‘materietransmitter’. Op deze manier lukt het, meldt de verteller in het boek, ‘contact met het verleden te maken’, een leesaanwijzing die je in volwassenenliteratuur ‘metafictie’ zou noemen, de categorie waartoe Vonneguts werk gerekend wordt.

Thea Beckman wilde haar lezers de verrukking van de historische ervaring schenken, zoals ze die zelf in de boeken van Johan Huizinga ondergaan had. Ze wilde jongeren wakker schudden uit de fabel van de middeleeuwen die hun in ridderromans en op de tv werd voorgeschoteld, bijvoorbeeld in de serie Floris (1969) van Paul Verhoeven, naar het voorbeeld van de Engelse reeks Ivanhoe, geïnspireerd op de romans van Walter Scott. Al die geharnaste ridders en het geënsceneerde wapengekletter waren weliswaar zeer spectaculair, zelfs in zwart-wit en tegen de achtergrond van Slot Loevestein, maar toch ook ‘onecht’, zoals in Kruistocht wordt gesteld. Het boek biedt een alternatief voor deze historische verzinsels door de onderkant van de wereld van toen te laten zien. Hoe het vroeger werkelijk is geweest, is de impliciete stelling van de auteur, kun je alleen achterhalen via een reis door de tijd die zo’n 100.000 woorden duurt.

In de middeleeuwen van Kruistocht betreden geen dappere ridders en edele jonkvrouwen het toneel, zoals Dolf voor zijn vertrek naar het verre verleden nog had gehoopt. Wanneer hij in 1212 aankomt, treft hij een massa hongerige en vuile kinderen met holle wangen en een doffe blik aan; hij is getuige van een menselijke ellende die hem met stomheid slaat. Een meisje valt voor zijn ogen zomaar neer op de stoffige weg, ze weegt bijna niets en blijft daar liggen, totdat ze overeind wordt geholpen door Leonardo, een Italiaanse reiziger met wie Dolf vriendschap zal sluiten. Dít hier is de gruwelijke waarheid van de middeleeuwen.

Maar wat we in het verleden aantreffen, wordt bepaald door het standpunt van waaruit we kijken. Ons valt op wat we herkennen, terwijl het werkelijk vreemde ons ontgaat. In de jaren dat Beckman aan Kruistocht werkte, kregen Nederlandse tv-kijkers voor het eerst beelden te zien van een hongersnood in Afrika. In Biafra, een gebied met grote oliereserves dat zich wilde afscheiden van Nigeria, voltrok zich eind jaren zestig een humanitaire ramp. De nood was zo hoog dat Franse artsen de organisatie Médecins sans Frontières oprichtten om hulp te kunnen bieden op plaatsen waar dat door plaatselijke leiders of milities tegengewerkt werd. In Nederland zetten de omroepen een grote tv-actie actie op, en kijkers gaven gul en spraken schande van de wrede oorlog ver weg bij de evenaar, hoewel daar toch vooral gevochten werd om de benzine die ze de volgende dag weer tankten bij de stations van BP en Shell.

Dat is de context waarin Kruistocht ontstond. Met zijn optreden in het boek, dat uitkwam in het jaar van de oliecrisis, is Dolf het toonbeeld van een westerse hulpverlener. De Nederlandse jongen kan het leed van de kinderen niet aanzien en biedt hun spontaan zijn hulp aan. Na de grootste ellende te hebben verzacht besluit hij te gaan praten met de volkomen incapabele spirituele leider van de kruistocht, de herdersjongen Nicolaas. Dolf drukt hem op het hart de voedselverzorging en veiligheid van de kinderen te waarborgen en stelt hem een werkbare, twintigste-eeuwse oplossing in het vooruitzicht, waarvan de overkoepelende term ‘organisatie’ luidt. Op het fatalistische tegenargument dat verandering niet nodig is, dat God over de jeugdige troep waakt, antwoordt Dolf dat God Nicolaas weliswaar tot leider heeft aangesteld, maar dat leiderschap inhoudt dat je zorg moet dragen voor de kudde die je is toevertrouwd.

En zo wordt een scholier uit Amstelveen de ‘werkelijke leider’ van de Kinderkruistocht. Een snugger westers kind met het hart op de juiste plaats, geholpen door een keurtroep van verstandige leeftijdsgenoten, kan in rampzalige tijden meer bereiken dan alle officiële leiders bij elkaar. Dolf organiseert ploegen die eten verzamelen, die koken en verplegen, terwijl voor de veiligheid een aantal ‘knokploegen’ garant staat. In een poging om voedsel te vergaren voor de kinderen ruilt Dolf zijn Hollandse guldens in tegen zilveren munten bij een Joodse geldhandelaar in het Duitse Rotweil. Het bedrog valt hem zwaar. In een terzijde wordt opgemerkt dat er in de zogenaamd beschaafde twintigste eeuw miljoenen Joden zijn vermoord, maar dat zij het ‘in deze tijd […] ook niet gemakkelijk schenen te hebben’. Het weerhoudt Dolf er niet van tot actie over te gaan en met het gewisselde geld een karrenvracht broden te kopen die hij als een messias uitdeelt aan de uitgehongerde kleintjes.

De kinderen zelf geloven heilig dat zij de stad Jeruzalem zullen bevrijden van de duivelse Saracenen. Ze willen bloemen planten op het graf van Jezus in de witte vestingstad. Het is hun ‘Witte Droom’, zoals Dolf het noemt, hoofdschuddend, want hij merkt tot zijn schrik dat ze die nonsens, hun ingefluisterd door de sluwe geestelijken, echt geloven. Pas als de groep de Alpen is overgestoken, komt Dolf erachter dat de monniken de kinderen willen verkopen op de slavenmarkten van Noord-Afrika; daar houden de heidenen namelijk van ‘blond en blank’. De jonge leider is woedend: de monniken hebben van de goedgelovigheid van de kleintjes misbruik gemaakt en wat nog erger is, hij heeft met zijn hulpvaardigheid bijgedragen aan de kwade opzet. Door het goede te doen heeft hij het kwaad in de kaart gespeeld.

2

De eerste keer dat ik heb moeten huilen om een boek, was bij Kruistocht in spijkerbroek. Naast de kachel, voor het grote raam in de woonkamer, lag ik op mijn buik op het sisalvloerkleed te lezen over Dolf Wega uit Amstelveen en hoe hij samen met zijn kompaan Leonardo drommen kinderkruistochtkinderen over de Alpen voerde, tot daar opeens de dappere Carolus, de gedroomde koning van Jeruzalem, met een verhit gezicht op de rotsbodem kronkelde van de pijn. Wat kon dat zijn? Dolf dacht aan een verstopping, maar nadat hij de buik van de jongen had bevoeld, drong de waarheid tot hem door. Het was een blindedarmontsteking, een ziekte die in de twintigste eeuw met een eenvoudige medische ingreep verholpen kon worden, maar in de middeleeuwen een zekere dood betekende. Een nacht lang onderging Carolus de vreselijkste buikkrampen en bij het aanbreken van de dag blies hij zijn laatste adem uit. Een geestelijke vouwde de verkrampte handen op de kinderborst, terwijl Dolf een stille plek zocht waar de tranen ongezien over zijn wangen rolden. Was er dan niemand in de hele wereld die de kinderen kon beschermen?

3

Een ideologie had Thea Beckman niet, zo staat er geschreven op haar Wikipedia-pagina, maar die in Nederland wel vaker gehoorde spontane ontkenning moet worden genuanceerd. In alle jeugdromans van Beckman komen cultuurkritische passages voor waaruit politieke opvattingen spreken. Zo bedenkt Dolf in Kruistocht dat de wereld sinds de dertiende eeuw niet wezenlijk veranderd is en dat de mensen die haar bevolken nog even zelfzuchtig en wreed zijn als honderden jaren geleden. En tussen een lijfeigene en een met ontslag bedreigde fabrieksarbeider, meent hij, alsof hij zojuist Marcuse heeft gelezen, is het verschil te verwaarlozen, want allebei worden ze zoet gehouden: de eerste met de belofte van de hemel, de tweede met de voetbaltoto en vakantietoeslag.

Aan het slot van het boek klinkt dan weer een liberale of preciezer gezegd, een libertaristische conclusie, met nietzscheaanse ondertonen. Dolf maakt dan een scherp onderscheid tussen twee soorten kinderen. Aan de ene kant zijn er de dappere jongens en meisjes die volop profiteren van de geboden vrijheid, die de tocht aangrijpen om een beter leven te leiden en zich ontplooien tot ‘waardevolle en vindingrijke wezens’; aan de andere kant staat de groep die domweg bevelen uitvoert, een verzameling ‘kleine kuddedieren’, wezens met een ‘slavenziel’ die niet over hun eigen leven wensen na te denken, en hun bevrijding zal lang op zich laten wachten, ze zijn zelf schuldig aan hun mentale en fysieke gevangenschap.

Een sterke vrijheidswil en wantrouwen tegen een knechtende cultuur – dat zijn de constanten in het oeuvre van Thea Beckman. In haar historische vertellingen uit de jaren zeventig en tachtig zijn het veelal meisjes die zich uit hun sociale kluisters bevrijden, die ontsnappen aan tirannieke ouders en grijpgrage mannen die denken recht te hebben op alles wat in hun blikveld opduikt. In Hasse Simonsdochter neemt de jonge Hasse de wapens op, nadat ze eerst van een verkrachting is gered door een onbekende beschermer, niemand minder dan Jan van Schaffelaar. In het programmatisch getitelde Geef me de ruimte!, het eerste deel van Beckmans trilogie over de Honderdjarige Oorlog, vecht Marije Wartelsdochter uit Brugge voor haar recht op zelfbeschikking in een standsbewust gezin van welgestelde burgers. Groot of sterk is Marije niet, maar we moeten ons niet laten misleiden door haar uiterlijk, legt de verteller op de laatste pagina uit, want achter het frêle lichaam van de heldin gaat een briljante en moedige geest schuil. Stond het meisje Jeanne d’Arc met haar verzet tegen de Engelse bezetter niet ook aan de wieg van de ‘grote natie’ Frankrijk?

In het tengere lichaam van Marije Wartelsdochter zal Thea Beckman haar eigen postuur hebben verbeeld. Zelf was Thea(dora) Petie slechts 1 meter 50, en ze zal als adolescent, opgroeiend in crisistijd (ze werd in 1923 geboren), haar achternaam hebben vervloekt. Ze volgde lessen aan de huishoudschool en pas na lang aandringen mocht ze van haar ouders naar het uitgebreid lager onderwijs, het ulo. Als zeventienjarige maakte ze het bombardement op Rotterdam mee, als twintiger kwam ze de Hongerwinter door. In 1945, vlak na de bevrijding, trouwde ze met Dirk Beckmann, een aannemer. Het paar verhuisde naar Utrecht, kreeg drie kinderen en streek in 1956 in het forenzendorp Bunnik neer.

Beckman schreef op freelancebasis voor vrouwenbladen en het Utrechts Nieuwsblad en publiceerde, toen haar jongste kind eenmaal achttien was, haar eerste jeugdboek. De tweede n in Beckmann liet ze op aanraden van haar uitgever vallen, dat klonk een stuk minder Duits. Ze had meteen succes. Haar debuut Met Korilu de griemel rond (later: Zwerftocht met Korilu) werd in 1971 bekroond met een Zilveren Griffel. Het boek gaat over de ontdekkingsreis die de zestienjarige hoogbegaafde Jasper maakt met het humeurige wezentje Korilu, waarbij ze met behulp van het fluitje Captain Cook en de wandelstok Columbus de Alpen overtrekken, onderweg een groep zwarte matrozen uit de slavernij bevrijden en ten slotte in Korilu’s thuisland Tibet belanden. Een reis die zowel door de wereld als door de tijd leidt en die een uitweg uit het beknellende, saaie heden verbeeldt.

Thea Beckman had nooit kunnen studeren en dat frustreerde haar, zeker toen er in Bunnik steeds meer studenten kwamen wonen, jongens én meisjes die zich wel in alle vrijheid intellectueel mochten ontwikkelen. Ze besloot daarom weer naar school te gaan, behaalde in de avonduren haar atheneumdiploma en schreef zich in aan de universiteit van Utrecht, waar de gelauwerde jeugdauteur in 1981 afstudeerde met een scriptie over de invloed van boeken op jongeren. Die invloed was er slechts in heel geringe mate, kwam uit het onderzoek naar voren.

Toch heeft één boek haar eigen leven veranderd en dat was Virginia Woolfs Een kamer voor jezelf, met daarin de ontnuchterende conclusie dat als Shakespeare een zus zou hebben gehad, een schrijfster even begaafd als haar beroemde broer Will, zij nooit enige bekendheid zou hebben genoten, eenvoudigweg omdat ze een vrouw was. In haar jeugdromans zou Beckman, die kort lid was van de actiegroep Dolle Mina, schrijven over vrouwen die ruimte voor zichzelf opeisten in de tijden waarin ze daar op alle mogelijke manieren in werden tegengewerkt. Ze schreef over heldinnen die zich niet lieten kisten door de omstandigheden. Verhalen over zielige, onderdrukte meisjes en jongens (‘kreukelkindertjes’), stelde ze ferm, die waren er al genoeg.

4

Bij Kruistocht in spijkerbroek huilde ik – en ik weet niet of dat de bedoeling van de schrijfster was, of ze me zou hebben gemaand me te vermannen als ze me had kunnen zien – tranen met tuiten. Ik huilde om Carolus en om de onvoorstelbare mogelijkheid dat je opeens dood kunt gaan, zoals die ene jongen uit ons dorp, die zonder naar links of rechts te kijken op zijn fiets de Kruisbergseweg was overgestoken en door een Opel Commodore was geschept. Carolus stelde ik me voor als Rembrandt, mijn beste vriend, de kleinste in de klas, een jongen met krullende blonde haren en een sproetig leeuwengezicht. Stel dat ik bij zijn levenloze lichaam neer zou knielen en mijn hand op zijn opgezwollen buik legde, in afwachting van het kloppen van zijn hart: wat zou ik dan voelen, wat zou ik dan doen?

5

Kinderen van Moeder Aarde (1985), het eerste deel van de Trilogie van de toekomst, zou je een utopie kunnen noemen, in de klassieke betekenis van die term. Hier levert Beckman aan de hand van een door haar gecreëerde ideale samenleving – waarvoor ze putte uit het ecofeminisme, zoals beschreven in Le Féminisme ou la mort (1974) van Françoise d’Eaubonne – fundamentele kritiek op de bestaande maatschappelijke verhoudingen.

Kinderen van Moeder Aarde speelt zich af in de verre toekomst, lang nadat de Derde Wereldoorlog de planeet Aarde in de as heeft gelegd. De impact van de ontploffingen was zo hevig dat de aardas een paar graden verschoof. Thule, het vroegere Groenland, heeft een klimaatverandering ondergaan, waardoor er een paradijselijk klimaat ontstond. De politieke omwentelingen zijn minstens zo ingrijpend. Op het eiland is het destructieve patriarchaat ingeruild voor een zorgzaam matriarchaat, met als gevolg dat mannen uitgesloten zijn van de macht en geen zitting mogen hebben in de regering. Ze hebben de aarde naar de knoppen geholpen en bewezen dat ze alleen maar aan zichzelf denken. Pacifisme is opgenomen in de nieuwe grondwet en de gemeenschap legt direct verantwoording aan Moeder Aarde af, die ten koste van alles dient te worden beschermd. Gevangenissen zijn afgeschaft, het systeem van opsluiting werd onmenselijk geacht. In plaats van detentie krijgen veroordeelden een stempel van moeilijk afwasbare inkt in verschillende kleuren op hun gezicht gedrukt, en de zwaarst mogelijke straf is de kleur zwart.

Eerder dan een blauwdruk voor het paradijs biedt Beckmans boek stof om over een betere toekomst na te denken, met name over de voor- en nadelen die met radicale verandering gepaard zouden gaan. Bij een utopie moet het begrip ‘ideaal’ tussen aanhalingstekens worden geplaatst. Want Thule mag dan een verbetering vormen ten opzichte van de oude wereld, perfect is het eiland niet. De oorspronkelijke Groenlandse Inuit-bevolking leeft, zeker in vergelijking met de koninklijke familie, in wel erg eenvoudige, zeg maar gerust armoedige omstandigheden. En de mannen zijn lang niet allemaal even gelukkig met hun ondergeschikte rol. Zo voelt Rajo, de man van de Konega (koningin) van Thule, zich gefnuikt in zijn mogelijkheden, en hij vlucht naar het dichtbeboste binnenland om daar als vrij man met de jacht in zijn onderhoud te voorzien.

Pas onder druk van een externe vijand – de Badeners, een Europees volk dat een koloniale expeditie optuigt, zogenaamd om handel te drijven, maar in werkelijkheid om het eiland te veroveren – ondergaat de Thuleense orde een verandering. In de strijd tegen de buitenlandse mogendheid tonen de man Rajo en het Inuit-meisje Thura hun grote waarde voor het land. Troonopvolger Christian krijgt vervolgens toestemming om te trouwen met Thura; zij heeft bewezen over de hardheid en de natuurlijke leidersgaven te beschikken die nodig zijn om deel uit te maken van de bestuurlijke aristocratie. En voortaan krijgt een handvol mannen, onder wie Rajo en zijn zoon, stemrecht in de Vrouwenraad – het enige politieke lichaam op het eiland, dat prima functioneert zonder partijdemocratie.

Na het voltooien van de trilogie, een hoogtepunt in haar oeuvre, werd Thea Beckman in 1991 gevraagd het kinderboekenweekgeschenk te schrijven, een jaar nadat Annie M.G. Schmidt die eer was toebedeeld. Het wonder van Frieswijck handelt over het Kampense meisje Alijt, dat in 1470 vriendschap sluit met de jonge zwarte slaaf Danga en hem uit de handen van een Portugese slavenhouder weet te bevrijden. Op dit voor Beckmans doen zeer dunne boekje, geschreven in een eenvoudige taal voor een jong publiek, kwam forse kritiek. De onderwijsdeskundige Henry Dors en de antiracistische stichting Parel noemden de beschrijvingen van Danga paternalistisch en vooroordeelbevestigend, en verwezen onder meer naar de zin: ‘Hij [‘het negerslaafje’] mocht dan zwart en lelijk zijn, als hij lachte was het alsof de zon doorbrak.’

Thea Beckman reageerde furieus. In een groot interview met NRC Handelsblad zei ze dat haar boek juist vooroordelen ontkrachtte. Het personage Danga was een bijzonder vriendelijk joch, dat bovendien op het einde van het boek bevrijd werd uit de slavernij. En ja, sommige Kampenaars beschouwden hem als de duivel omdat hij zwart was, maar die kwamen uit de laagste klassen, zo dacht ‘het mindere volk’ nu eenmaal in die tijd. Beckman kon zich weliswaar voorstellen ‘dat Surinamers die van onze geschiedenis niet veel afweten’ daar moeite mee hadden, maar dat was geen reden om de censuur in te voeren. Mensen die dat wilden, vond Beckman, die hoorden niet in Nederland thuis. Zijzelf had gewoon opgeschreven hoe Kampenaren in de late middeleeuwen reageerden op mensen met een donkere huid, en daar had niemand haar iets over te leren: ‘Ik ken zo langzamerhand de mentaliteit van die tijd wel.’