Isabel Allende

Portret in sepia

WERELDBIBLIOTHEEK . AMSTERDAM

Deze editie is gemaakt naar de 1e druk, met ISBN 978 90 284 2183 7

Uit het Spaans vertaald door Brigitte Coopmans

De eerste druk verscheen in 2001

Het gedicht is afkomstig uit de bundel De put der zuchten (1941), uit het Spaans vertaald en ingeleid door Albert Helman

Oorspronkelijke titel Retrato en Sepia

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagfoto Richard Jenkins

ePub: Text & Image, Eexterveen

© 2000 Isabel Allende

© 2001 Nederlandse vertaling: Brigitte Coopmans en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 2183 7

ISBN 978 90 284 4309 9 (e-book)

Voor Carmen Balcells en Ramón Huidobro,

twee leeuwen, geboren op dezelfde dag en voor altijd en eeuwig vitaal.

Daarom moet ik steeds terug

naar al die plekken in de toekomst

om mezelf te ontmoeten

en te blijven onderzoeken,

met de maan als enige getuige

en dan fluitend van vreugde

over stenen en aardkluiten lopen,

met bestaan als enige opdracht,  

met de weg als enige familie.

Pablo Neruda 

‘De wind’, uit: Einde van de wereld

DEEL EEN

1862-1880

Ik kwam ter wereld op een dinsdag in de herfst van 1880, onder het dak van mijn grootouders van moederskant in San Francisco. Terwijl in dat labyrintische huis mijn moeder met dapper hart en afgemat lijf lag te hijgen en te zwoegen, bruiste op straat het woelige leven van de Chinese wijk met zijn onuitwisbare exotische keukengeuren, zijn luidruchtige stortvloed aan dialecten, zijn onuitputtelijke massa menselijke bijen die komen en gaan. Ik werd vroeg in de ochtend geboren, maar in Chinatown houden de klokken zich niet aan de regels en beginnen op dat tijdstip de markt, het karrenverkeer en het droevige blaffen van de honden die in hun kooien op het mes van de kok wachten. Ik ben pas op latere leeftijd de details rond mijn geboorte te weten gekomen, maar het zou erger zijn als ik ze nooit had ontdekt; ze hadden ook zoek kunnen raken op de grillige paden van de vergetelheid. Er zijn zoveel geheimen in mijn familie dat ik misschien niet eens genoeg tijd heb om ze allemaal te onthullen: de waarheid is vluchtig, schoongespoeld door stortregens. Mijn grootouders verwelkomden me ontroerd – ondanks het feit dat ik volgens sommige getuigen een afzichtelijke baby was – en legden me tegen mijn moeders borst, waar ik een paar minuten ineengedoken bleef liggen, de enige die ik bij haar heb kunnen zijn. Daarna blies oom Lucky zijn adem in mijn gezicht om zijn geluk op mij over te brengen. Het was een nobel gebaar en een feilloze methode, want gedurende ten minste deze eerste dertig jaar van mijn bestaan is het me goed vergaan. Maar, opgelet, ik moet niet op de zaken vooruitlopen. Dit is een lange geschiedenis en ze begint ver voor mijn geboorte. Er is geduld voor nodig om haar te vertellen, en meer nog om ernaar te luisteren. Wie onderweg de draad kwijtraakt, moet niet wanhopen, want die wordt ongetwijfeld een paar pagina’s verderop weer opgepakt. Omdat we toch ergens moeten beginnen, laten we dat dan in 1862 doen en laten we, met de natte vinger, zeggen dat de geschiedenis begint met een meubelstuk van onwaarschijnlijke afmetingen.

      Paulina del Valles bed werd besteld in Florence, een jaar na de kroning van Victor Emanuel, toen in het nieuwe koninkrijk Italië Garibaldi’s kogels nog nagalmden; het stak gedemonteerd de oceaan over in een oceaanstomer uit Genua, kwam van boord in New York te midden van een bloedige staking en werd overgeladen op een van de stoomschepen uit de rederij van mijn grootouders van vaderskant, de familie Rodríguez de Santa Cruz, in de Verenigde Staten wonende Chilenen. Kapitein John Sommers moest de kisten in ontvangst nemen, die in het Italiaans waren gemerkt met maar één woord: najaden. Deze robuuste Engelse zeeman, van wie slechts een verbleekt portret en een door de talloze overtochten zeer versleten leren hutkoffer vol eigenaardige manuscripten bewaard zijn gebleven, was mijn overgrootvader, zoals ik onlangs heb ontdekt, toen mijn verleden na jaren van mysterie eindelijk duidelijk begon te worden. Ik heb John Sommers, vader van Eliza Sommers – mijn grootmoeder van moederskant –, nooit gekend, maar van hem heb ik een zekere zwerflust geërfd. Deze man van de zee, een en al zout en horizon, kreeg de taak het Florentijnse bed in het ruim van zijn schip naar de andere kant van het Amerikaanse continent te brengen. Hij moest de blokkade van de yankees en de aanvallen van de geconfedereerden omzeilen, tot de zuidgrenzen van de Atlantische Oceaan varen, de verraderlijke wateren van de Straat van Magallanes oversteken, de Stille Oceaan op varen en na enkele korte stops in verscheidene Zuid-Amerikaanse havens koers zetten naar het noorden van Californië, het vroegere goudgebied. Hij had nauwkeurige orders gekregen om de kisten aan de kade in San Francisco te openen, toezicht te houden op de scheepstimmerman – terwijl die voorzichtig, om het houtsnijwerk niet te beschadigen, de stukken als een puzzel in elkaar paste –, de matras en de sprei van robijnrood brokaat over het bed te leggen, het bakbeest op een platte kar te zetten en het met een slakkengang naar het centrum van de stad te sturen. De voerman moest twee rondjes om Union Square rijden en nog twee extra om een bel te luiden tegenover het balkon van de minnares van mijn grootvader, alvorens het bed af te leveren op zijn eindbestemming: het huis van Paulina del Valle. Hij moest dit huzarenstukje leveren terwijl de burgeroorlog volop woedde en yankee-legers en geconfedereerden elkaar in het zuiden van het land afslachtten en niemand in de stemming was voor grappen of belletjes. John Sommers gaf vloekend instructies, want tijdens de maanden varen was dat bed symbool geworden voor datgene waar hij in zijn werk de grootste hekel aan had: de grillen van zijn bazin, Paulina del Valle. Bij de aanblik van het bed op de kar besloot hij met een zucht dat dit het laatste zou zijn wat hij voor haar zou doen; hij stond twaalf jaar onder haar bevel en de grens van zijn geduld was bereikt. Het meubelstuk is nog altijd intact, het is een loodzware kolos van gepolychromeerd hout; aan het hoofdeinde staat de god Neptunus, omringd door schuimende golven en diepzeewezens in bas-reliëf, terwijl aan het voeteneinde dolfijnen en zeemeerminnen spelen. Binnen een paar uur kon half San Francisco het sensationele ledikant bekijken; de bijslaap van mijn grootvader echter, aan wie het spektakel was opgedragen, liet zich niet zien toen de kar tweemaal met zijn gerinkel voorbijkwam.

      ‘Mijn triomf was van korte duur,’ bekende Paulina me vele jaren later, toen ik erop stond het bed te fotograferen en de bijzonderheden te horen. ‘De grap keerde zich tegen mij. Ik dacht dat ze Feliciano zouden uitlachen, maar ze lachten mij uit. Ik had de mensen verkeerd ingeschat. Wie had zich zoveel schijnheiligheid kunnen voorstellen? In die tijden was San Francisco een wespennest van corrupte politici, boeven en vrouwen van lichte zeden.’

      ‘Ze konden de provocatie niet waarderen,’ suggereerde ik.

      ‘Nee. Men verwacht dat wij vrouwen de reputatie van de echtgenoot beschermen, al is hij nog zo’n schoft.’

      ‘Uw man was geen schoft,’ sprak ik haar tegen.

      ‘Nee, maar hij had domme streken. Hoe dan ook, ik heb geen spijt van het fameuze bed, ik heb er veertig jaar lang in geslapen.’

      ‘Wat deed uw man toen hij wist dat hij betrapt was?’

      ‘Hij zei dat ik, terwijl het land hevig bloedde door de burgeroorlog, Caligula-meubels kocht. En hij ontkende alles, uiteraard. Niemand met een beetje hersens geeft ontrouw toe, al betrap je hem tussen de lakens.’

      ‘Zegt u dat uit eigen ervaring?’

      ‘Was dat maar zo, Aurora!’ antwoordde Paulina del Valle zonder aarzeling.

      Op de eerste foto die ik van haar heb genomen, toen ik dertien jaar was, leunt Paulina in haar mythologische bed op kussens van geborduurd satijn, in een kanten hemd en met een halve kilo sieraden om. Zo heb ik haar vele malen gezien en zo had ik haar willen zien toen ze stierf, maar zij wenste het graf in te gaan in het mistroostige habijt van de karmelietessen en wilde dat er een aantal jaren lang gezongen missen werden opgedragen voor haar zielenrust. ‘Ik heb al een hoop schandalen veroorzaakt, het is tijd om het hoofd in de schoot te leggen,’ was haar uitleg toen ze wegzonk in de winterse melancholie van de nadagen. Toen ze het einde naderbij zag komen, werd ze angstig. Ze liet het bed naar de kelder verbannen en daarvoor in de plaats een houten verhoging met een met crin gevulde matras neerzetten, om te kijken of Petrus een streep zou halen door het zondeboek, zoals ze zei. De schrik was echter niet groot genoeg om zich van andere materiële zaken te ontdoen, en tot haar laatste snik had ze de teugels van haar inmiddels danig geslonken financiële imperium in handen. Van de onstuimigheid uit haar jeugd was aan het einde van haar leven nog maar weinig over, zelfs de ironie vloeide weg, maar mijn grootmoeder creëerde haar eigen legende en geen matras met crin of karmelietessenhabijt zou die kunnen verstoren. Het Florentijnse bed, dat ze met het grootste plezier door de allerbelangrijkste straten van San Francisco had laten voeren om haar echtgenoot te treiteren, was een van haar glorieuze momenten. In die tijd woonde het gezin in San Francisco onder een andere achternaam – Cross – omdat geen Noord-Amerikaan het welluidende Rodríguez de Santa Cruz y del Valle kon uitspreken, wat jammer is, want de oorspronkelijke naam heeft de oude bijklank van de inquisitie. Ze waren net verhuisd naar de wijk Nob Hill, waar ze een kapitale villa hadden laten bouwen, een van de meest opulente van de stad, een wanstaltig voortbrengsel van verscheidene rivaliserende architecten die om de haverklap werden aangenomen en ontslagen. De familie had haar fortuin niet vergaard tijdens de goudkoorts van 1849, zoals Feliciano beweerde, maar dankzij het voortreffelijke zakelijke instinct van zijn vrouw, die op het idee kwam verse producten van Chili naar Californië te vervoeren op een bed van antarctisch ijs. In die roerige tijden kostte een perzik een ounce goud en zij wist van die omstandigheden handig gebruik te maken. Het initiatief had succes en op een gegeven moment hadden ze een hele vloot varen tussen Valparaíso en San Francisco, die het eerste jaar leeg terugkeerde, maar later beladen met Californisch meel; daarmee drukten ze verscheidene Chileense boeren uit de markt, inclusief Paulina’s vader, de geduchte Agustín del Valle, wiens graan in de silo’s wormstekig werd omdat hij niet kon concurreren met het hagelwitte meel van de yankees. Van de razernij werd ook zijn lever wormstekig. Aan het einde van de goudkoorts keerden duizenden en duizenden avonturiers armer dan ze vertrokken waren terug naar hun plaats van herkomst, nadat ze bij het najagen van een droom hun ziel en gezondheid hadden verloren; Paulina en Feliciano werden echter rijk. Ze verwierven een vooraanstaande positie in de hoge kringen van San Francisco, ondanks het bijna onoverkomelijke obstakel van hun Spaanse accent. ‘In Californië heb je allemaal nieuwe rijken van slechte afkomst; onze stamboom gaat terug tot de kruistochten,’ bromde Paulina dan, voordat ze zich gewonnen gaf en naar Chili terugkeerde. Het waren echter geen adellijke titels of bankrekeningen geweest die de deuren voor hen openden, maar de sympathie van Feliciano, die vrienden maakte onder de machtigste mannen van de stad. Het bleek daarentegen nogal moeilijk om zijn ostentatieve, grof gebekte, oneerbiedige en dominante vrouw te verdragen. Het moet gezegd worden: Paulina boezemde in het begin altijd de mengeling van fascinatie en hevige angst in die men tegenover een leguaan voelt; alleen wanneer je haar beter leerde kennen, ontdekte je haar gevoelige kant. In 1862 schoof ze haar man naar voren in de handelsonderneming voor de intercontinentale spoorlijn, waarmee ze hun rijkdom bezegelden. Ik begrijp niet waar die vrouw haar goede neus voor zaken vandaan had. Ze kwam uit een familie van Chileense veeboeren die beperkt van inzicht en arm van geest waren; ze werd grootgebracht tussen de muren van het ouderlijk huis in Valparaíso, de rozenkrans biddend en bordurend, omdat haar vader geloofde dat onwetendheid de gehoorzaamheid van vrouwen en armen garandeert. De beginselen van het schrijven en het rekenen beheerste ze nauwelijks, ze had in haar leven geen boek gelezen en optellen deed ze met haar vingers – aftrekken deed ze nooit –, maar alles wat haar handen aanraakten veranderde in goud. Als haar kinderen en familieleden niet alles erdoorheen hadden gejaagd, zou ze luisterrijk als een keizerin gestorven zijn. In die jaren werd de spoorlijn aangelegd die het oosten en westen van de Verenigde Staten met elkaar moest verbinden. Terwijl iedereen investeerde in aandelen in de twee bedrijven en inzette op welke van die twee de rails het snelst zou aanleggen, vouwde zij, onverschillig voor die onbezonnen wedloop, een kaart uit over de tafel in de eetkamer en bestudeerde geduldig als een topograaf het toekomstige traject van de trein en de plaatsen waar in overvloed water aanwezig was. Lang voordat de nederige Chinese arbeiders in Promotory in Utah met de laatste nagel de treinrails met elkaar verbonden, en voordat de eerste locomotief het continent doorkruiste met zijn geraas van schuivend ijzer, zijn vulkanische rookpluim en zijn desperate geloei, haalde zij haar echtgenoot over land te kopen in de gebieden die zij op haar kaart had aangegeven met kruisjes in rode inkt.

      ‘Daar zullen de dorpen gesticht worden, want er is water, en in elk ervan zullen wij een winkel hebben,’ legde ze uit.

      ‘Dat kost een hoop geld,’ riep Feliciano geschrokken uit.

      ‘Zorg dat je het kunt lenen, daar zijn banken voor. Waarom zouden we ons eigen geld op het spel zetten als we over andermans geld kunnen beschikken?’ voerde Paulina aan, zoals altijd in dit soort gevallen.

      Ze waren druk aan het onderhandelen met banken en grond aan het kopen door het halve land, toen de toestand met de concubine tot uitbarsting kwam. Het ging om een actrice genaamd Amanda Lowell, een eetbare Schotse van melkwit vlees met ogen van spinazie en een perziksmaak, naar zij die haar hadden geproefd verzekerden. Ze zong en danste slecht maar met zwier, speelde in onbeduidende kluchten en verlevendigde feesten van magnaten. Ze had een slang van Panamese herkomst, lang, dik en tam, maar huiveringwekkend om te zien, die om haar lijf kronkelde tijdens haar exotische dansen en die nooit blijk had gegeven van een kwaadaardig karakter, tot ze op een ongelukkige avond opkwam met een verendiadeem in het haar en het dier, dat de hoofdtooi verwarde met een nietsvermoedende papegaai, op het punt stond zijn bazin te wurgen in zijn ijver de vogel op te slokken. De mooie Lowell was allesbehalve een van de duizenden ‘bezoedelde duifjes’ uit het liederlijke leven van Californië; ze was een hooghartige courtisane bij wie je niet met geld alleen in de gratie kon komen, je moest ook goede manieren en charme hebben. Dankzij de vrijgevigheid van haar begunstigers had ze een goed leven en middelen te over om een horde talentloze artiesten te ondersteunen; ze was gedoemd om arm te sterven, want ze leefde op grote voet en gaf weg wat ze overhield. In de bloei van haar jeugd hield ze het verkeer op met haar elegante voorkomen en haar rode leeuwenmanen, maar haar voorliefde voor schandalen had haar lot ten kwade gekeerd: ze kon in een opwelling een goede naam en een familie te gronde richten. Voor Feliciano was dat risico een extra prikkel; hij had een zeeroversinborst en het idee met vuur te spelen bracht hem evenzeer in verleiding als de geweldige billen van La Lowell. Hij bracht haar onder in een appartement midden in het centrum, maar vertoonde zich nooit met haar in het openbaar, want hij was al te goed bekend met het karakter van zijn echtgenote, die in een vlaag van jaloezie eens de pijpen en mouwen van al zijn pakken had afgeknipt en ze voor de deur van zijn kantoor had gesmeten. Voor zo’n stijlvolle man als hij, die zijn kleding in Londen liet vervaardigen door de kleermaker van prins Albert, was dat een nekslag geweest.

      In San Francisco, een mannenstad, was de echtgenote altijd de laatste die op de hoogte was van echtelijke ontrouw, en in dit geval was het Lowell zelf die het bericht verspreidde. Nauwelijks had haar begunstiger zijn hielen gelicht, of ze kraste streepjes in de posten van haar hemelbed, één voor elke ontvangen minnaar. Ze was een verzamelaarster, ze interesseerde zich niet voor mannen vanwege hun persoonlijke verdiensten, maar vanwege het aantal streepjes; ze wilde de mythe van de betoverende Lola Montez overtreffen, de Ierse courtisane die in de tijden van de goudkoorts als een wervelwind door San Francisco was gegaan. De roddel over de streepjes van La Lowell ging als een lopend vuurtje rond en de heren vochten om haar te bezoeken, zowel vanwege de bekoring van de mooie vrouw, die velen van hen al kenden in bijbelse zin, als vanwege de aardigheid om naar bed te gaan met de bijzit van een van de vooraanstaande mannen van de stad. Het nieuws bereikte Paulina del Valle toen het heel Californië al rondgegaan was.

      ‘Het meest vernederende is nog wel dat die grappenmaakster jou de hoorntjes opzet en dat iedereen rondbazuint dat ik getrouwd ben met een lulletje rozenwater!’ snauwde Paulina tegen haar echtgenoot in de Saraceense stijl die ze bij zulke gelegenheden placht te bezigen.

      Feliciano Rodríguez de Santa Cruz wist niets van die activiteiten van de verzamelaarster en hij viel bijkans dood neer van ongenoegen. Hij had zich nooit kunnen voorstellen dat vrienden, kennissen en anderen die hem enorme gunsten verschuldigd waren, hem op zo’n manier te kijk zouden zetten. Hij gaf echter niet zijn geliefde de schuld, want hij aanvaardde gelaten de wispelturigheden van het andere geslacht, heerlijke wezens maar zonder morele basis, altijd bereid om voor de verleiding te zwichten. Terwijl zij toebehoorden aan de aarde, de humus, het bloed en de orgaanfuncties, waren de mannen voorbestemd voor het heldendom, de grote ideeën en – hoewel niet in zijn geval – de heiligheid. Door zijn echtgenote met zijn neus op de feiten gedrukt, verdedigde hij zich zo goed en kwaad als het ging, en tijdens een wapenstilstand benutte hij het moment om haar verwijten te maken over de knip op de deur van haar slaapkamer. Verwachtte ze soms dat een man als hij in onthouding leefde? Het was allemaal haar schuld omdat ze hem had afgewezen, beweerde hij. Dat van die knip was waar; Paulina had de vleselijke lusten de rug toegekeerd, niet omdat ze geen zin meer had, zoals ze me veertig jaar later toevertrouwde, maar uit schaamte. Ze vond het verschrikkelijk om in de spiegel te kijken en concludeerde dat elke man hetzelfde zou voelen wanneer hij haar naakt zou zien. Ze herinnerde zich precies het moment waarop ze zich ervan bewust werd dat haar lichaam haar vijand aan het worden was. Een paar jaar eerder, toen Feliciano terugkwam van een langdurige zakenreis naar Chili, pakte hij haar bij haar middel en wilde haar met hetzelfde uitgesproken goede humeur als altijd optillen om haar naar bed te dragen, maar hij kreeg haar niet van de grond.

      ‘Allejezus, Paulina, heb je stenen in je onderbroek?’ lachte hij.

      ‘Dat is vet,’ verzuchtte zij droevig.

      ‘Dat wil ik zien!’

      ‘Geen sprake van. Van nu af aan mag je alleen ’s nachts en met de lamp uit op mijn slaapkamer komen.’

      Een tijdlang bedreven de twee, die elkaar zonder schroom hadden bemind, de liefde in het duister. Paulina bleef immuun voor de smeekbeden en driftbuien van haar man, die er nooit mee had ingestemd haar onder een berg dekens in het pikkedonker van de kamer te treffen, en evenmin om haar haastig in missionarishouding lief te hebben terwijl zij zijn handen vasthield zodat hij haar vlees niet zou betasten. Door het aantrekken en afstoten raakten ze uitgeput en bloednerveus. Ten slotte installeerde Paulina, onder het mom van de verhuizing naar de nieuwe villa op Nob Hill, haar man in de andere kant van het huis en vergrendelde de deur van haar kamer. De onvrede over haar eigen lichaam was groter dan het verlangen naar haar man dat ze voelde. Haar hals verdween achter de dubbele onderkin, haar borsten en buik waren één grote burgemeestersbult, haar voeten hielden haar slechts een paar minuten overeind, ze kon zich niet alleen aankleden of haar schoenen vastmaken, maar in haar zijden jurken en met haar schitterende juwelen, zoals ze zich bijna altijd vertoonde, was ze een wonderbaarlijke verschijning. Haar grootste zorg was het zweet tussen haar vetrollen en ze vroeg me dikwijls fluisterend of ze stonk, maar nooit had ik bij haar een andere geur waargenomen dan die van gardeniawater en talkpoeder. Tegen het destijds zo wijdverbreide geloof in dat reukwater en zeep de luchtwegen aantasten, dreef ze uren in haar geëmailleerde badkuip, waarin ze zich weer licht voelde als in haar jeugd. Ze was verliefd geworden op Feliciano toen hij een knappe en ambitieuze jongeman was, eigenaar van een paar zilvermijnen in het noorden van Chili. Voor die verliefdheid trotseerde ze de woede van haar vader, Agustín del Valle, die in de Chileense geschiedschrijvingen voorkomt als de oprichter van een piepklein, benepen, ultraconservatief politiek partijtje, dat meer dan twee decennia geleden van het toneel was verdwenen, maar om de zoveel tijd weer opdook als een ontvederde, larmoyante feniks. Dezelfde liefde voor Feliciano steunde haar toen ze besloot hem de toegang tot haar slaapkamer te ontzeggen op een leeftijd waarop haar lichaam meer dan ooit schreeuwde om een samenzijn. Anders dan zij werd Feliciano mooi oud. Zijn haar was grijs geworden, maar hij was nog steeds dezelfde vrolijke, hartstochtelijke en spilzieke kerel. Paulina hield van zijn ordinaire kant, van het idee dat die heer met de klinkende achternamen van sefardisch joodse afkomst was, maar onder zijn zijden bloezen met geborduurde initialen een vulgaire tatoeage had, die hij in een dronken bui in de haven had laten zetten. Ze smachtte ernaar nog eens de vieze woordjes te horen die hij haar in het oor fluisterde in de tijden dat ze nog met de lampen aan in het bed lagen te plonzen, en ze had er alles voor gegeven om nog eens met haar hoofd op de met onuitwisbare inkt gegraveerde blauwe draak op de schouder van haar man te rusten. Ze heeft nooit geloofd dat hij hetzelfde verlangde. Voor Feliciano was zij immer de onbevreesde verloofde met wie hij was gevlucht toen ze jong waren, de enige vrouw die hij bewonderde en vreesde. Ik heb het idee dat dit echtpaar altijd van elkaar is blijven houden, ondanks de cycloonachtige heftigheid van hun ruzies, die iedereen in het huis deden beven. Het samenzijn dat hen vroeger zo gelukkig maakte, veranderde in gevechten die uitmondden in langdurige wapenstilstanden en gedenkwaardige vergeldingen zoals het Florentijnse bed, maar geen van de wederzijdse beledigingen maakte hun relatie kapot, en tot het einde, toen hij dodelijk getroffen werd door een beroerte, vormden ze samen een benijdenswaardig zwendelaarsverbond.

Toen kapitein John Sommers er eenmaal zeker van was dat het mythische meubelstuk op de kar stond en dat de voerman zijn instructies begreep, vertrok hij te voet richting Chinatown, zoals hij bij ieder bezoek aan San Francisco deed. Deze keer had hij echter te weinig energie en moest hij na twee straten een huurrijtuig aanhouden. Hij stapte met moeite in, zei tegen de bestuurder waar hij heen moest en leunde hijgend achterover in de stoel. De symptomen waren een jaar geleden begonnen, maar de laatste weken waren ze erger geworden; zijn benen konden hem nauwelijks overeind houden en hij werd nevelig in het hoofd; hij moest onophoudelijk strijden tegen de verleiding om zich over te leveren aan de donzige onverschilligheid die zijn ziel binnendrong. Zijn zus Rose was de eerste geweest om te signaleren dat er iets niet goed ging, toen hij nog geen pijn voelde. Hij dacht aan haar met een glimlach: ze was de meest nabije en geliefde persoon, de poolster in zijn zwervende bestaan, die hem meer genegenheid had gegeven dan zijn dochter Eliza of welke vrouw ook die hij bij zijn langdurige omzwervingen van haven tot haven in zijn armen had gehad.

      Rose Sommers had haar jeugd in Chili doorgebracht, samen met haar oudste broer Jeremy; maar toen deze stierf keerde ze terug naar Engeland om in haar eigen land oud te worden. Ze woonde in Londen, in een huisje op een paar straten van de theaters en de opera, een enigszins verpauperde wijk waar ze kon leven zoals zij daar zin in had. Ze was niet meer de keurige sleutelbewaarster van haar broer Jeremy, ze kon nu haar excentrieke kant de vrije loop laten. Ze kleedde zich vaak als een in ongenade gevallen actrice om thee te drinken in het Savoy of als Russische gravin om haar hond uit te laten; ze was de vriendin van bedelaars en straatmuzikanten, gaf haar geld uit aan snuisterijen en liefdadigheid. ‘Niets is zo bevrijdend als de leeftijd,’ zei ze terwijl ze vrolijk haar rimpels telde. ‘Niet de leeftijd, zus, maar de financiële situatie die jij met je pen hebt bewerkstelligd,’ antwoordde John Sommers. Die eerbiedwaardige vrijgezellin met wit haar had een klein fortuin vergaard met het schrijven van pornografie. Het meest ironische, bedacht de kapitein, was dat Rose, juist nu ze niet meer verborgen hoefde te blijven zoals toen ze in de schaduw van haar broer Jeremy leefde, was gestopt met het schrijven van erotische verhalen en zich wijdde aan het produceren van damesromans, in een uitputtend tempo en met uitzonderlijk succes. Er was geen vrouw met Engels als moedertaal, inclusief koningin Victoria, die niet ten minste één van de liefdesavonturen van dame Rose Sommers had gelezen. De deftige titel bekrachtigde slechts een positie die Rose al sinds jaren stormenderhand had veroverd. Als koningin Victoria had geweten dat haar favoriete schrijfster, die ze persoonlijk in de stand van dame had verheven, verantwoordelijk was voor een omvangrijke verzameling onzedelijke literatuur, ondertekend door een Anonieme Dame, had ze een flauwte gekregen. De kapitein vond pornografie verrukkelijk, maar die liefdesromans vond hij rotzooi. Hij zorgde jarenlang voor de publicatie en distributie van de verboden verhalen die Rose schreef onder de neus van haar oudste broer, die stierf in de overtuiging dat zij een eerbare mejuffrouw was met als enige missie hem het leven aangenaam te maken. ‘Zorg goed voor jezelf, John. Je kunt me toch niet zomaar alleen op deze wereld achterlaten? Je wordt mager en je hebt een rare kleur,’ had Rose de kapitein dagelijks gezegd toen hij haar had opgezocht in Londen. Sindsdien was hij onderhevig aan een metamorfose die hem onverbiddelijk in een hagedis veranderde.