DE ZWARTE KLOK

Paulus Hochgatterer

De zwarte klok

Uit het Duits vertaald door Gerrit Bussink

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Das Matratzenhaus

© 2010 Deuticke im Paul Zsolnay Verlag Wien

© 2020 Nederlandse vertaling Gerrit Bussink /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Foto auteur © Corn 2017

NUR 302

ISBN 978 90 284 4310 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met
ISBN 978 90 284 2757 0

Revenge, revenge! Timotheus cries,

See the Furies arise!

See the snakes that they rear,

How they hiss in their hair,

And the sparkles that flash from their eyes!

John Dryden

Hoe het geweest moet zijn

Het waait. De pelikanen schieten snaterend omhoog, alsof ze aan een elastiek zitten. Met hun vleugels schuin naar achteren gebogen duiken ze steil omlaag het water in. Als ze even later op een ander punt weer opduiken, steken ze hun snavel omhoog, ze schudden hun keelzak, laten de inhoud door hun keel glijden en maken zich op voor een nieuwe start. De zwerm van misschien tweehonderd dieren waaiert in de lucht ver uiteen zodat het lijkt of hij oplost, maar even later verdicht hij zich weer tot een donkere wolk. Zo gaat het honderden keren. Bij aflandige wind vliegen de vogels geregeld boven het stuk strand tussen de laaddokken van de haven en de lange grijze hal van de railfabriek.

De vrouw houdt niet van de dieren. Ze maken lawaai en als je te dichtbij komt, stinken ze. Met een korte, draaiende beweging van haar schouder hangt ze de gele stoffen zak op haar rug goed en onder het lopen tilt ze het meisje dat de hele tijd naast haar heeft gelopen op haar linkerheup. Het meisje zit even stil en begint dan klokkend te lachen en met haar armen te zwaaien. Ze wijst naar een paar distelstruiken, waar een negendoderpaartje doorheen hipt, naar een houten schuurtje waarop gezichten zijn geschilderd en naar een oude man die op een plastic stoel zit te slapen. De vrouw zegt steeds weer een paar zinnen, halfluid en nogal indringend, alsof ze korte, serieuze verhalen vertelt. Het meisje brabbelt ertussendoor. Het ene moment lijkt ze vol aandacht en dan opeens weer niet. Voordat de vrouw in gebogen houding het steile stuk helling naar de straat op loopt, slaat ze haar arm stevig om het lichaam van het kind, ze wijst met haar hoofd naar de lucht en zegt iets als ‘Nu moet je rustig zijn’. Het meisje slaat haar armen voor haar lichaam en legt haar hoofd tegen de borst van de vrouw.

De wind wervelt okergeel stof over de rijbaan. Iets verderop wijken de auto’s uit naar rechts om een kudde geiten te passeren. Een met groentekratten beladen vrachtauto toetert hard. De geiten trekken zich er niets van aan. De man bij de dieren draagt een ooglapje. Op zijn schouder liggen twee lange bamboestokken.

Het meisje steekt haar hand omhoog en friemelt aan de blouse van de vrouw, die een eindje openstaat. De vrouw probeert het handje weg te schudden. Als het meisje niet van plan lijkt te stoppen, zet ze haar op de grond. Samen lopen ze een poosje achter de kudde aan en slaan dan een brede straat in met links en rechts grote wanden vol plakkaten. Het meisje wijst met uitgestoken arm naar een reclame voor mobieltjes, de vrouw zegt iets en lacht. Het meisje is verlegen, bukt zich, raapt de dop van een fles op en gooit hem weg. De vrouw kijkt het wegstuiterende oranje ding na. Vanuit haar ooghoek ziet ze hoe een dik pak wolken over de heuvels heen in de richting van de stad schuift. Ze pakt het meisje bij de hand en versnelt haar pas.

Vlak achter een rij pasgeverfde woonhuizen en na de inrit naar het transportbedrijf met hallen van golfplaten, komen ze op een rechthoekig pleintje voor een met vlaggen versierd gebouw. Op de onderste treden van de trap, die met een ruime boog toegang geeft tot de ingang, zit een groepje mensen. Voor hen loopt een man weids gebarend heen en weer. Aan de zijkant, recht onder de trap, heeft hij naast elkaar drie grote rieten manden neergezet, een lange rechthoekige en twee ronde. Het meisje slaakt een vreugdekreet, maakt zich los van de vrouw en wil naar het groepje toe lopen. De vrouw grijpt het kind bij de schouder en houdt het tegen. Het meisje protesteert luidkeels en probeert zich aan de greep te onttrekken. Ze bedaart pas als de vrouw haar oppakt en naar de groep loopt. De man, klein, mager en met een uitzonderlijk groot hoofd, ziet het meisje en steekt een vinger omhoog. Het meisje probeert haar gezicht te verbergen tegen de hals van de vrouw; de vrouw spreekt haar sussend toe en wijst beurtelings naar de man en de drie manden. De man tilt het deksel van een van de ronde manden, steekt zijn hand in de mand en haalt een misschien dertig centimeter lange slang tevoorschijn. Hij pakt het beest met duim en wijsvinger vlak achter het kleine, driehoekige kopje en toont het aan de menigte. De slang is bleekgroen en heeft aan de zijkanten twee rijen stralend gele punten. De man loopt een paar treden van de trap op, legt zijn hoofd in zijn nek en schuift de slang langzaam in zijn rechterneusgat. De mensen beginnen te gillen, sommige durven niet meer te kijken. Als ten slotte alleen nog het puntje van de staart zichtbaar is, doet de man zijn mond open, steekt zijn linkerwijsvinger langs zijn zwartbruine tanden naar achteren en trekt de slang met een snelle beweging weer tevoorschijn. Hij maakt een buiging naar de joelende menigte.

Het meisje pakt opnieuw de rand van de openstaande blouse van de vrouw. Langzaam stopt ze de wijs-, middel- en ringvinger van haar andere hand steeds dieper in haar mond. De vrouw kijkt over de daken van de stad in de verte en lijkt te willen weten hoe hard het waait. Ze kijkt pas weer naar het meisje als dat hevig begint te kokhalzen. Ze zegt niets en trekt de hand van het meisje uit de mond. Het duurt nog even voordat het zal gaan regenen, maar ze zijn bijna waar ze moeten zijn.

De man met het grote hoofd wenkt de vrouw en het meisje. Het meisje knijpt haar ogen dicht als de man tegen haar zegt dat ze in de rieten mand moet kijken. De vrouw glimlacht en zegt iets, misschien iets als ‘Je hoeft niet bang te zijn’. De man buigt zich naar het meisje toe en fluistert iets in haar oor. Daarop steekt hij zijn hand in de zak van zijn jasje en drukt een klein rond ding in de hand van het meisje. Het meisje stopt het vlug in haar mond. De vrouw schudt haar hoofd, maar doet niets. Een snoepje, denkt ze wellicht.

Ze lopen – vlugger dan daarnet – eerst langs een rij platanen en daarna over een geitenpaadje naar een kleine hoogvlakte. De vrouw kijkt verschillende keren achterom. De wolken torenen hoog boven de stad. In het oosten steken de schoorstenen van de energiecentrale als reusachtige stompe zuilen in de lucht. De pelikanen zijn verdwenen. Het meisje loopt achter langs het pad met groeiende tamariskheesters en slaakt korte, hoge kreetjes. Als voor hen een vermiljoenkleurig huis met boogramen opduikt, komt het meisje naast de vrouw lopen en pakt haar hand.

De bediende die de deur opendoet, gaat de vrouw en het meisje door een spaarzaam gemeubileerde hal voor naar een glazen uitbouw met brede tuindeuren. Daar staan drie mensen, twee mannen in pak en een vrouw met een roze handtas, in een vreemde taal met elkaar te praten. Als ze de vrouw en het meisje zien, zwijgen ze. De ene man – hij is klein en dik – komt naar hen toe en legt zijn hand op het hoofd van het meisje. Het meisje probeert onder de hand uit te komen. De andere man haalt een envelop uit de binnenzak van zijn jasje en geeft die aan de vrouw. Ze laat het meisje los, loopt naar een mozaïektafeltje met daarop een vaas en een paar glazen en maakt de envelop open. Ze telt het geld uit de envelop door er biljet na biljet een nieuw stapeltje van te maken, stopt het weer in de envelop en steekt die bij zich. Ze laat de gele zak van haar schouder glijden, blijft even met gespreide armen staan en loopt dan zonder nog een keer om te kijken met snelle pas het vertrek uit.

Het meisje blijft gewoon staan kijken. Op twee of drie meter bij haar vandaan ligt de zak op de grond. Niemand zegt iets.

Buiten loopt de vrouw door de wind. Misschien lacht ze. Misschien schreeuwt ze ook wel. De eerste druppels slaan zwaar in het stof.

Een

Ze staat in de deur, kijkt het lokaal in en weet dat ze het weer eens moeilijk zal krijgen. Dat gebeurt om de paar weken.

Langzaam zet ze haar tas neer. Het ligt niet aan mij, denkt ze, twee minuten geleden is de bel gegaan, de kinderen zijn heel druk en in het midden zit een ziek iemand op tafel iets over de hemel te vertellen. Het ligt echt niet aan mij.

Ze doet haar best rustig te blijven en laat haar ogen links langs de muur glijden: het bord, de kast met het knutselmateriaal; de bloeiende bomen, eenentwintig stuks, van elk kind eentje, sommige getekend, sommige uit een tijdschrift geknipt; de grote kaart van Oostenrijk met de rode haas die Lena er rechtsonder op heeft getekend; de voetafdrukken van Philipp op de muur, die van zijn linkervoet op een meter twintig hoogte; het verrijdbare bord met het schoolschrift – dat moest van de directrice; de ramen met daarin de daken van de stad en helemaal aan de rand van het rechterraam een piepklein stukje van het meer.

Bauer kijkt haar aan, lacht, zwaait naar haar en piekert er niet over om op te houden. Het lijkt goed met hem te gaan – dat is tenminste iets. Dan begint hij te zingen, heel abrupt en hard. Ze probeert erachter te komen wat het is. On the

water verstaat ze, verder niets. Julia en Sophie zingen met hem mee, ook heel hard.

Ze klapt in haar handen. ‘Ophouden!’ roept ze, ‘nu is het mijn beurt!’ ‘Hallo, Stella!’ zegt Bauer, ‘kom je helpen lesgeven?’ ‘Ik ben protestants,’ antwoordt ze, al is dat niet waar. ‘Je liegt!’ roept Bauer. ‘Mag ik nu alsjeblieft weer?’ vraagt ze.

‘Alleen als je me vertelt hoe God eruitziet.’

‘Een oude man met een witte baard.’

‘Heel goed. En wat heeft hij bij zich?’

‘Een boek en een bliksem.’

‘Fout! Een gitaar natuurlijk!’

Ze ziet een boze oude man voor zich die een gitaar stukslaat tegen een schoolbord en verbaast zich over zichzelf. Op dat moment trekt Manuel aan haar mouw. Hij laat haar een tekening zien. ‘We hebben God getekend,’ zegt hij trots. De grafomotorische zwakte van de jongen in aanmerking genomen, is vooral de gitaar goed gelukt – een rondje met parallelle zijwaartse strepen: één tot en met zes. Qua rekenen is er niets met hem aan de hand.

Bauer springt van de tafel, danst met wisselpasjes naar haar toe en drukt een zoen op haar wang. De kinderen lachen. ‘Mijn lievelingsjuf!’ roept hij. ‘Zo is het mooi geweest,’ zegt ze, ‘pak je nu alsjeblieft je spullen?!’

‘Bezit God volgens jou een wandelstok?’ Hij draait om haar heen en vraagt of God een onderhemd draagt of een leesbril, of hij vegetariër is, pijp rookt en meer een auto- of een motortype is. ‘Motor,’ zegt ze, ‘en hij heeft problemen met zijn lendenwervels.’ Bauer blijft staan en voordat hij zijn arm door de hare kan steken, zegt ze dat bij het laatste medische onderzoek van God er iets met zijn prostaat bleek te zijn en dat bovendien zijn psychiater totaal ontevreden is met de manier waarop hij zijn medicatie neemt.

‘Je bent een gemene, feministische basisschoollerares,’ zegt Bauer, en ze is bang dat Manuel, die met open mond naast haar staat, nu gaat vragen wat dat is: feministisch en prostaat.

Terwijl Bauer zijn schoenen zoekt, dirigeert zij de kinderen naar hun plek. Hij vindt er maar één. Ze mist iemand. ‘Waar is Felix?’ vraagt ze. Bauer kijkt verward om zich heen. ‘Hij is naar huis gegaan,’ zegt Julia.

‘Voelde hij zich niet lekker?’

‘Jawel, hij zag er heel gezond uit.’

Ze probeert Bauer aan te kijken. ‘Felix is wat?! Naar huis gegaan?’

‘Wat wil je?’ zegt Bauer, ‘hij woont hier twee straten vandaan.’

Mijn klas, denkt ze, het is mijn klas, en met een vleugje verbazing registreert ze hoe ze haar eigendomsrechten claimt. Bovendien is in minder dan een seconde de grenzeloze consideratie met haar medemensen weggeslagen, die toch het zekere fundament van haar karakter vormt en zonder twijfel maakt dat ze meer dan wie ook voorbestemd is voor haar beroep.

‘Wat zeg je me nou! Je hebt hem naar huis laten gaan? Alleen?’

‘Dat doet hij wel vaker. Tot nu toe is hij elke keer na een kwartier teruggekomen. Hij is vrijgesteld.’

‘Hij is vrijgesteld?!’ Ze staat nu echt te schreeuwen. Dit past precies in het beeld dat ze van die beroepskatholieken heeft – leugenachtig, traag, en als het erop aankomt onverantwoordelijk tot op het bot. ‘Een zesjarig kind wordt vrijgesteld van de godsdienstlessen en meneer de pater heeft er geen moeite mee hem alleen over straat te laten gaan. Tussendoor, gewoon zomaar!’ Bauer tuit zijn mond, trekt zijn hoofd tussen zijn schouders en pakt zijn jas van de haak. Ook de kinderen schrikken. Dit gaat echt te ver, denkt ze, dat overkomt me niet vaak. De dikke Leonhard met zijn rode haar komt naar haar toe. ‘Ik ga wel even kijken of hij misschien in slaap is gevallen,’ zegt hij. Ze pakt zijn hand en reageert niet. ‘Hoelang is hij al weg?’ vraagt ze. Bauer kijkt op zijn horloge. ‘Veertig minuten,’ zegt hij.

‘En dat is je niet opgevallen?’

‘Nee,’ zegt hij, ‘als ik in een bepaalde stemming ben, valt me wel meer niet op. Dat weet je.’

Ja, dat weet ik, denkt ze. Ze loopt naar links achter in het lokaal, waar Felix’ plek is. Als ze zich bukt om in het vakje van zijn tafel te kijken, merkt ze dat ze nog steeds de hand van Leonhard vasthoudt. ‘Hij heeft alles hier gelaten,’ zegt ze. ‘Zijn drinkfles heeft hij meegenomen,’ zegt Leonhard, ‘hij heeft een nieuwe zilveren drinkfles met een zwarte draak erop.’ Ze pakt een groot schrift met een rode kaft uit het vakje. Engels. A hat. A cat. A bat. Een vleermuis tekenen is moeilijk, heeft ze de kinderen verteld, moeilijker dan een kat. Ze strijkt met het topje van haar wijsvinger over de woorden en de tekeningen. Wat een afschuwelijke hoed, denkt ze, het lijkt wel een molshoop. Toch stelt het haar gerust dat ze een blik in dit schrift kan werpen. ‘Hij kan niet tekenen,’ zegt Leonhard, ‘de kinderen van de kleuterschool kunnen het beter.’

Bauer staat voor het bord, slungelig, bleek, met onrust in zijn benen. LDR, denkt ze, long distance runner – zo wordt hij door sommige mensen genoemd. De collega’s beweren dat hij iedere vrije minuut gaat rennen: om het meer, langs de Ache, de bergen in, soms uren achtereen. Daarbij luistert hij dan volgens hen naar muziek. Nu neuriet hij. ‘Het lijkt je niets te doen,’ zegt ze. Langzaam schudt hij zijn hoofd. ‘Ik weet het,’ zegt ze, ‘sorry.’ Ze legt het schrift terug. Het vak rechts ernaast is leeg. Dat was van een meisje dat een paar weken na het begin van het schooljaar weer is uitgeschreven. In de eerste klas komt zoiets voor. Susi – een stil, mager meisje met een wilde, zwarte haardos en een ouderwetse naam. Felix was op haar gesteld. ‘En wat doen we nu?’ vraagt Bauer. Achter hem staat een zin op het bord: Een haas heeft lange oren. Ze heeft die zin ruim een uur geleden opgeschreven. ‘Jij blijft in elk geval hier en let op de klas. Ik ga Felix halen. Leonhard komt met me mee.’

Ze lopen vlug door de gang en de overblijfruimte en gaan de trap af naar de hoofdingang. Ze moet opletten dat ze niet struikelt. Ik ben bang, denkt ze. Buiten schijnt de zon. Dat is door de boogvormige bovenlichten goed te zien. Ze weet dat ze buiten op straat heel even verblind zal zijn en kan nu de lichte seringengeur al ruiken. Misschien komen ze Friederike tegen, die op dinsdag altijd twee uur later begint, misschien ook het tamme parelhoen van de schroothandelaar, die schuin aan de overkant zijn kantoor heeft.

Op het moment dat ze haar hand uitsteekt naar de klink van de deur, wordt die naar buiten toe opengetrokken. In de witte rechthoek van de deuropening staat een kleine, donkere gestalte. Leonhard is de eerste die iets zegt. ‘Waar was je zo lang?’

Twee

De zwarte Cayenne, die al anderhalve kilometer aan zijn bumper kleeft en nu voor de derde keer met zijn licht knippert, stuurt naar links en passeert eerst hem en daarna met onverminderde snelheid de lichtgroen geverfde krantenkiosk, waar ze altijd achter staan. Zelf ziet hij twintig seconden later een handbreedte boven een radarpistool het uitgesproken tevreden gezicht van een politieagent, en hij weet dat dit de bestuurder van de Porsche ongeveer driehonderd euro gaat kosten, misschien wel meer, eventueel zelfs een knieval op het politiebureau: Zonder rijbewijs kan ik mijn werk niet doen, inspecteur, dat zult u toch moeten begrijpen.

Raffael Horn reed met zijn Volvo de berg op, eerst door het dennenbosje, daarna over de uitgestrekte open vlakte, die in deze lente voor de ene helft bestond uit een koolzaadveld en voor de andere helft uit een weiland. Hij reed bewust langzaam, omdat zijn aanhanger in de scherpe bochten enorm slingerde en bij elke oneffenheid over het asfalt stuiterde. Intussen zag hij als een korte film de scène nog een paar keer voor zich: Lissoni geeft gas, haalt in en wordt betrapt door de radar. Leedvermaak was een van de weinige dingen die het leven draaglijk maakten, dat was duidelijk. Je moest een beetje psychopathisch zijn of een goede psychoanalyse achter de rug hebben om dat te kunnen toegeven zonder tegelijkertijd een slecht geweten te krijgen.

Lissoni was nu zes maanden hoofd van de chirurgie en had er vanaf het begin geen geheim van gemaakt dat hij niet van plan was om collega’s die hun werk zonder boormachines, botzagen en transfusiepompen deden serieus te nemen. Horn was al vijf maanden en twee weken zijn vijand. Dat lag niet aan de Porsche. Lissoni piekerde er niet over om iemand van zijn afdeling naar de kinderbeschermingsgroep te sturen, had hij uit de hoogte te verstaan gegeven – als een kind dat mishandeld leek op de spoedeisende hulp kwam, dan werd er aangifte gedaan, basta, daar was al dat gepraat niet voor nodig, en het interesseerde hem niet wat tot nu toe gebruikelijk was. Lissoni was blond en zonnebankbruin; hij droeg witte Ralph Lauren-poloshirts en een dikke zegelring. Hij beantwoordde aan alle clichés.

Voor het huis was plaats. Horn moest een paar keer de koppeling intrappen om de auto in de achteruit te krijgen. Al een tijdje ging dat alleen nog op die manier. In de garage hadden ze schouderophalend gezegd: Twaalf jaar bergwegen, wat wilt u? Toch hield hij van zijn Volvo, en nadat hij Irene voor haar vijfenveertigste een kleine offroad Suzuki had gegeven, was het ook van haar kant voorbij met het gemopper. Hij manoeuvreerde de aanhanger naar de rand van de voortuin, stapte uit en maakte het afdekzeil los. De harsgeur van de gemalen boomschors sloeg hem tegemoet. Hij haalde diep adem. Als een mentholsnoepje. Het is lente, dacht hij, de lucht is fris en ik heb een tegenstander overwonnen.

Hij haalde een hark, een schep en de kruiwagen uit het schuurtje, raapte een paar afgebroken takjes van het gras en begon de schors af te laden. Hij verdeelde de schors onder de rij aalbessen, onder de rododendrons, tussen de kamperfoelie, rozen en hortensia’s. Ook de twee blauweregens, waar Irene zo van hield en hij helemaal niet, kregen wat schors. Ik word nog eens een echte tuinier, dacht hij, ik verword tot een plattelander. Ik schep boomschors in een kruiwagen en beleef daar plezier aan. Als iemand dat vijftien jaar geleden tegen me had gezegd, had ik hem voor gek verklaard. Hij dacht aan echte plattelandsmensen, aan Lisbeth Schalk bijvoorbeeld, en aan de bosjes weidebloemen die ze geregeld mee naar het werk bracht, soms roze, soms gele, soms een bonte mengeling. Raimund noemde haar een elfenprinses en om eerlijk te zijn bestonden er ergere benamingen voor een psychologe. ‘Maar ik heb geen spitse oren,’ zei ze, waarop Raimund: ‘Jawel, die hebt u wel,’ en ze voelde inderdaad controlerend aan haar oren. Lisbeth Schalk leek zo uit een heimatfilm gestapt. Haar testresultaten waren minder indrukwekkend dan haar bosjes bloemen, maar dat was een ander verhaal.

Horn stampte de boomschors aan rond de notenboom, die hij afgelopen herfst had geplant. Klaar. Hij had het warm. Hij stroopte de mouwen van zijn overhemd op. Hij had nog ongeveer een derde van de lading over. Hij koppelde de aanhanger los en duwde hem over het gazon naar de achterkant van het schuurtje. Het grootste deel van de schors kieperde hij van de aanhanger en voor het restant gebruikte hij de schep. Hij maakte er een keurige hoop van. Irene zou het maar niets vinden. Een tuin met een hoop schors was geen perfecte tuin.

‘Je krijgt nog blaren in je handen.’ Tobias leunde tegen de hoek van het schuurtje en grijnsde laatdunkend. ‘Een risico waaraan jij je de afgelopen jaren niet hebt blootgesteld,’ antwoordde Horn, ‘waar kom je trouwens vandaan?’

‘Ik zit op school, als ik je daaraan mag herinneren.’

Horn smeet de schep op de aanhanger. ‘Help me even,’ zei hij. Samen duwden ze de aanhanger de garage in. Tobias zuchtte een paar keer demonstratief. Aan vaders van opgroeiende zonen zou een zeker tuchtrecht moeten worden toegestaan, dacht Horn – zo nu en dan een tik met een wilgentakje, dat zou iets zijn. Hij sloot de deur van de garage. Een grote parelmoervlinder fladderde hun kant op en streek een seconde neer op Tobias’ borst. ‘Een parelmoervlinder,’ zei Horn. Tobias haalde zijn schouders op. Volgens mij heb ik iets over het hoofd gezien, dacht Horn, terwijl ze over het grind naar het huis liepen. Wat dat was, wilde hem niet te binnen schieten.

‘Heb je honger?’

Tobias schudde zijn hoofd.

‘Ben je ziek?’

‘Alleen maar omdat ik geen honger heb? Er komt een einde aan de periode dat je altijd maar honger hebt. Zoals aan alles in het leven.’

Horn keek wat er nog in de broodlade zat. Twee harde broodjes en een pakje toastbrood met aan de ene kant kleine blauwgrijze schimmelstippen. ‘Het is maar beter ook dat je geen honger hebt,’ zei hij. ‘Dat dacht ik al,’ zei Tobias.

‘Wat dacht je al?’

‘Dat ik in dit huis niet fatsoenlijk te eten krijg.’

‘Verdwijn!’ zei Horn.

‘En nou word ik ook nog weggestuurd.’

‘Verdwijn!’

Horn vulde het waterreservoir van de espressomachine en deed er een pad in. Hij hoorde Tobias wegsloffen. Hij werkt op mijn zenuwen, dacht Horn, en ik wil niets van hem horen, niets over Frans of Latijn of natuurkunde. Ik vraag er opzettelijk niet naar en ik weet dat dat niet goed is. Hij drukte op de knop, het espressoapparaat bromde en begon toen heftig te spugen. Hij roerde een lepel suiker door de koffie en dacht een poosje na. Daarna ging hij voor het huis op de bank zitten en keek hij uit over de stad. Geen krant, geen boek, alleen een kop koffie, dacht hij – als een oude man, alleen de poes ontbreekt. Hij keek om zich heen. Geen poes te bekennen. Helemaal boven in een van de dennen aan de rand van het bos zat roerloos een havik.

Hij dacht aan zijn confrontatie die ochtend met Krenn, de financieel directeur van het ziekenhuis. Het ging over het personeelsbestand, vooral om de vraag of hij er een derde arts bij kon krijgen, en het laatste wat Krenn had gezegd was dat ze er helaas ook rekening mee moesten houden dat psychiatrische patiënten puur vanuit pr-oogpunt voor het ziekenhuis geen echt verdienmodel waren. Daarop was hij, Horn, opgestaan en had gezegd: ‘Het probleem is dat de mens in zijn totaliteit geen verdienmodel is, u als directeur ook niet,’ waarop hij de deur achter zich had dichtgeslagen. Naast zijn baan was Krenn plaatsvervangend secretaris van de Middenstandspartij en hij ging twee keer per jaar met de burgemeester jagen. Bovendien had hij iets dwangmatigs. Laat hij me maar op straat zetten, dacht Horn. Hij stelde zich voor hoe hij dat aan Irene zou vertellen: ‘Luister, niet schrikken alsjeblieft, maar ik ben vandaag ontslagen,’ en hoe ze hem dan met samengeknepen ogen zou aankijken en vragen: ‘En hoe staat het voortaan met mijn behoefte aan luxe?’

De lucht boven de stad was troebel en onrustig. De torens van de kloosterkerk leken net als de stalen schoorstenen van de houtfabriek een beetje heen en weer te zwaaien, en een paar keer had hij de indruk dat het water van het meer over de oeverpromenade sloeg. Misschien ligt het ook alleen aan mijn ogen, dacht hij, misschien heb ik allang grauwe staar, maar weet ik dat nog niet. Christina, zijn afdelingsverpleegster, raadde hem minstens een keer per maand aan om naar de oogarts te gaan. Hij kon dat soort moederlijkheid niet uitstaan en reageerde er meestal niet op.

Bij de tweede poging nam Irene op. ‘Breng je op weg naar huis alsjeblieft brood mee,’ zei hij. ‘Tobias verhongert.’ ‘Puur technisch is dat onmogelijk,’ zei ze.

‘Dat gaat spelenderwijs. Je hoeft het je alleen maar voor te stellen.’

‘Ik bedoel het boodschappen doen, niet dat hij verhongert. Ik heb nu nog twee leerlingen en daarna een repetitie met het orkest. Vergeten?’

Ze had het wel gezegd, hij herinnerde het zich heel goed. Ze hadden zitten ontbijten en zij had verteld: Paaszaterdag, avondconcert, Mozart, Requiem, en Bruckner, Te Deum, hij had gezegd: ‘Wat een deprimerend programma,’ en ze had geantwoord dat meneer de psychiater blijkbaar geen idee had van het emotionele gehalte van muziek.

‘Hoezo vergeten?’ zei hij. ‘Je hebt het met geen woord over een repetitie gehad.’

‘We zaten te ontbijten. Jij zei iets totaal ongekwalificeerds over de naïviteit van Anton Bruckner en ik heb me daar nog over opgewonden. Nog steeds een gat in je geheugen?’

Horn zei dat ze fantaseerde, hij moest die avond de familiegroep leiden en daarnet had hij twee keiharde broodjes en beschimmeld toastbrood in handen gehad, en ze antwoordde dat er dan niets anders voor hem opzat dan op weg naar het ziekenhuis langs bakkerij Prinz te rijden. ‘Dat betekent dat ik tien minuten eerder weg moet,’ zei hij.

‘Arme man!’

‘Wanneer ben je thuis?’

‘Dat hangt van de tenor af.’

‘Aha, van de tenor.’ Dat was dus haar dank dat hij met inzet van al zijn krachten haar tuin ervoor behoedde te worden overwoekerd door smerig onkruid, zei hij, en hij kondigde aan dat hij ook op zoek ging naar een tenor van wie hij het kon laten afhangen wanneer hij ’s avonds thuiskwam. Hij ging zijn gang maar, antwoordde Irene Horn, hij, Mister Bi. Bovendien wist iedereen dat niemand het in erotisch opzicht kon opnemen tegen cellospeelsters, een tenor al helemaal niet, en daarom vond ze zijn idee bij voorbaat nogal stom.

Buiten zat de poes verontwaardigd op het blik van de vensterbank te miauwen. ‘Mimi, ze heeft gelijk,’ zei hij, ‘ik ga een sopraan met afstaande oren zoeken en geen tenor.’ Hij deed het raam open. De poes streek luid spinnend langs zijn onderarm. Toen hij in haar nek kneep, draaide ze zich blazend om en sloeg haar klauwen in de rug van zijn hand.

Er was iets vreemds aan de hand. Er bleef een hoop schors over, het brood lag in de lade te bederven, hij liep te fantaseren over ontslag, vergat de afspraken van Irene en zag kerktorens heen en weer zwaaien; zijn zoon deed neerbuigend en afstandelijk, en nu werd hij ook nog aangevallen door zijn huisdier. Irene zou wel zeggen dat hij overal veel te zwaar aan tilde, waarop hij dan zou reageren met de mededeling dat het zijn beroep was om zwaar aan dingen te tillen.

Horn spoelde zijn koffiekopje af. De poes speelde met de waterstraal en deed alsof ze nooit iets tegen hem had gehad. ‘Vals kreng!’ mompelde hij. Ze spinde en keek langs hem heen. Ze kijkt scheel, dacht hij. Dat was hem nog nooit opgevallen. Hij vroeg zich af of hij met de auto zou gaan of de fiets weer eens zou nemen en besloot toen toch maar te gaan lopen. De voorband van zijn crossbike liep om raadselachtige redenen leeg, soms bijna in één keer en dan weer een hele poos niet, en hij wilde ook niet meteen weer in de Volvo stappen.

Hij liep over de achterplaats en klopte op de deur van Tobias’ kamer. Omdat er geen reactie kwam, deed hij open. Tobias lag op zijn zij op het bed en snurkte. Onder zijn mondhoek had zich een speekselvlek gevormd. Horn bleef een poosje naar hem staan kijken. Hij heeft mijn figuur, dacht hij, hij heeft Irenes sproeten, hij is opstandig en hij stinkt. In mijn binnenste probeer ik genegenheid voor mijn zoon te voelen, maar het wil niet lukken. De poes sprong op het bed en kroop achter Tobias’ knieholtes. Voor jou is dat allemaal geen probleem, dacht Horn.

Het wandelpad waarmee de haarspeldbochten werden afgesneden en dat in een rechte lijn naar de stad liep, werd in het voorjaar geregeld overwoekerd door latuw en struikgewas. Pas als de mensen zich er te erg aan stoorden, kwam Martin Schwarz, die iets hogerop woonde, met de motorzaag en maakte het pad weer vrij. Horn bleef een paar keer aan de jonge bramen haken, vloekte en merkte terloops dat er een melodie door zijn hoofd zoemde, een korte passage uit het Te Deum van Bruckner. Sanguine, sanguine, meer tekst wilde hem niet te binnen schieten. Een paar maten kon hij nog verder neuriën. Hij moest denken aan de met een verrukte blik hemelwaarts kijkende nonnen, daarna aan Padre Pio met zijn verbonden handen, en ten slotte zag hij Sabrina voor zich, het zestienjarige roodharige meisje op zijn afdeling dat de afgelopen week elke dag wel ergens in haar lichaam sneed zodat het moest worden gehecht. Er is niets mooiers, had ze gezegd, dan het moment na het snijden, als het lichaam als het ware even moet nadenken en pauzeert, als je kleren schoon en wit voor je liggen en het bloeden pas na een seconde begint. Daarom moest ze ook niets hebben van brandwonden, hoewel ze zelf rookte. ‘Dan stink je verschroeid en je bloedt absoluut niet,’ had ze gezegd. Om de haar aangeboden spanningverminderende alternatieven kon ze alleen maar lachen of ze tikte tegen haar voorhoofd. In een chilipeper bijten of met je vuisten tegen een zandzak stompen, iedereen ging zijn gang maar, haar kregen ze zo gek niet. ‘Wie zal je later nog willen als je helemaal vol littekens zit?’ had Sania, de jonge sociaal werkster gevraagd en Sabrina had geantwoord: ‘En wie wilde mij tot nu toe?’

Irene hield niet van die verhalen. ‘Mijn levensvorm is de idylle,’ zei ze, ‘angst en verschrikkingen zijn meer iets voor jou.’ Zo was het: Sanguine, sanguine. Hij hield zich bezig met zelfmutilatie op jonge leeftijd en zij speelde in zalen met mooi stucwerk met haar ogen dicht en de punt van haar tong tussen haar lippen melancholische solo’s. ‘Ik ken niemand die zichzelf zo consequent kan verloochenen als jij,’ zei hij weleens, waarop zij dan antwoordde dat als hij muziek beschouwde als een vorm van zelfverloochening, ze het helemaal met hem eens kon zijn. ‘Of Michael dat ook zo ziet?’ vroeg hij, waarop ze tranen in haar ogen kreeg. Tussen die twee was iets onherstelbaar beschadigd, daar had het vertrek van Michael niets aan veranderd. Ze praatten nauwelijks met elkaar en als ze elkaar tegenkwamen was het steeds hetzelfde liedje: Irene begon vrijwel meteen te mopperen en Michael kreeg een rood hoofd en zei helemaal niets meer.

Hij had nog genoeg tijd en daarom nam hij vanaf de doorgaande weg de aftakking naar het biologische observatiestation. Bij de achterkant van het donkerbruine houten gebouw sloeg hij links af naar de plek waar het meer overging in de Ache, die hij een eindje in oostelijke richting volgde. In het riet waren meerkoeten en futen in de weer. In een van de smalle zijkanalen lag een gele rubberboot. In de boot zat een man met een pet, die zich in allerlei bochten wrong en fotografeerde. Horn voelde de impuls om de man te besluipen en hem in het water te gooien, maar op hetzelfde moment kwamen er twee joggende vrouwen aan, allebei in het roze, de een meer zalmkleurig, de ander een beetje paarsig, en alles was voorbij. Er is nog hoop, dacht Horn – jonge, joggende vrouwen in de lente onderdrukken mijn boosaardigheid.

Achter de hooggelegen rietkraag lag een uitgestrekt moeras waar vroeger turf werd gestoken. Nu bloeiden er wolgras, basterdwederik en zwaardlelies. Er stonden borden waarmee Natuurbescherming van Furth verzocht rekening te houden met ringslangen en grondbroeders en de mensen werden opgeroepen de gemarkeerde paden niet te verlaten. Ik zou weleens een roerdomp willen zien, dacht Horn, een wild zwijn dat vrij rondloopt, een roerdomp. Van sommige levensdoelen wist je niet waar ze vandaan kwamen.

Het ziekenhuis lag op een rotsachtige heuvel recht boven de rivier. Twee jaar geleden was in het kader van een uitbreiding een met glas overkapte trap naar het oeverpad aangelegd, die ongetwijfeld een hoop geld had gekost en voor zieke mensen duidelijk te steil was.

Vanaf het overloopje halverwege de trap had je voor het eerst uitzicht over het meer. Het was nog steeds nevelig, zodat in het westen de huizen van Mooshaim nauwelijks te onderscheiden waren. Horn deed zijn jas uit. Het was drukkend als in de zomer. Vanaf de andere kant kwam Jakob Fuhrmann aanlopen, een gedrongen operatieassistent met een kaal hoofd. ‘Op uw afdeling loopt iemand te schreeuwen,’ zei hij. ‘Bedankt,’ zei Horn, waarop hij zich meteen ergerde. Fuhrmann zat in de ondernemingsraad en zag zichzelf als een soort ziekenhuisagent. Horn keek even achterom. De man liep bedachtzaam de trap af, trede na trede. Ik geef hem een zetje, dacht Horn, met de bal van mijn hand precies tussen zijn schouderbladen. Hij stelde zich voor hoe Fuhrmann zijn armen opzij zou slaan, wild heen en weer zwaaide, en dat zijn zware lijf steeds verder naar voren boog, waarna hij ten slotte viel en met een obsceen geluid onder aan de trap tegen de grond sloeg. Niets is psychohygiënisch zo zinnig als een flinke agressieve fantasie, had Aichhorn, zijn vroegere supervisor, gezegd. Later was hij opgevreten door kanker.

Toen hij op de knop drukte om de lift te roepen, vroeg Horn zich nog steeds af of hij meteen op zijn afdeling zou gaan kijken of nog niet. Hoogstwaarschijnlijk was het Schwind geweest die zo had geschreeuwd, de schizofrene heftruckchauffeur die in zijn erge fasen vooral werd gekweld door de zekerheid dat hij ieder moment kon worden opgehaald om te worden terechtgesteld; het zou ook Fehring kunnen zijn, de junkie die al dagen bezig was met een gecompliceerde ontwenningskuur van verschillende drugs. Als het slecht met hen ging, begonnen ze allebei af en toe te schreeuwen. Het zij zo. De familiegroep begon toch altijd te laat.

De deur van P2 was op slot. Dat voorspelde niets goeds. Horn haalde zijn sleutel tevoorschijn en luisterde. Hij hoorde geen geschreeuw. In de groepsruimte zaten een paar mensen aan hun avondeten. Daniel Fehring had zijn bord van zich af geschoven en staarde naar de geluidloze tv. ‘Vindt u het niet lekker?’ vroeg Horn. ‘Ik heb geen honger,’ antwoordde Fehring. ‘Eten vergemakkelijkt de ontwenning, dat weet u,’ zei Horn.

‘Junkies eten weinig,’ Fehring gaapte.

‘Bent u moe? Dat is een goed teken.’

Fehring zag er beroerd uit, grauw en met een ingevallen gezicht. Bovendien waren zijn oogleden gezwollen, dat was nieuw. Een of twee keer per jaar, steeds als zijn vriendin dreigde weg te lopen, kwam hij voor een ontwenningskuur. Daarna duurde het meestal maar een paar dagen of hij verviel weer in zijn oude gewoontes.

Horn liep door de gang naar de balie van hun afdeling. Karin, de jongste van de verpleegsters, een pezige lichtblonde vrouw, zat achter de computer op het toetsenbord te rammen. Ze maakte een gespannen indruk. ‘Wat is er aan de hand?’ vroeg hij. ‘Sabrina,’ zei ze.

‘Sabrina? Het oude liedje?’

‘Ja, het oude liedje, en ze heeft het op internet gezet.’

‘Hoe bedoel je, ze heeft het op internet gezet?’

Karin zei dat het meisje met een scheermesje haar onderarmen had opengehaald, een kamergenoot daar foto’s van had laten maken en de hele actie via de patiëntencomputer op internet had gezet. Ze had het voorzien van commentaar: Zo belangrijk vond men op de psychiatrie van Furth de patiënten, de ellende van de mensen liet de artsen volkomen koud, enzovoort. Haar kamergenoot had zich voor het maken van de foto’s laten betalen en het vervolgens toch verklapt, wat Sabrina in het verkeerde keelgat was geschoten.

‘En daarop is ze gaan schreeuwen,’ zei Horn.

‘Hoezo schreeuwen? Ze heeft helemaal niet geschreeuwd.’

Buiten hadden ze geschreeuw gehoord, zei Horn. Hij vertelde over zijn ontmoeting met Fuhrmann. Karin moest opeens grijnzen. ‘Dat was Raimund,’ zei ze, ‘hij was degene die zo schreeuwde.’ Raimund had zich vanaf het begin behoorlijk over het bloedbad geërgerd en toen hij ook nog eens had gezien dat hij in de commentaren van Sabrina met naam en toenaam werd genoemd, was hij uit zijn slof geschoten.

‘Wat schrijft ze over hem?’

‘Dat hij een streber met een paardenstaart is.’

Ook Horn moest nu grijnzen. Karin keek op. ‘Ja, ik weet wel dat dat waar is,’ zei ze, ‘maar ze heeft nog meer geschreven.’

‘En wel?’

Ze stond op, liep naar de rolcontainer met de patiëntendossiers en pakte de hangmap van Sabrina. ‘Kijkt u maar bij Lopende documentatie,’ zei ze.

In totaal waren het zeven internetpagina’s, steeds met foto plus commentaar. Een getekend rood hart met in het midden een scheermesje. Ze begrijpen er hier helemaal niets van. Een meisje dat op de witte vloertegels van een badkamer zit, in zichzelf gekeerd als iemand die een shot heroïne zet, en in haar onderarm snijdt. Je kunt jezelf hier van kant maken en het zal iedereen aan zijn reet roesten. Twee keer een close-up van de wond. Het centrum van het bestaan. A kind of heaven. Twee zinnen die met bloed op de muur waren geschreven, Ik sterf en Fucking Furth. Het meisje dat op haar rug in een plas bloed ligt, ogen dicht, armen opzij gestrekt. Pornoplaatje voor Raimund, de streber met de paardenstaart, die altijd een stijve krijgt als ik me snijd.

Sanguine, sanguine, schoot Horn door het hoofd, en ook dacht hij aan Irene, die bij Bruckner ongetwijfeld niet dacht aan het bloed dat van de onderarmen van een meisje druppelt. Hij hing de map terug en stond op. ‘Kan ik Raimund spreken?’ vroeg hij.

‘Christina heeft hem naar huis gestuurd. Hij was helemaal van slag,’ antwoordde Karin.

‘En Sabrina?’

‘Slaapt als een blok. Hrachovec heeft haar iets gegeven.’

Mannelijke solidariteit, dacht Horn. Zij vernedert haar meest betrokken verpleger en de dienstdoende arts stopt haar vol met medicijnen. Zelf had hij waarschijnlijk hetzelfde gedaan. Soms was kordaat optreden het enige wat je kon doen, ook al zag dat er voor de buitenwereld iets minder fraai uit.

Hij besloot Hrachovec niet te bellen en verliet de afdeling. In het voorbijgaan zag hij dat Fehring op zijn stoel in slaap was gevallen. De televisie stond nog steeds zonder geluid aan. Er streek iets onaangenaams langs de buitenste rand van zijn bewustzijn. Hij kreeg het niet te pakken.

Er waren vijf mensen gekomen. Mevrouw Kirschner en het echtpaar Reintaler zaten aan een tafel in de wachtruimte te kletsen, Kurt Frühwald zat iets verderop en de grijze man die twee weken geleden voor het eerst had deelgenomen, leunde tegen de muur en tikte met een styluspen op zijn zakcomputer. Horn had de naam van de man niet onthouden, maar dat overkwam hem de laatste tijd wel vaker.