De drukker van Venetië

Javier Azpeitia

De drukker van Venetië

Vertaald uit het Spaans
door Bart Peperkamp

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel El impresor de Venecia.

Tusquets Editores, S.A. Barcelona

© Javier Azpeitia 2016

© Nederlandse vertaling Bart Peperkamp / Uitgeverij Wereldbibliotheek 2019

Alle rechten voorbehouden

De versregels op p. 240 en p. 273, en de tekst op

p. 293-294 zijn vertaald door Frans Slits

De gedichten van Lucretius op p. 176, p.252 en p. 303 zijn

vertaald door Piet Schrijvers

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Peter Willi / Bridgeman Images

Foto auteur © Jorge Hernández

NUR 302

ISBN 978 90 284 4311 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 284 2759 4

Voor Virginia, Esther, José, Borja, Gerardo,
Chema, Eduardo en Rafael.
Voor de boeken, het schaterlachen.

Ecce tibi rettuli, quae, quamvis audita,
ignores tamen necesse est.

Ziehier mijn verhaal, dat gij wel hebt gehoord,

maar toch – noodzakelijkerwijze – niet zult begrijpen.

(vertaling M.A. Schwartz)

Lucius APULEIUS, De gouden ezel, XI, 23

INLEIDING

Jaren later

Het meisje met de aardbeien

Er bestaan verschillende soorten mensen; een van de eigenaardigste wordt gevormd door degenen die ervan afzien in de echte wereld te leven, en dat dan door erover te lezen. Alle exemplaren van deze mensensoort lijken erg op elkaar en zijn gemakkelijk van anderen te onderscheiden door hun wel erg vreemdsoortige gebreken. Over het algemeen leven ze een uitgeblust bestaan, iets wat nog meer opvalt wanneer men hun leven vergelijkt met de vurige levens die zij in hun lectuur tegenkomen. Hun ogen glanzen nooit wanneer er anderen bij zijn, maar alleen in de eenzaamheid van hun werkkamers, waar ze zich, omringd door dikke boeken en bij ongezond kaarslicht, onderdompelen in een woordenstroom waarin ze beweren alles te vinden wat anderen zoeken op de straten van steden en op de dwaalwegen van de aarde.

Het is niet verwonderlijk dat deze mensen, meegesleurd door die maalstroom die hen iedere morgen in hun bibliotheek opwacht, vaak tot het inzicht komen dat lichamen maar hinderlijke metgezellen zijn en dat het verstandig is om de verlangens ervan zo veel mogelijk te negeren. Daarom is voor velen van hen de liefde slechts een verzinsel, een van die fabeltjes die aantonen tot welk een dwaasheid degenen vervallen die de verhandelingen niet hebben bestudeerd die voor de liefde waarschuwen.

Een heel enkele keer brengt een hinderlijke eerzucht – of wellicht de wens om dienstig te zijn tegenover anderen – een van deze zonderlinge mensen ertoe om bij vergissing het hoofd te bieden aan de wereld, om op zomaar een plek in de christenwereld op te duiken, met als enige bagage een hutkoffer vol boeken, verloren en ver van zijn schuilplaats, alsof hij zojuist uit de hemel verjaagd is en plotseling op die plek is neergevallen. Dan spatten de fantasieën waarmee hij het bestaan verhulde uiteen en komt hij erachter dat hij totaal ongeschikt is voor het leven van alledag. De werkelijkheid stroomt dan immers niet langer bladzijde na bladzijde voorbij en opeens is het het leven zelf dat zich voltrekt, dat zich met heel zijn ongewenste spontaniteit doet gelden…

Dergelijke gedachten schoten door het hoofd van Maria de Torresani, de weduwe van de drukker Aldo Manuzio, vanaf het moment waarop ze een door ezels getrokken kar had zien verschijnen op de plek waar de weg de horizon in tweeën deelde. Of beter gezegd: sinds ze de standaard had herkend die de kar voerde, een toren die geflankeerd werd door twee klassieke hoofdletters, de A en de T, de initialen van de firma van een andere drukker, Andrea Torresani, Maria’s vader, die enkele jaren geleden eveneens was overleden.

Zoals ze wel vaker deed was Maria naar de kleine loggia op de bovenverdieping van haar villa in Novi gegaan – in de buurt van Modena – om te zien hoe om haar heen de avond viel. Ze zal de vijftig al gepasseerd zijn. Haar haar was grijs geworden, maar het was nog geen twee weken geleden dat ze het met henna geverfd had, iets wat haar gezicht ook een roodachtig tintje gaf.

Wanneer we de Venetiaanse dagboekschrijver Marino Sanuto moeten geloven, die in die tijd te gast was in Maria’s villa, was het 23 april van het jaar 1530.

Toen de huifkar eindelijk op de verharde binnenplaats van de villa aankwam, maakte het licht van de ondergaande zon de schaduw van de hoge opbouw langer, waardoor deze iets spookachtigs kreeg. De reiziger op de kar was diep in slaap, met zijn hoofd tegen de houten wand geleund.

De ezel die voor de bok was ingespannen liep vastberaden naar een drenkbak aan een van de zijden van de binnenplaats. Een bron spoot daar een straaltje water omhoog dat werd opgevangen in een houten bak, waarna het water door een goot naar de bloembakken vol rozenstruiken kronkelde. En alsof ze de levensdrift van de watergeul verlengden, klommen de rozenstruiken tegen de stenen voorgevel van de villa omhoog, omlijstten de vensteropeningen van de twee verdiepingen van de villa zonder deze te bedekken, en bereikten vol rozen de loggia waarvandaan Maria het tafereel volgde.

Tegelijk met het voertuig kwam een erg lang meisje in een jurk van gewaterd satijn en met een mand aardbeien in haar hand de binnenplaats op. Ze merkte onmiddellijk dat de dieren voor de kar niet in toom werden gehouden en liep naar de drenkbak, verontrust. Maar toen ze zag dat de reiziger alleen maar zat te slapen, ontspande ze zich en daarna draalde ze even om naar hem te kunnen kijken en – zo veronderstelde Maria – zich af te vragen of hij iets voor haar zou zijn.

Wat voor hem pleitte, was dat hij bijna even oud was als zij, zo stelde Maria zich voor dat het meisje met de aardbeien zou denken terwijl ze hem vluchtig bekeek. Tegen hem pleitte dat hij wat schriel leek te zijn en het feit – dat leed geen twijfel – dat hij onvoorzichtig was: alleen reizen en dan ook nog slapen onderweg, zonder bang te zijn door bandieten te worden overvallen, iets wat bepaald niet onwaarschijnlijk was in deze streek. Bovendien droeg hij dure, bijna belachelijke kleren. Vooral de extravagante ultramarijne puntmuts volgens de laatste hofmode die hij om zijn hoofd geknoopt droeg, met een lange slip die over zijn schouder viel. Je kon zien dat hij van ver kwam. De villa lag op nauwelijks een halfuur gaans van de burcht van Novi, bij Modena, maar het was algauw zeven dagreizen van hier naar Venetië, de plaats waar de drukkerij van Andrea Torresani gevestigd was.

Het meisje met de aardbeien scheen niet in de gaten te hebben dat de twee ezels die voor de huifkar tussen de disselbomen waaraan het voertuig werd voortgetrokken waren ingespannen – de ene vooraan en de andere daarachter –- een stom gevecht waren begonnen om als eerste bij de drenkplaats te komen, en dat de laadbak gevaarlijk schudde. Toen deed de reiziger zijn ogen open en zag hij die van het meisje tegenover zich. Dat duurde maar heel even, want net op dat ogenblik gleden de hoeven van een van de ezels uit over de bestrating en vielen beide dieren op de grond, waardoor de kar omkiepte en op de fontein viel.

De jongelui gilden allebei tegelijk. De reiziger rolde het water in en belandde uiteindelijk in de trog, zittend en scheel naar het meisje kijkend, met zijn reiszak naast zich in het water en zijn kletsnatte puntmuts flodderig op zijn hoofd.

Het meisje met de aardbeien bleef met wijdopen ogen en op elkaar geklemde lippen naar hem staan kijken, totdat haar neiging om te lachen sterker was dan zijzelf.

‘De boeken!’ riep de reiziger en hij keek zoekend om zich heen.

Maar de hutkoffer met boeken, die achter aan de opbouw van de huifkar was vastgemaakt, was aan de ramp ontsnapt. Ten slotte reageerde zij en stak hem een hand toe, die hij met gepaste verfijning vastpakte. Het was een erg beleefd jongmens.

‘Hartelijk dank voor je hulp,’ zei hij zodra hij uit het water was geklommen, en hij probeerde zich wat op te knappen. ‘Is dit de villa van Maria Torresani de Manuzio?’

‘Ja… de Tuin. Ben jij niet een van Maria’s zonen… Paolo?’ vroeg ze op haar beurt.

Ze had veel gehoord over elk van de familieleden van haar gastvrouw. Ze reisde iedere lente vanuit Mirandola naar de Tuin en ging daar pas laat in de herfst weer weg.

Bij wijze van antwoord zette Paolo Manuzio zijn kletsnatte puntmuts af en maakte met gespreide armen een belachelijke, diepe buiging.

‘Om je te dienen,’ riep hij uit.

Het meisje met de aardbeien barstte opnieuw in lachen uit.

En toch kon Maria, die het allemaal van bovenaf zag, maar met moeite haar tranen bedwingen.

De zwijgende lezeres

‘Waar zijn de aardbeien die je voor het toetje zou gaan halen, Cornelia?’

Een onschuldige vraag. Maria stelde die toen de luitspeler ophield met spelen.

‘Er zijn er geen meer. Paolo heeft ze allemaal opgegeten,’ antwoordde Cornelia zonder op te houden met schilderen, met een van ergernis opgetrokken neus.

Dat antwoord leek niet zo onschuldig. Er viel een stilte in de zaal terwijl alle blikken zich spottend op Paolo Manuzio richtten.

Alle bewoners van de villa, zestien in totaal, hadden zich verzameld in de grote centrale zaal, ook de staljongen en de tuinman, de twee vrouwen die in de keuken werkten en nog drie bedienden. Na het avondeten hadden ze zonder verder iets te doen geluisterd naar het korte concert van de luitspeler, de oude, grote Florentijnse dichter Girolamo Benivieni die daar ook enige tijd verbleef, hoewel incognito: tegenover zijn vrienden en kennissen in Florence deed hij zich voor als een godsdienstige man die een teruggetrokken, contemplatief en heilig leven leidde.

De lome muziek had aanstekelijk gewerkt op de gasten, die achterovergeleund in de armstoelen hingen of op de kleden lagen waarmee de vloer bedekt was, om de haard geschaard.

Paolo zat naast zijn moeder op een bankje, stijf rechtop. Op zijn knieën rustte een beschreven vel papier. Gelukkig was het licht van het knisperende vuur in de grote haard midden in het vertrek te zwak, zodat niet te merken was dat hij een kleur had gekregen bij Cornelia’s beschuldiging.

Maria hoorde de bijzonderheden pas een paar dagen later, toen ze erin geslaagd was Cornelia haar alles te laten vertellen door haar een beetje dronken te voeren. Paolo had haar uitnodiging om zich in haar vertrekken te drogen en andere kleren aan te trekken aangenomen. Hij was juist zijn laatste drijfnatte kledingstuk aan het uittrekken toen zij terugkwam en met de gebaren van een toneelspeelster haar gewaterd satijnen jurk aan haar voeten liet vallen om hem zo haar lichaam te tonen, volledig naakt, zonder hemd of iets anders.

De aardbeien hadden ze daarna samen opgegeten, toen er niets anders meer te doen viel.

‘Dat verbaast me niets. Toen ik zo oud was als hij had ik hetzelfde gedaan,’ zei Trismegistos ten slotte, een hoogbejaarde Griek die traag een fiche over een bord schoof waarop hij een opgerolde slang had getekend.

‘Met dit kleine verschil dat ze jou niet hadden toegestaan ook maar één enkele aardbei te nemen,’ zei zijn medespeler, de beroemde Venetiaanse dagboekschrijver Marino Sanuto die niet veel jonger was dan hij, terwijl hij de dobbelstenen gooide.

Marino sloeg met zijn pion op de vakjes van het speelbord en telde de zetten. Hij was daar ook op bezoek. Hij was een rijk man, ook al was hij aan lagerwal geraakt, en hij genoot in de laatste fase van zijn leven nog een te goede gezondheid, zodat hij zich nogal verveelde, vooral sinds hij al zijn bezigheden als senator van de Republiek Venetië had opgegeven. Af en toe, maar altijd wanneer het een tijdje rustig was op de wegen, reisde hij vanuit Venetië naar Novi om een paar weken in de villa van zijn vriendin Maria door te brengen.

De enige in het gezelschap die druk met iets bezig was, was Cornelia. Ze schilderde een fresco op een van de zuilen in de zaal. Om haar bij te lichten, stond er een olielamp naast haar op een tafel waarop ook kleine porseleinen schaaltjes met kleurstoffen stonden. Het fresco stelde het bovenlichaam van Maria voor, maar dan veel jonger, gekleed in dezelfde jurk van gewaterd satijn die Cornelia gedragen had bij Paolo’s aankomst. Op de schildering was haar haar kastanjebruin, krullend en werd het bijeengehouden door een goudkleurig haarnetje. Ze had een paar wastafeltjes in haar ene hand en in de andere had zij een stift om daarop te kunnen schrijven. De punt ervan hield ze met een verfijnd gebaar tegen haar volle lippen, alsof ze die verzegelde. Haar ovale ogen keken diepzinnig naar eenieder die voor het fresco ging staan.

‘Goed, mijn beste Paolo, vertel me nu eindelijk eens waaraan ik je zeer gewaardeerde bezoek te danken heb,’ zei Maria. ‘Heb je eindelijk besloten je terug te trekken uit de wereld en bij ons een ander leven te komen leiden?’

Maria had er spijt van dat ze niet had toegegeven aan haar opwelling om haar zoon te omhelzen zodra ze elkaar zagen. Hij was degene geweest die haar bedoeling om dat te doen had verijdeld, door zich vol ijver over te geven aan een van zijn absurde diepe buigingen. Nu zocht zij naar ieder mogelijk excuus om hem eindelijk te kunnen omhelzen, maar dat bleek bepaald niet gemakkelijk te zijn. Ze hadden elkaar al zes jaar niet meer gezien.

Paolo haalde diep adem voordat hij antwoord gaf. Maria had heel goed in de gaten dat hij tot op dat ogenblik vooral op Santo Barbarigo had zitten letten, de bastaardzoon van een van de compagnons met wie haar vader zijn drukkerij had opgezet. Ze hadden hem ongetwijfeld op de hoogte gebracht: daar in huis is iemand die Santo heet en hij is de minnaar van je moeder. Maar Santo zou hem wel teleurstellen, hij had geen woord gezegd. Af en toe stond hij op en liep wat heen en weer, in alle rust, met zijn handen gesloten op zijn rug. Hij had nog altijd een dichte bos haren – inmiddels wel wat grijs – die tot op zijn schouders vielen, en zijn lichaam was nog goedgebouwd, bijna atletisch, hoewel hij al tegen de zestig liep.

‘Ik zou niets liever willen,’ zei Paolo als antwoord op de vraag van zijn moeder. ‘Maar sinds de dood van mijn grootvader heb ik het erg druk in de drukkerij.’ Hij leek even te aarzelen, maar ten slotte liet hij op luide toon zijn verwijt horen zonder dat dat ter zake deed. ‘We hebben met zijn begrafenis gewacht voor het geval je nog zou komen.’

De klap kwam hard aan bij Maria. Sinds Andrea Torresani’s dood was er nog te weinig tijd verstreken om haar verdriet te doen slijten. Ze had van haar vader gehouden, ze hield nog altijd van hem, ondanks alles wat hij haar had aangedaan, maar niet voldoende om op bezoek te gaan bij een lijk. De levenden zijn er niet meer vanaf het moment waarop de dood intreedt. En Maria had een vreselijke hekel aan Venetië. Dus had ze gerouwd met een verdriet dat in het begin grensde aan wanhoop en daarna met veel genegenheid, wandelend door de omgeving van de villa en zich haar vader herinnerend in goede tijden, gedurende haar jeugd. Zonder ook maar te aarzelen, zou ze op reis zijn gegaan om hem tijdens zijn ziekbed bij te staan, als hij ziek zou zijn geweest. Maar de oude man was plotseling gestorven, zonder zijn familie bij elkaar te roepen.

‘Ik dacht al wel dat jullie geen van allen zouden geloven wat ik zei in het berichtje dat ik jullie gestuurd heb,’ merkte ze op. Verder niets.

‘Wat betekent dat gebaar?’ vroeg Zacharia, de tuinman, terwijl hij op Cornelia’s schildering toeliep.

Paolo keek verbaasd naar hem. Misschien verbaasde het hem dat een bediende wist dat er een symbolische betekenis schuilt achter de gebaren op een schilderij. Zacharia zal een jaar of veertig zijn geweest, met het gebruinde en gerimpelde gezicht van iemand van het platteland.

‘Dat weet ik niet,’ antwoordde Cornelia. ‘Ik zag een dergelijke schildering in een huis onder de grond, toen ik als kind een keer met mijn vader naar Boeda ben gereisd om de Bibliotheca Corviniana te bezoeken.’

Cornelia’s vader was de filosoof Giovanni Francesco della Mirandola, die op zijn beurt een neef was van de geleerde Giovanni Pico della Mirandola.

‘Een ondergronds huis?’ vroeg Marino Sanuto. ‘Fresco’s in een grotwoning?’

‘Nee. Het was een villa onder de grond, verzwolgen door een aardbeving of iets dergelijks, zeiden ze. Daarom waren er nog ongeschonden vertrekken. Een herder had het huis een paar maanden eerder ontdekt toen hij een geitje achternazat in een spleet in de grond. Ze lieten ons de villa zien. Ze wilden dat mijn vader hun zou zeggen of de schilderingen antiek waren…’

‘Die zal nu zeker wel verwoest zijn,’ zei Trismegistos klaaglijk, ‘net als heel Hongarije.’

De Turken hadden Boeda vier jaar daarvoor al geplunderd en een paar dagen geleden waren er berichten gekomen dat de stad opnieuw belegerd werd.

‘Haar gestalte is in mijn geheugen gegrift,’ ging Cornelia verder. ‘Maar haar gezicht was ik vergeten, zodat ik dat niet kon schilderen.’

‘Ik weet wel wat dat gebaar wil zeggen,’ bracht Girolamo Benivieni, de dichter en luitspeler, voorzichtig naar voren. ‘Het betekent: ik ben net als mijn stift die zich maar één keer een weg baant door de was, of als de pen die een papier maar één keer kleurt: een maagdelijke en zuivere minnares. Maar de drukpers is de grote hoer die ieder papier dat in de buurt komt met inkt besmeurt.’

Niemand lachte om de grap die feitelijk een citaat vormde. Benivieni’s grappen bleken te gekunsteld te zijn voor het gezelschap in de Tuin.

‘Alle gekheid op een stokje, als het een oude, Romeinse schildering is, is de betekenis ervan hier, bij onszelf, te vinden,’ verklaarde Marino Sanuto plechtig en hij wierp de dobbelstenen nog een keer met een elegant gebaar op het bord. ‘Je hoeft maar enigszins geconcentreerd naar de afbeelding te kijken om die te begrijpen en Girolamo is dat bijna gelukt, hoewel zijn humor het effect tenietdoet. Een paar wastafeltjes en een stift die de lippen verzegelt: het is heel eenvoudig. Het betreft een teken waarmee geletterde lieden zich onderscheiden. Het betekent: ik ben schrijfster; mijn gedachten, mijn woorden, gaan niet naar mijn mond, maar naar mijn schrijfstift.’

‘Dat is heel mooi,’ zei Maria.

‘Maar het is niet helemaal juist,’ sprak Trismegistos, de Griek, hem tegen terwijl hij de dobbelstenen oppakte. ‘Het is een Griekse afbeelding, zoals bijna alle Romeinse schilderingen dat zijn, vergeet dat niet. De betreffende afbeelding is heel beroemd, zelfs ik ken die. Hij is van Aristides, die hier niemand minder dan de beroemde filosofe Leontion heeft afgebeeld, de begaafde leerlinge van Epicurus en ook zijn minnares, wanneer we boze tongen moeten geloven. Ik vind het onbegrijpelijk dat juist ik zoiets moet vertellen aan een groep overtuigde epicuristen, ik die door om het even welke student in mijn land als een onwetende zou worden beschouwd. Ik vraag me af hoeveel er wel niet verloren is gegaan met de val van Constantinopel. Het is een zeer veelvoorkomend gebaar in de antieke schilderkunst, en ja, het betreft een teken waarmee de geletterde zich onderscheidt. Maar wat het precies wil zeggen is: ik kan zwijgend lezen. Ik schrijf.’

‘Dat is nog mooier,’ erkende Maria. ‘Weten jullie dat ik het voorrecht heb gehad de woorden en gedachten van deze geweldige Leontion te lezen in een tekst van…?’

Maria maakte haar zin niet af. Ze zag daarvan af en raakte in gepeins verzonken. Die tekst, dat boek, had haar leven getekend. Ze wilde het daar nu niet over hebben.

Marino Sanuto, een maniakale verzamelaar van boeken, stond op het punt haar iets te vragen, misschien waar ze iets dergelijks had kunnen lezen, maar hij werd van zijn stuk gebracht door de tevreden kreet van zijn medespeler, Trismegistos: ‘Dubbelzes! De Tuin is van mij.’

‘Ik kan zwijgend lezen. Goed. En wat is er voor bijzonders aan dat je zwijgend kunt lezen?’ vroeg Alegreza, de oudste van de twee kokkinnen.

‘Dat zul je niet willen geloven,’ merkte Trismegistos op. ‘Toen ik in Venetië aankwam, waren daar nog veel mensen die hardop moesten lezen om de woorden te herkennen. Alleen de monniken…’

‘De drukpers waar Benivieni zo lacherig over doet, heeft alles veranderd,’ besloot Marino Sanuto. ‘Vóór die tijd was het ondenkbaar dat een staljongen of een keukenmeid zou kunnen lezen.’

‘Goed, maar nu is dat ook onmogelijk. Ik ken geen enkele andere bediende buiten dit huis die kan lezen, hier niet, niet in Venetië en ook niet in Ferrara,’ zei Jacomo, de staljongen, die nog een kinderlijk gezicht had, trots. ‘Vorig jaar smeet de gerechtsdienaar van Novi me in de cel omdat ik op straat een stukje tekst van Petrarca las. “Dat drijft maar de spot met het gezag,” zei hij.’

‘Wat ik niet begrijp,’ ging Trismegistos verder, ‘is hoe je kans hebt gezien het gezicht van Maria zoals ze er in haar jonge jaren uitzag zo treffend weer te geven. Dat kun jij je niet herinneren, want dat heb je nooit gezien. Kun je zoiets afleiden?’

‘Jawel, dat heb ik wel gezien. Ik bedoel…’ aarzelde Cornelia, die nu bladgoud aanbracht op de ringen in Leontions oorhangers. ‘De morgen waarop Maria haar haar verfde, kwam ze de tuin in met een doek om haar hoofd gewikkeld en toen merkte ik dat het gezicht dat uit mijn geheugen gewist was het hare was, maar dan jonger.’

‘Wat huist er toch veel verbeeldingskracht in jouw jeugdige brein, lieve vriendin,’ verzuchtte Maria.

‘Zwijgen is niet alleen de deugd van schrijvers, maar ook die van schilders,’ voegde Marino Sanuto eraan toe. ‘Jij hebt de magische kracht van je oudoom, Giovanni Pico della Mirandola, geërfd. Hij gebruikte die voor de taal, jij om te schilderen.’

‘Was hij een grotere redenaar dan mijn vader?’ vroeg Cornelia hem.

‘Jouw vader is een groot denker, twijfel daar niet aan, maar je oudoom was een en al taal. Spelen we nog een spelletje met inzet?’ stelde de Venetiaanse dagboekschrijver aan Trismegistos voor. ‘Zonder inzet kan ik niet spelen.’

‘Wil je jouw lot veranderen door middel van geld?’ protesteerde Trismegistos, die het een beetje beu was hem iedere avond de bedoeling van het spel te moeten uitleggen. ‘Een tweede potje beduidt niets. Je zou de tekenen moeten leren lezen en van het spel van de slang moeten genieten, zonder er genoeg van te krijgen.’

‘Wat heerst er toch een matigheid in dit huis,’ beklaagde Marino Sanuto, de Venetiaanse dagboekschrijver, zich. ‘Ik vind het fijn om hier te komen, maar als ik niet naar Venetië terug zou kunnen gaan wanneer ik daar zin in krijg, zou ik na een paar dagen alweer vertrekken. Overdaad maakt deel uit van de afwisseling in het leven.’

‘Goed dan, Paolo,’ zei Maria tegen haar zoon, ‘als je me de reden van je uitzonderlijke bezoek niet wilt vertellen, lees me dan in ieder geval voor wat je geschreven hebt; je hebt me heel erg nieuwsgierig gemaakt.’

Voor het eerst die avond glimlachte Paolo. Gevleid?

‘Daar kom ik in feite voor,’ antwoordde hij gedecideerd. ‘Ik ben bezig met een levensbeschrijving van Aldo Manuzio en ik wilde weten wat jij ervan vindt. En je vragen om me over hem te vertellen. Grootvader Andrea heeft me alles verteld wat hij wist, maar er zijn dingen…’

Terwijl Paolo sprak was het stil geworden in de zaal. De naam van de oude Aldo Manuzio had enige ontroering teweeggebracht.

‘Waarom wil je een biografie van je vader schrijven?’ vroeg Maria.

‘Wel,’ antwoordde hij. ‘Wat ik al geschreven heb, vormt in feite het antwoord op die vraag… Zo begint Het leven van Aldo Manuzio.’

‘Mijn dierbare vriend!’ riep Trismegistos jammerend.

Paolo pakte het vel op van zijn knieën en slikte van ontroering voor hij begon te lezen.

‘Vertel mij, Godin, over deze verbazingwekkende geleerde, Aldo Pio Manuzio Romano, de man die in Venetië een nieuwe betekenis aan het lezen gaf door papier in goud te veranderen.

Spreek mij over de gewijde uitvinder van het draagbare boek dat onze manier van lezen veranderd heeft, over de gewijde uitvinder van de bladzijde met grote blanco kantlijnen, van het drukkersmerk, van de tweetalige uitgave op tegenover elkaar gelegen bladzijden, van de romeinletters en de gezwinde cursief, van de interpunctie, de paginering en de inhoudsopgaven, van de catalogus met vermelding van de prijzen…

Maar spreek me niet alleen over de mens en zijn werken, maar ook over zijn liefdes, want aangezien het succes hem opwachtte, zullen er ongetwijfeld dames aan zijn zijde zijn geweest om hem hun liefde aan te bieden, zijn succes met hem te delen of om hem te beroven, iets wat zij soms doen. Kom naderbij, Moeder van alle honden die bij het vallen van de avond janken, en steek ook een lofzang af over de drukpers, de machine die onze onschuld kwam verstoren, met haar gehamer de huiden van ongeboren pinkvaarzen of wit papier bewerkend, papier dat met het zwarte bloed van de kennis – de wever van wijze geschiedenissen – wordt besmeurd.

Want daar is hij. Het gelaat van de held van de drukkunst, o gruwelijke Vrouwe. Ik zie hoe hij vaart in een gondel…’

Paolo ging zo nog een tijdje door, de Latijnse tekst lezend die nu eens een overdreven lofrede vormde en dan weer een ijlende aanroeping. Zijn gehoor begon gaandeweg zijn aandacht te verliezen, iedereen – zo leek het – was overgeleverd aan zijn eigen herinneringen. Toen hij ophield, sloeg de jongeman verwachtingsvol zijn ogen op van het papier. Maar er gebeurde niets. Iedereen zweeg.

‘“Moeder van alle honden die bij het vallen van de avond janken”, dat is een merkwaardige beeldspraak,’ zei Marino Sanuto ten slotte.

Enkele weken geleden was hij – op weg naar de villa, bij het vallen van de avond – met zijn kar voorbij de hut van een keuterboer gekomen, en het geblaf van de honden had hem ertoe gebracht om zich met ziekelijke hevigheid zijn eigen dood voor te stellen, aangezien hij bijzonder gevoelig voor poëzie was.

‘Je gaat dus een biografie van Aldo schrijven…’ Maria probeerde om het even wat te bedenken wat maar minder kwetsend zou zijn dan niets zeggen.

‘Nou, ik ben ook in het boek met heiligenlevens aan het lezen,’ zei Donata, de jongere keukenmeid. ‘Ik kon gisteravond niet in slaap komen bij Het leven van de Heilige Christina. Wanneer haar vader haar geselt met de zweep om haar te dwingen God af te zweren, raapt zij een stukje op van haar eigen vlees dat op de grond is gevallen en smijt hem dat in zijn gezicht, terwijl ze zegt: “Eet maar van het vlees dat je zelf verwekt hebt.” Ik heb een hele tijd liggen huilen.’

Het onheil was voelbaar in de zoele lucht van het vertrek, maar toen kwam Girolamo Benivieni op de goede gedachte de eerste maten van ‘Ach, ik val’ te spelen en daarna zongen ze allemaal in koor, behalve Paolo, die zat te piekeren over het feit dat zijn tekst niet aansloeg.

Ach, ik val, wee mij!

ik ben weer gestruikeld.

En ik moet

mijn verwelkte bloem,

die vol vertrouwen wacht

op een nieuw opbloeien,

met tranen besproeien…

‘Goed, ik ga slapen, het ziet ernaar uit dat er geen revanche meer komt,’ zei Marino, de lafaard, toen de vrolijkheid die na het lied was ontstaan weer wegebde. ‘De jongen schrijft net zoals zijn vader prologen schreef, nietwaar, Maria? Wat een edele afkomst!’

Zeker, hij had dat met de beste bedoelingen gezegd, maar na zijn woorden heerste er een algemene, zenuwachtige spanning. Er volgden geen andere opmerkingen meer, afgezien van smoezen om zich terug te kunnen trekken. Totdat moeder en zoon alleen achterbleven.

‘Mag ik weten wat hier verkeerd aan is?’ vroeg Paolo, waarbij hij met de rug van zijn hand op zijn papieren sloeg.

Maria keek hem aarzelend aan. In hoeverre kon ze openhartig tegen hem zijn? Wanneer ze hem met een omhelzing begroet had – dacht ze –, zoals iedere moeder haar zoon moet begroeten…

‘Er is niets verkeerds aan, lieve jongen. Misschien hadden zij iets verwacht wat minder hoogdravend was, dat is alles.’

De jongeman keek wat bezorgd naar zijn papieren. Hij had een volmaakte scholing in de retorica genoten, ook al had hij daar helemaal niets aan om zijn gevoelens te kunnen overbrengen, gevoelens die – dat moet gezegd worden – oprecht waren.

‘Luister,’ ging Maria verder, vastbesloten om vanaf dat moment haar woorden te wegen, ‘ik ben echt blij dat je zo veel bewondering voor je vader hebt, ook al is zijn leven in werkelijkheid wel wat anders verlopen dan wat er allemaal over hem verteld wordt. Bijvoorbeeld: geen van de uitvindingen die jij aan hem toeschrijft, is ook echt de zijne geweest. Maar goed, dat doet er niet toe. Wat belangrijk is, is dat Aldo nou niet wat je noemt een succesvol man is geweest, ook al lijkt dat misschien wel zo voor degenen die hem niet gekend hebben…’

‘Ik begrijp het niet.’ Paolo richtte zijn goede oog woest op het gezicht van zijn moeder, terwijl zijn andere oog ronddwaalde.

Hoewel er daarna blijkbaar iets was waardoor hij inbond. Zijn beide ogen vluchtten elk een kant op en het leek erop dat hij verder niets meer zou zeggen. Hij bleef onbeweeglijk zitten kijken naar de smeulende resten van het vuur dat in de schemering gloeide, terwijl Maria een manier zocht om hem alles duidelijk te maken zonder die te vinden. Totdat hij opeens uitbarstte in een goed geformuleerde en vaardige redevoering, op een toon die sterk afweek van wat hij geschreven had.

Hij was er zelf getuige van geweest dat Aldo Manuzio’s naam vol verering genoemd werd in Lyon, in Parijs, in Antwerpen of in Frankfurt… Omdat hij zijn vader nauwelijks gekend had, had hij alle tijdens diens leven door hem uitgegeven boeken verzameld en ze allemaal gelezen. Het was overduidelijk dat niemand, geen enkele andere drukker in Italië of elders in Europa, zo’n samenhangend fonds van gepubliceerde werken had uitgebracht, een fonds dat op niet te overtreffen wijze literatuur en wetenschappelijke kennis combineerde. ‘Van een bijtende schoonheid en met een uitmuntende kennis en dat in een tijd waarin de technici het voor het zeggen hadden, zonder dat die zich iets aantrokken van de letterkunde,’ zei hij, waarbij hij zijn stem verhief op een manier die Maria enigszins hysterisch voorkwam. Maar direct daarna kalmeerde hij, om verder te gaan met zijn relaas.

Je kon zonder meer vaststellen dat zijn vader in zijn werk, vergeleken met dat van andere drukkers van zijn tijd, de enige was geweest die een literair doel had nagestreefd, terwijl andere zich bezighielden met het drukken van boeken vanwege het geld dat de verkoop ervan kon opleveren of vanwege de vraag van bepaalde patriciërs naar die werken: een eindeloze stroom liturgische boeken, juridische en theologische verhandelingen. Maar van de literaire of filosofische werken drukten ze alleen een handjevol van de belangrijkste schrijvers, met een enkele uitzondering en dat dan in opdracht van mecenassen die de klassieke literatuur bewonderden. Aldo was dus de eerste drukker die een literair plan had opgesteld en uitgevoerd. Hij was degene die niet langer naar de machine had gekeken, maar zich had beziggehouden met wat de machine maakte. Hij was erin geslaagd aan te tonen dat drukken geen werk voor technici was, maar voor geletterde mensen. Hij had aangetoond dat de tekst en het lezen ervan belangrijk waren, en niet het fabricageproces.

En wat betreft de in octavoformaat gedrukte boeken die iedereen al aldinen noemde, was het duidelijk dat die de manier waarop de mensen lazen veranderd hadden, ging Paolo steeds vastberadener verder. Wanneer eerder had men zo veel mensen trots met hun boek onder hun arm over straat zien lopen, ver verwijderd van hun donkere werkkamers, en jonge vrouwen in hun tuinen boeken zien lezen die nu eens geen gebedenboeken waren? Zij hadden allemaal het gevoel dat de boeken hun waardigheid hadden verschaft. En het belangrijkste was het fonds van gepubliceerde boeken waarmee Aldo een begin had gemaakt en dat Paolo, nu hij zijn vaders vak geleerd had, van plan was verder uit te breiden, een fonds dat zich richtte op de aristocraten die over de wereld heersen en dat ertoe bijdroeg hen te scholen in de antieke wijsheid, een wijsheid die hen prikkelde om deze huidige wereld lief te hebben en die hen leidde om deze te verbeteren in hun rol van door God uitgekozen heersers. Want Aldo had voor de geletterden de weg naar het boek geopend, een nieuwe weg, de enig mogelijke. En iedereen die zijn pelgrimstocht over deze weg voortzette, begaf zich rechtstreeks naar de kennis en het geluk die de wijsheid iemand verschaft.

Paolo vond het daarom moeilijk te accepteren dat zijn moeder – de weduwe van de man die de wereld verbeterd had – diens onmiskenbare succes niet naar waarde wist te schatten.

Maria van haar kant voelde zich op een onbestemde manier trots toen ze haar zoon hoorde. Hij had haar laten zien dat zijn geest – wanneer hij tenminste de teugels liet vieren, ook al liet hij zich meeslepen door zijn woede – zich lucide ontplooide en dat hij zich wist te ontdoen van de beperkingen van een scholing die eerder intensief dan reflexief was geweest, en ook al mondde alles uiteindelijk toch weer uit in een banale lofzang op de aristocratische machthebbers en op God.

Wat zou er gebeurd zijn wanneer zij hem zelf zou hebben opgevoed in plaats van hem samen met zijn broers achter te laten in Venetië? De Tuin zou een goede leerschool voor kinderen zijn geweest, zoals te zien was aan Jacomo of aan Donata. Of misschien toch niet? Dat vroeg ze zich af toen ze weer aan haar twijfels dacht. Misschien niet. Wanneer die twee hier weg zouden gaan, waren ze er misschien toe veroordeeld om onbegrepen mensen te worden.

Hoe het ook zij, Paolo was bepaald geen kind meer. Zou het mogelijk zijn om hem er op de een of andere manier van te overtuigen dat hij zijn leven ook op een andere manier kon invullen en dat hij niet weer zo iemand moest worden die vastbesloten roem en geld najaagt, iemand die onvermijdelijk gefrustreerd zou raken, hoe groot zijn succes ook zou zijn?

‘Goed,’ wilde Maria wel toegeven. ‘Ja. Je hebt gelijk. Hij verwierf bij leven een enorme vermaardheid. Maar kun jij jezelf niet de vraag stellen of dat nou wel was wat hij zocht, of hij dat nog altijd naar waarde schatte toen hij eenmaal had begrepen dat dat hem nergens toe diende? Het is waar dat zijn boeken de wereld een beetje veranderd hebben. De manier waarop hij zijn fonds vormgaf… Daarover bestaat geen twijfel. Hoewel hij in feite het grootste deel van zijn leven besteed heeft aan één enkel project… Aan een project…’

Ze zweeg opnieuw. Wat had het voor zin om Paolo uit te leggen hoe het echt zat, wat Aldo had nagejaagd, de reden voor al zijn frustraties? De jongen zocht immers een manier om uiting te geven aan zijn bewondering voor een vader die hij nauwelijks gekend had.

‘Heb je weleens gedacht aan wat je vader niet heeft gedaan?’ vroeg ze hem ten slotte.

Paolo fronste bij die vraag opnieuw zijn voorhoofd.

‘Ja,’ ging Maria verder, ‘aan de boeken die Aldo niet gedrukt heeft. Vind je het bijvoorbeeld niet vreemd dat nog niemand het boek Leven en leer van beroemde filosofen van Diogenes Laërtius heeft uitgebracht?’

‘Dat is een aardig, maar minder belangrijk werk,’ wist hij uit te brengen.

Precies wat de geleerden alsmaar herhaalden.

‘Dat is zo. Ook al staat er wel iets uitzonderlijks in. In het laatste deel, het elfde, dat over de teksten van Epicurus gaat.’

Paolo stond op en liep rusteloos door het vertrek.

‘Jouw vader,’ ging Maria verder, ‘heeft eigenlijk wel een deel van dat werk gedrukt. Maar hij kon het boek niet uitgeven dat nou net het weinige bevat wat bewaard is gebleven van het immense œuvre van Epicurus: korte samenvattingen en een paar brieven aan zijn leerlingen.’

‘Nou, wat doet dat ertoe?’ protesteerde Paolo. ‘Ook al publiceerde hij de werkjes van Epicurus niet, dan toch wel De Rerum Natura van de Latijnse dichter Lucretius, zijn belangrijkste leerling. Nog zo’n hedonist die het genot verheerlijkte.’

‘Ja. Twee keer,’ preciseerde Maria.

‘Hij heeft Lucretius twee keer uitgegeven, dat is waar. Maar in zijn prologen gaf hij duidelijk aan dat het boek veel onwaarheden bevat.’

‘Hoe had hij, denk je, anders een tekst kunnen publiceren waarin beweerd wordt dat de ziel tegelijk met het lichaam voor altijd sterft en dat we de angsten waarmee de kloosterlingen ons in verwarring brengen, zoals die voor de eeuwige verdoemenis, van ons af moeten zetten? Dat werk verscheen nadat het meerdere eeuwen als verloren was beschouwd; de Kerk heeft bewust de stilte veroorzaakt die het boek omgeeft.’

Paolo wreef met zijn handpalmen over zijn gezicht. Daarna begon hij te praten, waarbij hij op een overdreven manier het volume van zijn stem temperde.

‘Wil je me soms zeggen dat mijn vader zou hebben toegestaan dat jij je hier op deze plek afzonderde, samen met een groep fanaten die hun verplichtingen jegens Christus zijn vergeten, omringd door bedienden die niet dienen omdat ze denken dat ze geleerden zijn, mensen die allemaal verslaafd zijn aan ik weet niet wat voor hedonistische uitspattingen?’

Maria boog haar hoofd, zodat Paolo vanaf zijn plaats aan de andere kant van de schouw de brede glimlach die zich dwingend op haar gezicht aftekende niet zou kunnen zien. Wanneer ze hem nu echt beledigde, kon dat het einde van het gesprek betekenen.

‘Kom nou, je gaat me toch niet vertellen dat je die onzin gelooft? Kom hier, lieve jongen. En ga rustig zitten. Als je hier een paar dagen bij ons bent, zul je kunnen zien aan wat voor uitspattingen we ons overgeven, ook al meen ik dat je bijna alles al gezien hebt. Banketten met pap, wat kaas, wijn van onze eigen druiven en fruit… wanneer er fruit is.’ Ze kon het niet nalaten hem daaraan te herinneren. ‘Altijd in de hoeveelheden die je zelf gezien hebt, en dat terwijl er veel meer wijn dan gewoonlijk wordt geschonken wanneer Marino Sanuto er is. En daar komt dan nog de weinige af te raden lectuur bij die te vinden is tussen de niet veel voorstellende troep die jullie in de steden drukken, en niet te vergeten: het vergif van de muziek en de lange en absoluut niet vurige discussies die doorgaans nergens toe leiden, hoewel dat soms toch wel het geval is. En dat dan wanneer we niet bezig zijn het laatste geld van ons familiefortuin te vergokken bij het afschuwelijke Spel van de Slang. Hoewel ik je moet bekennen dat we dat alles wel met veel plezier doen.’

Paolo kwam naar haar toe, maar hij ging niet zitten. Maria praatte verder, maar ze hield zich zo veel mogelijk verre van de confrontatie waar haar zoon op uit was. Ze legde hem uit dat het vrijwel onmogelijk was een biografie van Aldo Manuzio te schrijven, omdat zijn echte leven zich – net als dat van zo veel mensen – in het verborgene had afgespeeld, tussen de momenten van zijn leven in de openbaarheid door. Hoe zou hij toegang kunnen krijgen tot zijn gedachten, tot wat hij had doorgemaakt en hoe hij dat beleefd had?

‘Ik heb al zijn prologen gelezen en elk blad dat hij volschreef. Geen enkele van zijn gedachten is aan mijn aandacht ontsnapt.’