SPINOZA

uit zijn gelijkenissen
en voorbeelden

Jan Knol

Spinoza

uit zijn gelijkenissen
en voorbeelden

voor iedereen

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk 2007

Vierde druk 2018

© 2007 erven Jan Knol / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

NUR 730

ISBN 9789028443167

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2018, met ISBN 9789028421943

Ten geleide

‘Houd het verdriet verre en richt je op het blijde,’ zo luidt het motto van Spinoza (1632–1677), en hij vervolgt: ‘Je kunt nooit blij genoeg zijn’ Blij worden we niet direct als we een boek van Spinoza hebben gekocht zoals zijn hoofdwerk Ethica en daarin beginnen te lezen. Grote kans dat we de aanschaf al vlug weggegooid geld vinden. Het is taaie stof. De laatste woorden van de Ethica klinken als een excuus: ‘Al het voortreffelijke is even moeilijk als zeldzaam’ Maar als we eenmaal Spinoza’s filosofie leren begrijpen, dan blijkt niets zo helder en verrijkend te zijn.

Het traditionele geloof is voor velen geen weg meer, maar er is wel behoefte aan een nieuwe oriëntatie. Spinoza’s filosofie kan daarin uitstekend voorzien. Juist zijn gelijkenissen en voorbeelden kunnen daartoe een prima opstapje zijn. Weliswaar bestaan er niet zo veel gelijkenissen en voorbeelden van de hand van Spinoza. Iemand als Jezus spreekt bijna uitsluitend in gelijkenissen en voorbeelden. Spinoza formuleert liever wiskundig exact, clean, emotieloos, om onzuivere gevoelens uit te sluiten. Hiervan getuigt de ondertitel van de Ethica, ‘in meetkundige trant uiteengezet’. In de Ethica heerst strenge zakelijkheid teneinde de verbeelding zo veel mogelijk buiten te sluiten en de ratio de boventoon te laten voeren. Toch maakt Spinoza wel eens gebruik van gelijkenissen en voorbeelden. Die zijn meestal ontleend aan dieren, stenen en meetkundige figuren. Alle stralen ze iets geniaals uit en een manier van denken die veelal haaks staat op de onze. Dat maakt ze juist zo verrassend. Een aantal heeft iets guitigs. Ook gebeurt het dat hij – kritisch – voorbeelden van anderen aanhaalt.

Al pretendeer ik niet al Spinoza’s gelijkenissen en voorbeelden in dit boekje aan te halen, er zullen er niet veel ontbreken. In elk geval niet de belangrijkste. De volgorde ervan is zo gekozen dat zijn filosofie zo goed mogelijk voor het voetlicht wordt gebracht. De vertaling van de citaten uit het Latijn is van mijzelf en dient datzelfde doel van begrijpelijkheid. Om de lezer van het begin af aan van de rijkdom van Spinoza’s gelijkenissen en voorbeelden te laten genieten heb ik zijn biografie achterin geplaatst.

Voor een verantwoording van de afkortingen onder de citaten zie bladzijde 207.

Inhoud

Inleiding

1. Gods eindeloze natuur

2. Alles is één

3. Hoe godsdienst ontstaat

4. Heilige geschriften

5. Eenheid in verscheidenheid

6. Alles is perfect

7. Het lichaam kan ook wat

8. Geen vrije wil

9. Het wezen van alles en iedereen

10. Verbetering van het denken

11. Drie soorten kennis

12. De verbeelding

13. De ratio

14. De intuïtie

15. De staat

Slotbeschouwing

Spinoza’s leven

Samenspraak van Jezus en Spinoza

Introductie van de gesprekspartners

Samenspraak

Beeldspraak

Hel en duivel

Zonde

Vrije wil

Is God een persoon?

Geest en geest

Heiligdommen en rituelen

Het uitverkoren volk

De Messias

Heilige boeken

Wonderen

Bidden

Volmaaktheid

De mens

Rijkdom, roem, wellust

Prikkeling

Vrome praatjes vullen geen gaatjes

De deugd is de beloning van zichzelf

Ter kerke

Het eeuwige leven

Verzoening

Gemoedsrust

Verantwoording van de afkortingen

Inleiding

‘Ik zag dat ik in groot gevaar verkeerde en alles op alles moest zetten om een redmiddel, hoe onzeker ook, te vinden. Zoals een zieke met de dood voor ogen alles op alles zet om een redmiddel, hoe onzeker ook, te vinden omdat daarin zijn enige hoop is gelegen.’ – TIE 7

Spinoza is nog geen dertig jaar als hij dit schrijft. Het had ook op zijn gezondheid kunnen slaan. Jarenlang lijdt hij aan een longziekte waaraan hij ten slotte op 44-jarige leeftijd overlijdt. Toch slaat deze uitspraak op zijn geestelijke situatie. Spinoza verwoordt hier het gevoel van teleurstelling dat velen wel eens ondervinden: ‘Is dit nu alles?’

Veel mensen zoeken het geluk in rijkdom, eer en genot. Daar is niks mis mee, zolang er met mate gebruik van wordt gemaakt, als middel om een doel te bereiken. Niet als een opzichzelfstaand doel, want daarvoor deugen rijkdom, eer en genot niet. Daarvoor zijn ze te wisselvallig, te onzeker, te veel een bron van allerlei negatieve affecten. Omdat rijkdom, eer en genot schaars zijn, levert het bezit ervan twist en het verlies ervan verdriet op. Zo blijven we heen en weer geslingerd worden tussen gevoelens van geluk en ongeluk. Daarom besluit Spinoza iets te zoeken wat hem voortdurend blij kan maken, iets wat hem de grootst mogelijke blijdschap geeft.

Het belangrijkste kenmerk van genieën, zoals Spinoza, is hun vermogen om zich ongekend langdurig op iets te concentreren. Soms sloot hij zich drie weken op in zijn huurkamer (hij bleef vrijgezel en bezat nooit een eigen huis) om alles op alles te zetten om de waarheid te vinden. Daarbij ontzag hij zichzelf niet, noch anderen. Vond hij die waarheid niet, dan was alles verloren. Waarheid is voor Spinoza niet iets theoretisch, maar meer van ‘to be or not to be’.

De conclusie van zijn zoektocht was dat ons geluk of ongeluk afhangt van de hoedanigheid van datgene waaraan we ons in liefde hechten. Hangt ons geluk af van iets beperkts en tijdelijks (zoals ons huis, onze hobby, vakanties of zelfs onze relaties), dan is ons geluk beperkt en tijdelijk. Hebben we liefde voor iets wat eeuwig en eindeloos is, dan is ons geluk eeuwig en eindeloos. Het redmiddel waarop Spinoza doelt in het citaat aan het begin van dit hoofdstukje, vindt hij in het inzicht dat de geest met het geheel van de natuur een eenheid vormt. Een mens kan zich slechts gelukkig voelen als hij zich gedragen weet door een groter geheel.

1. Gods eindeloze natuur

Typerend voor Spinoza is dat hij zijn filosofie
vanuit God opbouwt. God of de natuur is begin,
middelen eindpunt.

‘Uit Gods eindeloze natuur vloeien noodzakelijk eindeloos veel dingen op eindeloos veel wijzen voort. Zoals uit de aard van een driehoek eeuwig voortvloeit dat de som van zijn drie hoeken gelijk is aan die van twee rechte hoeken.’ – E I, S17,opm.

In de Ethica komen we herhaaldelijk de woorden noodzaak en noodzakelijk tegen. Zoals uit de zon zonlicht en uit de bron water vloeit, zo vloeien uit God volgens onverbiddelijke natuurwetten eindeloos veel dingen op eindeloos veel wijzen voort.

Uit de natuur van een driehoek zijn enkele eigenschappen af te leiden die noodzakelijk uit zijn natuur volgen (bijvoorbeeld dat zijn drie hoeken samen 180 graden zijn). Zo zijn uit Gods natuur, omdat die eindeloos is, eindeloos veel dingen af te leiden die noodzakelijk daaruit volgen. God heeft geen wil om die natuurwetten te veranderen. Bijvoorbeeld om soms de drie hoeken van een driehoek samen 210 graden te laten zijn. Of om, tegen de zwaartekracht in, af en toe dingen omhoog te laten vallen. Een dergelijke willekeur zou eerder een teken van onmacht dan van macht zijn. In zo’n geval zouden we ons God als tiran moeten voorstellen, onderhevig aan grillen en grollen. Dan zouden we God nooit kunnen vertrouwen. Altijd zouden we onzeker zijn of alles in het universum blijft lopen zoals het moet lopen: of we de ene dag wel en de andere dag niet onderhevig aan zwaartekracht zouden zijn.

Gelukkig handelt God uitsluitend volgens de wetten van zijn natuur. Daaruit kunnen we concluderen dat alles noodzakelijk moet zijn zoals het is. Het universum zou er niet anders hebben kunnen uitzien dan het er nu uitziet. Op het bezwaar dat we daartegen kunnen aanvoeren, dat God dan niet vrij is, antwoordt Spinoza dat hij vrij en noodzakelijk niet als tegenstellingen beschouwt. Wel ziet hij vrij en van buitenaf gedwongen als tegengesteld aan elkaar. God is niet van buitenaf gedwongen. Dat zou het geval zijn als er iets naast God zou bestaan wat hem in zijn bewegingsvrijheid beperkt. Maar God is eindeloos. Daarom kan er niets buiten God bestaan dat hem ook maar enigszins beperkt.

‘Een beeldhouwer maakt van hout lichaamsdelen. Dan voegt hij een hoofd bij een borst en maakt van deze twee één geheel dat het bovenste deel van een menselijk lichaam voorstelt. Kunnen we nu zeggen dat het wezen van het hoofd is toegenomen omdat het is verenigd met de borst? Dat zou bedrog zijn. Het is hetzelfde als tevoren.’ – KV I, 2, 2de dialoog,5

We zullen nog vaak zien dat Spinoza’s gelijkenissen op het eerste gezicht vreemd overkomen, maar dat ze bij nader beschouwen hun genialiteit prijsgeven. Toch blijft de betekenis van bovenstaande gelijkenis enigszins onduidelijk. Deze gelijkenis gaat over iemand die van hout lichaamsdelen maakt en dan een hoofd op een borst zet. Deze samenstelling voegt niets toe aan het hoofd. Dat bewaart immers hetzelfde wezen, met dezelfde uitdrukking als tevoren.

Mijns inziens bedoelt Spinoza hier dat aan God niets kan worden toegevoegd. God heeft niets buiten zichzelf nodig, omdat God alles al is. Het ontbreekt God aan niets. God haalt alles uit zichzelf. Uit God vloeien eindeloos veel dingen op eindeloos veel wijzen voort. Stel dat God al behoefte zou hebben aan iets, dan is er, omdat God immers eindeloos is, niets buiten hem waar hij iets vandaan zou kunnen halen.

‘Als ze zouden kunnen spreken, zou een driehoek God bij uitstek driehoekig noemen en een cirkel God bij uitstek cirkelvormig. Zo schrijft elk zijn eigen eigenschappen aan God toe en maakt zichzelf aan God gelijk en komt de rest hem wanstaltig voor.’ – Ep 56,5

Vanuit zijn bovenkamer in het huis aan de Paviljoensgracht in Den Haag schrijft Spinoza dit in een brief aan Hugo Boxel, secretaris van de stad Gorcum. Deze is perplex dat Spinoza’s God niet kan zien, horen, opmerken, willen enzovoort. Inderdaad heeft Hugo dat goed begrepen. Spinoza is de doodgraver van het geloof in God in de vorm van een persoon. Vandaar dat Spinoza tot op de dag van vandaag als de grootste ketter aller tijden geldt. Spinoza legt uit dat alles en iedereen zich God voorstelt zoals hijzelf is maar dan in het kwadraat. Als ze zouden kunnen spreken, noemt een driehoek God een Driehoek, een cirkel noemt God een Cirkel, een giraf een Giraf enzovoort. Elders schrijft hij: ‘Evenmin als eigenschappen van een olifant of ezel op een mens kunnen worden toegepast, kunnen eigenschappen van mensen op God worden toegepast’ (Ep 23).

Velen blijven God toch zien als iemand van hun eigen soort. Dat heeft tot gevolg dat zij het met God op een akkoordje denken te kunnen gooien. ‘Als ik deze slag win,’ zei Henry v te Agincourt in 1415, ‘zal ik hier een kerk bouwen.’ In zijn ogen stond God de Engelsen toe de Fransen in de pan te hakken en Henry v bouwde de kerk.

We begrijpen God verkeerd als we hem allerlei menselijke emoties, gevoelens en wilsuitingen toedichten. Dat zijn projecties die wij mensen op God toepassen. Het verhaal gaat – maar hij lijkt me te aardig om het waar te laten zijn – dat Spinoza bij het bidden voor een maaltijd zijn ogen openhield en zat te gniffelen om hen die de ogen wel dicht hadden en de handen gevouwen. Bidden heeft voor Spinoza geen zin. Naar zijn idee bestaat er geen God die van bovenaf als een soort koning over deze wereld regeert en al naargelang zijn pet staat, aan mensen goed of kwaad uitdeelt. God is niets anders dan het grote geheel waarvan alles en iedereen deel uitmaakt. Volgens Spinoza vallen God en de natuur samen. Beroemd is zijn gezegde ‘Deus sive Natura, God of de natuur. Onder ‘natuur’ verstaat hij dan het hele onbegrensde, eeuwige universum zowel in materieel als in geestelijk opzicht. Want alles is min of meer bezield.

‘De profeten vonden vergelijkingen uit en stelden God voor als koning en wetgever. Constant spreken ze over God als gelijkend op een mens, soms boos, soms genadig, zich soms iets toekomstigs wensend, soms jaloers en argwanend, soms zelfs als misleid door de duivel.’ – Ep 19,2

Spinoza heeft het hier over vergelijkingen van profeten en hij voorziet ze van streng commentaar. De profeten en heilige geschriften zijn volgens hem de belangrijkste oorzaken van het geloof in God in de vorm van een persoon. In de Bijbel* lezen we dat Adam en Eva God horen wandelen in een koele avondwind. En ook dat Micha God op een troon ziet zitten, dat Daniël God aanschouwt als grijsaard gehuld in witte kleren, dat Ezechiël God waarneemt in de gedaante van vuur en dat God in de hemel woont en op een berg neerdaalt om tot Mozes te spreken.

Spinoza doet bepaald geen vleiende uitspraken over de heilige geschriften: ‘Deze spreken inadequaat over God. Ze schrijven God handen, voeten, ogen en oren toe. God zou zich bewegen van de ene plek naar de andere. Of ze schrijven God emoties toe zoals toorn, jaloezie, vergeving.’

De massa ziet God als een lichamelijke God die een soort koninklijk hof houdt in de hemelkoepel, boven de sterren waarvan men aanneemt dat die niet zover van de aarde afstaan. Maar God heeft geen rechter- of linkerhand, God verplaatst zich noch rust. Omdat God alles is, had Mozes zich de moeite kunnen besparen een ogenschijnlijk hemelhoge berg (de Sinaï) te beklimmen om contact met God te maken. Hij had zich hem overal elders even makkelijk kunnen voorstellen.

Omdat God geen persoon is in de vorm van een koning of rechter, hoeven we niet te rekenen op straf voor foute dingen noch op beloning voor goede dingen. Vroeger werd de zonde vooral gezocht op seksueel gebied. Als we het geloof verliezen in God als een persoon die de harten kent en de nieren proeft en al onze gangen bespiedt, dan hoeven we ook bij onze misstappen God niet meer om vergeving te vragen. Zoals Greetje (uit: Faust van Goethe) het verwoordt: ‘Doch alles, wat mij daartoe bracht, God! was zo goed! ach, was zo zacht!’

We krijgen echter wel te maken met de consequenties van onze gedragingen. Als we niet aardig zijn voor anderen, dan straffen we onszelf in het hier en nu. Die anderen zullen dan ook niet aardig voor ons zijn. En halen we gemene streken uit, dan beroven we onszelf van onze innerlijke vrede.

‘Joden bekommeren zich nooit om tussenliggende oorzaken. Vroom grijpen ze direct terug op God. Als ze winst maken, zeggen ze dat God hun die in de schoot werpt. Als ze iets verlangen, zeggen ze dat God hun hart ertoe neigt. Als ze iets denken, zeggen ze dat God tot hen spreekt. Daarom, als in de Bijbel staat dat God tot iemand spreekt, is dat nog niet hetzelfde als een profetie of bovennatuurlijke kennis.’ – TP 1,6

Het mensvormig spreken over God komt in het joodse spraakgebruik veel voor. Als orthodoxe joden een hoop geld hebben verdiend, zeggen ze bijvoorbeeld niet: ‘Ik heb een grote partij sinaasappelen op de kop getikt in Spanje en die in Amsterdam voor een goede prijs van de hand gedaan.’ Zij laten de – zoals Spinoza dat noemt – tussenliggende oorzaken weg en zeggen: ‘God heeft mij die winst toegeworpen.’

Evenzo worden in de Bijbel allerlei natuurverschijnselen niet met meteorologische maar met mensvormige namen aangeduid. Een storm wordt ‘dreigen van God’ genoemd en donder en bliksem ‘pijlen Gods’. Winden worden opgesloten gehouden in holen die ‘Gods schatkamers’ heten. Als gezegd wordt dat God ‘de vensters van de hemel’ opent, dan wordt ermee bedoeld dat het stortregent. Als gezegd wordt dat God ‘het hart van de Farao verhardt’, dan betekent dit dat de Farao weerspannig is. Lezen we dat God ‘Saul een kwade geest stuurt’ die hem kwelt, dan wil dat zoveel zeggen dat Saul zwaarmoedig is.

‘Uit de omstandigheden van bijbelse wonderen blijkt vaak dat deze natuurlijke oorzaken vereisen. Om Egyptenaren aan schurft te helpen strooit Mozes as in de lucht (Exodus 9:10). Sprinkhanen komen op een natuurlijk gebod van God door een oostenwind naar Egypte. Zoals ze later door een krachtige westenwind weer de aftocht blazen (Exodus 10:13,19). Door eenzelfde gebod Gods, namelijk door een zuidoostenwind, maakt de zee ruim baan voor de joden (Exodus 14:21). Om een doodgewaand kind op te wekken moet Elisa een aantal malen erop gaan liggen tot het warm wordt en de ogen opslaat (2 Koningen 4:34-35).’– TTP 6,14

Spinoza gelooft niet in wonderen. Er zal nooit iets gebeuren wat tegen de natuurwetten indruist. Dat is even onmogelijk als van een cirkel een vierkant maken. De natuurwetten drukken Gods eindeloze energie uit. Vreemd genoeg menen velen dat God pas in actie komt als hij de natuurwetten voor een poosje staakt. Dat is overigens onmogelijk. Dus pas als de natuur passief is, ziet men God als actief. En omgekeerd, als de natuur actief is en gewoon haar natuurlijke wetten volgt, ziet men God als passief. Dat is natuurlijk dwaasheid! Spinoza blijft erop hameren: Deus sive Natura. God en de natuur vallen samen, zijn één. De energie van God is de energie van de natuur. Als een natuurwet niet meer zou werken, dan pleit dat eerder tegen dan voor God.

Met voorbeelden maakt Spinoza duidelijk dat bij de bijbelse wonderen ook natuurlijke oorzaken een rol speelden. Van Mozes wordt gezegd dat hij zijn staf boven de Rode Zee heeft opgeheven, waardoor het water uiteenweek en het volk erdoor kon trekken. Maar voordat we gaan denken dat die staf dat pad door de zee maakte, wordt ons tevens verteld dat een harde zuidoostenwind het water verdreef. Is het eerstgenoemde (de opgeheven staf) een bovennatuurlijke verklaring, het laatstgenoemde (de zuidoostenwind) is een natuurlijke. Interessant is ook het gegeven voorbeeld van de profeet Elisa (900 v.Chr.) die een dood kind opwekt door erop te gaan liggen. Het is het eerste ons bekende geval van reanimatie!

In dezelfde tijd waarin Spinoza steeds verderaf raakt van het geloof in God in de vorm van een persoon, zoals dat te vinden is in jodendom, christendom en islam, keert op 25 november 1654 de Franse filosoof en wiskundige Blaise Pascal door een religieuze crisis juist terug tot ‘the old time religion’ van een persoonlijke God met zijn wereldberoemde hartstochtelijke uitroep: ‘De God van Abraham, Isaak en Jakob, de God van Jezus Christus, niet de God van de filosofen en van de mannen van de wetenschap!’ Pascal zou met de laatstgenoemden onder andere Spinoza bedoeld kunnen hebben.

* De auteur hanteert hier de Nieuwe Bijbelvertaling.

2. Alles is één

Alles is een eenheid. Dit wordt wel het monisme
van Spinoza genoemd.

‘Stel je voor dat er een wormpje in het bloed leeft, dat bloed-deeltjes zoals lymfe, chijl enzovoort kan zien en dat in staat is te begrijpen hoe ieder bloeddeeltje door een botsing met een ander bloeddeeltje ofwel terugspringt of een deel van zijn beweging aan dat andere deeltje meedeelt enzovoort. Dat wormpje zou in het bloed leven zoals wij in dit deel van het heelal. Het zou elk bloeddeeltje als geheel, niet als deeltje van het geheel, beschouwen. Het zou niet kunnen weten hoe alle bloeddeeltjes door de natuur van het bloed als geheel worden beheerst en worden gedwongen zich aan elkaar aan te passen overeenkomstig de natuur van het bloed, zodat ze met elkaar harmoniëren.’ – Ep 32,4

Deze gelijkenis zullen we verder ‘het wormpje in het bloed’ noemen. Qua lengte en belangrijkheid is zij te vergelijken met de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan, die Jezus ons gaf. Alleen, de pointe van beide gelijkenissen is natuurlijk anders. Gaat het in die van Jezus om een oproep tot naastenliefde, in die van Spinoza gaat het om inzicht in de vraag hoe elk afzonderlijk deel van de natuur harmonieert met het geheel waartoe het behoort en hoe het met de andere delen samenhangt. Kennelijk vindt Spinoza zelf deze gelijkenis geslaagd, want in zijn geschriften komen we haar meerdere malen tegen. Mogelijk heeft hij zijn kennis van het lichaam ontleend aan zijn contacten met bevriende medici. Mogelijk ook bezocht hij in zijn Amsterdamse tijd de toentertijd populaire openbare anatomielessen. Rembrandt, Spinoza’s tijd- en buurtgenoot, heeft een prachtige schildering gemaakt van zo’n anatomieles, gegeven door dokter Tulp.

Bij het woord lichaam denken wij aan een mens. Spinoza vat het echter algemener op. Een lichaam is een bepaalde samenhang van lichaamsdelen. Om het wat duurder te zeggen: een lichaam is dat wat een bepaalde orde van beweging en rust onder zijn bestanddelen bewaart overeenkomstig zijn natuur. En zo’n lichaam blijft bestaan zolang die bepaalde orde tussen zijn bestanddelen, ondanks lichte veranderingen, intact blijft. Zo gezien is een molecule al een eenvoudig lichaam te noemen. Een molecule bestaat uit een aantal atomen enzovoort en bewaart een bepaalde orde van beweging en rust onder zijn bestanddelen. Op zijn beurt vormt een molecule met andere moleculen een gecompliceerder lichaam, bijvoorbeeld het bloed, dat intact blijft zolang de door zijn natuur bepaalde orde van beweging en rust onder zijn bestanddelen intact blijft. En op zijn beurt vormt het bloed met andere lichamen (zoals hart, longen, nieren) het menselijke lichaam, dat standhoudt zolang de orde van beweging en rust overeenkomstig zijn natuur standhoudt. Op zijn beurt maakt de mens deel uit van grotere verbanden, zoals een volk deel uitmaakt van de wereld. Dit gaat eindeloos zo voort, van de kleinste tot de grootste eenheden of individuen. Omdat Spinoza geen lege ruimte of vacuüm erkent, komt hij ten slotte tot het inzicht dat het onbegrensd, eeuwig universum beschouwd kan worden als één groot geheel of lichaam, dat ondanks allerlei veranderingen onveranderd blijft.

Het wormpje in de bloedstroom kan elk deeltje ervan waarnemen, zoals lymfe, chijl, rode en witte bloedlichaampjes. Het is echter niet in staat het geheel van het bloed te overzien waarvan al deze bloeddeeltjes deel uitmaken en dat door zijn natuur deze bloeddeeltjes controleert. Elk bloeddeeltje wordt door het wormpje als afzonderlijk ding opgevat en het heeft geen oog voor de relaties die deze deeltjes onderling hebben en die de bewegingen van elk deeltje bepalen zodat ze goed met elkaar harmoniëren. Ook begrijpt het wormpje niet dat het bloed-systeem op zijn beurt betekenis heeft voor het grotere systeem waarvan het deel uitmaakt. Het menselijk lichaam maakt op zijn beurt deel uit van en heeft betekenis voor nog grotere systemen. Tot aan het eindeloze universum of God toe. Zoals dit wormpje in het bloed leeft, zo leven wij in ons deel van het universum. Evenals het wormpje verbeelden we ons een verscheidenheid aan dingen die totaal los van elkaar bestaan. We beschouwen elk deeltje als geheel en niet als onderdeel van het geheel. We zijn ons niet bewust van de manieren waarop hun wederzijdse relaties geregeld zijn door de natuur van het grotere geheel waartoe ze behoren.

De natuurlijke orde van het grote geheel bepaalt de natuur en de activiteit van de delen en de veranderingen die daarin plaatsvinden. Alles loopt volgens de wetten van de natuur. Het grote geheel bepaalt alle delen. Daarom bestaat er geen toeval. God ís dat grote geheel. Daar komt bij Spinoza alles op neer. Alle wereldgebeuren is godsgebeuren. Dat is de kern van Spinozas filosofie. Er wordt soms gezegd dat die opvatting kil aandoet. Maar hoe kan warmte ontbreken aan een opvatting die leidt tot het gevoel van verbondenheid met alle mensen, ja zelfs met alle medeschepselen?

‘Het verbod aan Adam bestaat hierin dat God aan Adam openbaart dat het eten van de vrucht van de boom de dood veroorzaakt. Zoals hij ook ons door het natuurlijk verstand openbaart dat gif dodelijk is.’ – Ep 19,2

Spinoza gelooft niet in die eerste zondeloze mensen, Adam en Eva. Hij geeft aan het verhaal van de zondeval een totaal andere draai dan wij gewoon zijn. Ons is uitgelegd dat Adam en Eva door het eten van de verboden vrucht kennis van goed en kwaad wilden krijgen en aan God gelijk wilden worden. Deze hoogmoed zou hun val geworden zijn. Spinoza geeft een meer letterlijke, natuurlijke uitleg.

In het verhaal waarschuwt God Adam dat de vruchten aan die boom giftig zijn. En van gif moeten mensen afblijven. Onze kennis van de natuur vertelt ons hetzelfde. Als het gif, dat op zichzelf ook een lichaam is, met ons lichaam in contact komt, doet het dat uiteenvallen. Een natuurwet bepaalt dat onze lichaamsdelen die in contact komen met gif een nieuwe samenhang aangaan met dat gif. In het voordeel van dat gif, welteverstaan. Ons lichaam sterft dan, vooropgezet dat het gif sterk genoeg is. Die bepaalde samenhang van lichaamsdelen met het karakteristieke van die mens valt dan uiteen. Dat is destructie. De overblijvende stoffen gaan over in een ander geheel met een geheel andere karakteristiek. In dit geval in het gif. Kortom, het ene lichaam gaat in het andere op, of wordt door het andere overgenomen.

Dat de natuur zo is, weten we. Als we het zo bekijken, dan steekt daar geen kwaad in. Toch vinden we zoiets vervelend, althans als het ons lichaam is dat in een ander lichaam opgaat. Want met het omgekeerde hebben we geen moeite: als ons lichaam een ander lichaam opneemt en daarmee een nieuwe samenhang aangaat. Bijvoorbeeld als we een lekker stukje rundvlees eten, terwijl dat rund toch ook gestorven is. Die bepaalde samenhang van delen met de erbij behorende karakteristiek van dat rund valt dan uiteen. Om deels in ons lichaam over te gaan en er één geheel mee te vormen. Kortom, als twee lichamen samenkomen, is er altijd bij het ene opbouw en bij het andere afbraak. Daarbij maakt de natuur geen enkel onderscheid tussen goed of kwaad. Die eerste ontmoeting, van ons lichaam en het gif, en die tweede ontmoeting, van ons lichaam en het rund, vormen voor ons een wereld van verschil maar voor de natuur zijn ze om het even. Anders gezegd, de natuur is neutraal.

Sterven wil zeggen dat de delen die ons toebehoren, ophouden ons toe te behoren. Die delen behoren ons toe in zo’n orde van beweging en rust dat zij een bepaald verband vormen dat ons karakteriseert. Wij sterven als die delen een ander verband aangaan dat niet langer meer ons maar een ander lichaam karakteriseert. Er is altijd tegelijk vernietiging en samenstelling. Nu eens tot voordeel van het ene lichaam dan weer van het andere. Uiteindelijk zullen wij allemaal een keer een verband ontmoeten dat niet meer ons maar iets anders karakteriseert.

God of de natuur, het grote lichaam waarvan alle lichamen deel uitmaken, blijft onver anderlijk zoals het is, ondanks al die talloze wijzigingen van al die talloze lichamen. Het grote geheel is alleen samenstelling, compositie. Zo gezien, zouden we vernietiging en samenstelling gelijkelijk kunnen waarderen.

Dat grote geheel, dat ondanks alle wijzigingen toch ongewijzigd blijft, kan met de volgende drie voorbeelden worden geïllustreerd. Allereerst met een kaarsvlam die in kalme lucht z’n vorm en kleur behoudt ondanks een continue stroom van deeltjes erdoorheen. Ten tweede met de vorm van een levend organisme zoals een boom die dezelfde blijft gedurende voortdurende veranderingen en uitwisselingen van het samenstellende materiaal. Ten derde met het wordingsproces van een zoogdier, van een bevrucht ei tot volwassenheid.

Ook al wisselt God of de natuur voortdurend in onderdelen, in zijn geheel genomen blijft God of de natuur aan zichzelf gelijk, eeuwig voltooid en eeuwig volmaakt. Dat deze harmonie door menselijke boosheid van Adam en Eva of van wie dan ook geschonden zou kunnen worden, vindt Spinoza belachelijk. Zo’n overdreven hoge plaats heeft de mens niet in het grote verband van de dingen dat een menselijk vergrijp ooit de goddelijke volmaaktheid van het heelal zou kunnen schenden.

‘Hoewel bijen met hun arbeid en orde niks anders beogen dan een wintervoorraad aanleggen, beoogt de mens die boven hen staat en hen onderhoudt wel iets anders, namelijk hun honing voor zichzelf te krijgen. Op zijn beurt beoogt ook de mens niets anders dan wat zijn beperkte natuur kan bereiken. Voor zover hij echter onderdeel en werktuig is van de hele natuur, kan dit doel van de mens het uiteindelijke doel van de natuur niet zijn. Want de natuur is eindeloos en moet dit doel van de mens, onder alle andere, als een van haar werktuigen gebruiken.’ – KV II, 24,6

Elk wezen heeft het idee dat de wereld alleen om hem draait. Wie de bijenwereld bestudeert, staat er verbaasd van hoe die in elkaar steekt, welke wetten daar gelden, wat voor bedrijvigheid daar heerst. Bijen handelen volledig volgens hun natuur. En dat alles om een wintervoorraad voor henzelf aan te leggen. De bijen beseffen uiteraard niet dat zij in de macht van mensen zijn die hen onderhouden om die honing zelf als lekkernij te gebruiken. Nu kunnen mensen, die een trapje hoger staan dan de bijen, zich verbeelden dat alles om hen draait. Ook dat is niet zo. Mensen maken met alle activiteiten die uit hun natuur voortkomen, op hun beurt deel uit van een hoger plan dat zij nauwelijks of helemaal niet kennen. Kortom, er is een verbondenheid van alle dingen. Elk ding veronderstelt talloze andere dingen die op hun beurt talloze andere dingen veronderstellen. Elk afzonderlijk ding is onafscheidelijk met alle andere dingen verweven.

Veel mensen denken dat zij, afgezien van een zekere afhankelijkheid van de buitenwereld, in principe zelfstandig zijn. Die onafhankelijkheid van het individu is een illusie. Niet alleen heeft de mens talloze dingen nodig om te leven – lucht, voedsel, drank enzovoort –, maar hij kan ook niet zonder zijn medemensen. In werkelijkheid is hij niet zelfstandiger dan het hierboven vermelde wormpje in het bloed.

3. Hoe godsdienst ontstaat

Spinoza’s godsbegrip is anders dan dat van de
meeste mensen. Hij gelooft niet in een mensvormige
of antropomorfe God.

‘Mensen treffen allerlei zaken aan die hen helpen in hun zelfhandhaving, zoals ogen om te zien, tanden om te kauwen, planten en dieren om zich mee te voeden, de zon om licht te geven, een zee om te bevissen enzovoort. Vandaar dat ze van alle dingen in de natuur denken dat die hun ten dienste staan. Omdat ze weten dat ze deze dingen slechts aantreffen en niet zelf maken, gaan ze geloven dat er een of meer heersers over de natuur zijn. Omdat zij van het karakter van die wezens nooit iets vernemen, beoordelen ze hen naar hun eigen karakter en beweren ze dat de goden alles ten bate van de mens besturen om hen aan zich te binden en door hen vereerd te worden.’ – E I, aanhangsel

Hoewel erover getwist kan worden of bovenstaand citaat een gelijkenis is, is het op z’n minst een verhaaltje met een aantal voorbeelden en wijkt het als zodanig af van het theoretisch betoog dat Spinoza doorgaans houdt. Bovendien behoort het naast de gelijkenis van ‘Het wormpje in het bloed’ tot de bekendste en belangrijkste fragmenten van Spinoza’s schrijfsels. Vandaar dat er een apart hoofdstuk aan wordt gewijd.

Hoe godsdienst ontstaat en hoe wij aan mensvormige godsbeelden komen, verklaart Spinoza als volgt. Alles lijkt prachtig daartoe ingericht dat mensen zich in het leven kunnen handhaven. De zon is er om onze dagen, de maan en sterren zijn er om onze nachten te verlichten. Goede klimatologische omstandigheden zorgen ervoor dat er planten en dieren groeien, ons tot voedsel dienend. Ons lichaam voldoet aan alle eisen om dat voedsel op te nemen en af te scheiden. Zo krijgen we de indruk dat alle of tenminste vele dingen ter wille van ons gemaakt zijn. Al wat in ons voordeel is, noemen we goed, ordelijk, mooi. Al wat in ons nadeel is, noemen we slecht, onordelijk, lelijk. De mens is diep doordrongen van het besef dat hij zichzelf niet al deze nuttige zaken heeft gegeven. Zo komt hij ertoe te geloven dat er wel een of meer heersers over de natuur moeten zijn. Maar omdat hij die heerser(s) niet te zien krijgt, beoordeelt hij hen naar zijn eigen menselijk karakter. Dat is hem nog het meest vertrouwd. Zo krijgt (krijgen) die heerser(s) of god(en) mensvormige trekken. En omdat mensen dingen voor anderen doen om hen aan zich te binden en bewondering van hen te ontvangen, gaat men ervan uit dat het die heerser(s) of god(en) precies zo vergaat. Dat die alles voor de mensen doen om maar door hen vereerd te worden.