DE VREEMDE ORDE DER DINGEN

Antonio Damasio

De vreemde orde der dingen

Het leven, het gevoel en het ontstaan van culturen

Uit het Engels vertaald
door Marjolijn Stoltenkamp

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Voor Hanna

Oorspronkelijke titel The Strange Order of Things. Pantheon Books, a division of Penguin Random House LLC

© 2018 Antonio Damasio

© 2019 Nederlandse vertaling Marjolijn Stoltenkamp /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagillustratie Kelly Blair

Foto auteur © JB Huynh

NUR 770

ISBN 978 90 284 4319 8

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 284 2769 3

Ik begrijp het door het te voelen.

– Gloucester tegen Lear

SHAKESPEARE, King Lear, vierde acte, scène 6

De vrucht is blind. Het is de boom die ziet.

– RENÉ CHAR

Inhoud

Een aanvang

DEEL I: LEVEN EN DE REGULERING ERVAN (HOMEOSTASE)

1 De menselijke conditie

Een simpele gedachte

Voelen versus denken

Hoe origineel was de culturele geest van de mens?

Een bescheiden begin

Uit het leven van sociale insecten

Homeostase

Wat aan geest en gevoelens voorafgaat, is iets anders dan het ontstaan van geest en gevoelens

Vroege organismen en menselijke culturen

2 Een wereld van onwaarschijnlijk verschil

Leven

Leven in beweging

3 Varianten van homeostase

De verschillende varianten van homeostase

Homeostase nu

De herkomst van een idee

4 Van eencelligen tot zenuwstelsels en de geest

Vanaf bacterieel leven

Zenuwstelsels

Het levende lichaam en de geest

DEEL II: DE OPBOUW VAN DE CULTURELE GEEST

5 De oorsprong van de geest

Een bijzonder grote overgang

Leven met geest

De grote verovering

Beelden vergen een zenuwstelsel

Beelden van de wereld buiten ons organisme

Beelden van de wereld binnenin ons organisme

6 De geest verruimt zich

Het onzichtbare orkest

Beeldvorming

Betekenissen, vertalingen in woorden en de constructie van herinneringen

De verrijking van de geest

Een notitie over geheugen

7 Affecten

Wat gevoelens zijn

Valentie

Soorten gevoelens

Het proces van emotieve responsen

Waar komen emotieve responsen vandaan?

Emotionele stereotypen

Het inherent sociale karakter van aandriften, motivaties en conventionele emoties

Gelaagde gevoelens

8 De constructie van gevoelens

Waar komen gevoelens vandaan?

De samenstelling van gevoelens

De continuïteit van lichaam en zenuwstelsel

De rol van het perifere zenuwstelsel

Andere bijzondere kenmerken van de verbinding tussen lichaam en hersenen

De veronachtzaamde rol van het spijsverteringskanaal

Waar zijn gevoelservaringen gelokaliseerd?

Gevoelens verklaard?

Een terzijde over herinneringen aan vroegere gevoelens

9 Bewustzijn

Over bewustzijn

Bewustzijn observeren

Subjectiviteit: de eerste en onmisbare component van bewustzijn

De tweede component van bewustzijn: ervaringen integreren

Van waarneming naar bewustzijn

Een terzijde over het moeilijke probleem van bewustzijn

DEEL III: DE CULTURELE GEEST IN WERKING

10 Over culturen

De culturele geest van de mens in actie

Homeostase en de biologische wortels van culturen

Kenmerken van menselijke culturen

Gevoelens als aansturende factoren en onderhandelaars

De inschatting van de verdiensten van een gedachte

Van religie en moreel gedrag tot politiek bestuur

Kunst, filosofie en wetenschap

Tegenspraak

De balans opmaken

A Hard Day’s Night

11 Geneeskunde, onsterfelijkheid en algoritmen

Moderne geneeskunde

Onsterfelijkheid

De algoritmische verklaring van menselijkheid

Robots in dienst van mensen

Terug naar sterfelijkheid

12 Over de huidige menselijke conditie

Een ambigue stand van zaken

Heeft de culturele crisis iets met biologie te maken?

Een onopgelost conflict

13 De vreemde orde der dingen

Noten en verwijzingen

Dankbetuigingen

Register

Een aanvang

1

Dit boek gaat over een interessegebied en over een idee. Ik word al sinds lang geboeid door menselijke affecten – door de wereld van emoties en gevoelens – en heb vele jaren besteed aan onderzoek over waarom en hoe emoties bij ons worden gewekt en we gevoelens ervaren, gevoelens gebruiken om een zelf te construeren en over hoe gevoelens onze beste bedoelingen bijstaan of ondermijnen, en waarom en hoe hersenen in wisselwerking staan met het lichaam om deze functies te ondersteunen. Ik beschik over nieuwe feiten en interpretaties in verband met deze dingen die ik kan delen.

Het idee is bijzonder eenvoudig: als motieven, monitoren en onderhandelaars bij menselijke culturele inspanningen, hebben gevoelens niet de erkenning gekregen die ze verdienen. Mensen onderscheidden zich van alle andere levende wezens, door een spectaculaire verzameling objecten, praktijken en ideeën te creëren die we collectief culturen noemen. De verzameling omvat de schone kunsten, filosofisch onderzoek, morele systemen en religieuze overtuigingen, rechtspraak, regeringsvormen, economische instellingen en techniek en wetenschap. Waarom en hoe nam dit proces een aanvang? Een vaak gegeven antwoord op deze vraag beroept zich op een belangrijk vermogen van de menselijke geest – verbale taal – naast karakteristieke eigenschappen, zoals intense sociabiliteit en superieure intelligentie. Voor mensen met een biologische oriëntatie houdt het antwoord eveneens een natuurlijke selectie in die op genetisch niveau werkzaam is. Ik twijfel er niet aan dat intelligentie, sociabiliteit en taal sleutelrollen bij dit proces hebben gespeeld, en het spreekt vanzelf dat de mechanismen die in staat zijn tot culturele inventiviteit, net als de vermogens die bij die inventiviteit worden gebruikt, dankzij natuurlijke selectie en overdracht van genen in mensen aanwezig zijn. Mijn idee is dat er iets anders nodig was om de kroniek van menselijke culturen een duwtje in de rug te geven. En dat andere was een motief. Ik doel hier specifiek op gevoelens, van pijn en lijden tot welzijn en genot.

Neem bijvoorbeeld de geneeskunde, een van onze belangrijkste culturele initiatieven. Haar combinatie van technologie en wetenschap begon als reactie op de pijn en het lijden die door allerlei ziekten werden veroorzaakt, van fysieke verwondingen en infecties tot aan kanker, in contrast met juist het tegendeel van pijn en lijden: welzijn, genoegens, het vooruitzicht op een voorspoedig bestaan. De geneeskunde is niet begonnen als een intellectuele sport, bedoeld om je scherpzinnigheid te oefenen op een diagnostisch raadsel of een fysiologisch mysterie. Ze is begonnen als gevolg van specifieke gevoelens van patiënten en van specifieke gevoelens van de eerste artsen, waarvan compassie, wellicht voortgekomen uit empathie, deel uitmaakte, maar daartoe niet beperkt bleef. Die motieven bestaan tegenwoordig nog. Er is geen lezer die niet heeft gemerkt dat bezoeken aan de tandarts en chirurgische ingrepen in de tijd waarin wij leven in positieve zin zijn veranderd. Het belangrijkste motief achter verbeteringen als efficiënte anesthesie en nauwkeurige instrumenten is regulering van gevoelens van onbehagen. De activiteiten van technici en wetenschappers spelen in de geneeskunde een lofwaardige rol, maar het is een rol die gemotiveerd is. Het winstmotief van de farmaceutische en technologische industrie speelt eveneens een belangrijke rol omdat het publiek behoefte heeft aan verlichting van lijden en omdat die industrieën aan die behoefte tegemoetkomen. Het winststreven wordt aangevuurd door diverse verlangens, zoals een verlangen naar vooruitgang en prestige, of zelfs hebzucht, en dat zijn allemaal gevoelens. Het is onmogelijk om de intensieve inspanningen te begrijpen om remedies voor kanker of de ziekte van Alzheimer te ontwikkelen zonder rekening te houden met gevoelens in de functie van motieven, monitoren en onderhandelaars in dit proces. En zonder rekening te houden met het daarbij betrokken netwerk van motiverende en remmende gevoelens is het evenmin mogelijk om bijvoorbeeld te begrijpen waarom westerse culturen zich veel minder intensief hebben ingespannen om geneesmiddelen tegen malaria in Afrika of methoden tegen drugsverslaving bijna overal ter wereld te ontwikkelen. Taal, sociabiliteit, kennis en rede zijn bij de ontdekking en uitvoering van deze gecompliceerde processen het belangrijkst. Maar gevoelens vormen de motivatie daartoe, blijven werkzaam om de resultaten te controleren en helpen bij onderhandelingen over de noodzakelijke aanpassingen.

In essentie houdt mijn idee in dat culturele activiteit is begonnen bij gevoelens en diep in gevoelens ingebed blijft. We moeten de gunstige én ongunstige wisselwerking tussen voelen en denken erkennen als we de conflicten en tegenstrijdigheden van de menselijke conditie willen begrijpen.

2

Hoe hebben mensen zich tegelijkertijd kunnen ontwikkelen tot lijdende wezens, bedelaars, wezens die vreugde ervaren en feestvieren, filantropen, kunstenaars, wetenschappers en heiligen én misdadigers, tot welwillende heersers over de aarde én tot monsters met de intentie de aarde te vernietigen? Voor het antwoord op deze vraag is de bijdrage van historici en sociologen beslist noodzakelijk, evenals die van kunstenaars, die door hun ontvankelijkheid de verborgen patronen van het menselijke drama vaak intuïtief waarnemen, maar dit antwoord vergt eveneens de bijdragen van diverse takken van de biologie.

Toen ik overwoog hoe gevoelens niet alleen de drijvende kracht zouden kunnen zijn geweest van de eerste opbloei van culturen, maar ook een integraal aspect zijn gebleven van de ontwikkeling daarvan, was ik op zoek naar een methode om het menselijke leven zoals we dat tegenwoordig kennen – toegerust met geest, gevoelens, bewustzijn, geheugen, taal, complexe sociabiliteit en creatieve intelligentie – te verbinden met het vroegste leven van 3,8 miljard jaar geleden. Om dat verband te leggen moest ik een volgorde en een tijdslijn voorstellen voor de ontwikkeling en de verschijning van deze essentiële vermogens gedurende de lange geschiedenis van de evolutie.

De feitelijke volgorde van biologische structuren en vermogens die ik aan het licht heb gebracht, maakt inbreuk op de traditionele verwachtingen en is even vreemd als de titel van dit boek suggereert. In de geschiedenis van het leven hielden de gebeurtenissen zich niet aan de conventionele denkbeelden die wij mensen hebben gevormd over de opbouw van het prachtige instrument dat ik graag een culturele geest noem.

Terwijl ik van plan was een verhaal te vertellen over de aard en de consequenties van de menselijke gevoelens, drong het tot me door dat onze denkbeelden over de menselijke geest en culturen niet overeenstemmen met de biologische werkelijkheid. Wanneer een levend organisme zich in een sociale context intelligent en succesvol gedraagt, gaan we ervan uit dat dit gedrag het resultaat is van vooruitzien, afweging en complexiteit, bij alle drie met behulp van een zenuwstelsel. Het is nu echter duidelijk dat dergelijk gedrag ook zou kunnen zijn ontstaan uit niet meer dan de karige toerusting van één enkele cel, namelijk in een bacterie tijdens het prille begin van de biosfeer. ‘Vreemd’ is een te zwak woord om deze werkelijkheid te beschrijven.

We kunnen ons een verklaring voorstellen die deze contra-intuïtieve bevindingen een plaats zouden kunnen geven. Die verklaring maakt gebruik van de mechanismen van het leven zelf en van de voorwaarden voor de regulering ervan, een verzameling verschijnselen die over het algemeen wordt aangeduid door één enkel woord: homeostase. Gevoelens zijn de mentale expressie van homeostase, terwijl homeostase, werkend onder de dekmantel van gevoelens, de functionele draad is die vroege levensvormen verbindt aan het buitengewone partnerschap van lichamen en zenuwstelsels. Dat partnerschap is verantwoordelijk voor het ontstaan van de bewuste, voelende geest die op zijn beurt verantwoordelijk is voor het meest karakteristieke van de mensheid: culturen en beschavingen. Gevoelens staan in het middelpunt van dit boek, maar ze ontlenen hun vermogens aan homeostase.

Culturen in verband brengen met gevoelens en homeostase versterkt hun verbondenheid met de natuur en geeft een diepere betekenis aan de vermenselijking van het culturele proces. Gevoelens en de creatieve culturele geest zijn door een langdurig proces samengevoegd, waarin genetische selectie, geleid door homeostase, een prominente rol heeft gespeeld. Culturen verbinden met gevoelens, homeostase en genetica gaat in tegen de toenemende scheiding van culturele ideeën, praktijken en objecten en het levensproces.

Laat het duidelijk zijn dat de verbanden die ik leg geen afbreuk doen aan de autonomie die culturele verschijnselen in de loop van de geschiedenis verwerven. Ik reduceer culturele verschijnselen niet tot hun biologische wortels en probeer evenmin alle aspecten van culturele processen natuurwetenschappelijk te verklaren. De natuurwetenschappen alleen kunnen het geheel van de menselijke ervaring niet belichten zonder het licht van de kunst en de menswetenschappen.

Discussies over de schepping van culturen worstelen vaak met twee tegenstrijdige verklaringen: bij de ene is menselijk gedrag het resultaat van autonome culturele verschijnselen, bij de andere is menselijk gedrag het resultaat van door genen overgedragen natuurlijke selectie. Maar het is niet nodig de ene verklaring boven de andere te verkiezen. Menselijk gedrag is, in variërende mate en opeenvolging, grotendeels het resultaat van beide invloeden.

Dat we de wortels van menselijke culturen in niet-menselijke biologie ontdekken, doet merkwaardig genoeg allerminst afbreuk aan de uitzonderlijke status van mensen. Die uitzonderlijke status van elk menselijk wezen is gebaseerd op de unieke betekenis van lijden en voorspoed in de context van onze herinneringen aan het verleden en van de herinneringen die we hebben geconstrueerd ten behoeve van de toekomst waar we onophoudelijk op vooruitlopen.

3

Wij mensen zijn geboren verhalenvertellers, en het schenkt ons grote voldoening verhalen te creëren over hoe het allemaal is begonnen. We hebben redelijk succes als we hulpmiddelen of relaties vereeuwigen – liefdesverhoudingen en vriendschappen zijn grote thema’s bij verhalen over onze oorsprong. Dat lukt minder goed, en we slaan dan ook vaak de plank mis, als we ons op de natuur richten. Hoe is het leven begonnen? Hoe zijn de geest, gevoelens of bewustzijn ontstaan? Wanneer zijn sociaal gedrag en culturen voor het eerst verschenen? Dergelijke vragen beantwoorden is allerminst eenvoudig. Let wel, toen de bekroonde fysicus Erwin Schrödinger zijn aandacht op de biologie richtte en zijn klassieke boek What is Life? schreef, gaf hij het niet de titel The ‘Origins’ of Life. Hij wist dat dit onbegonnen werk zou zijn.

Toch heeft die onderneming een onweerstaanbare aantrekkingskracht. Dit boek is gewijd aan de presentatie van enkele feiten achter de creatie van de menselijke geest die denken, verhalen en betekenis creëert, zich het verleden herinnert en vooruitziet op de toekomst, en eveneens aan de presentatie van enkele feiten achter de machinerie van gevoelens en bewustzijn die verantwoordelijk is voor de wederzijdse connecties tussen de geest, de buitenwereld en het respectievelijke leven daarvan. Mensen hadden er behoefte aan met de conflicten in het menselijke hart in het reine te komen en verlangden ernaar de tegenstellingen tussen lijden, angst en woede en het streven naar welzijn met elkaar te verzoenen; ze ervoeren verwondering en ontzag en ontdekten muziek, dans, schilderkunst en literatuur. Zij zetten hun inspanningen voort door de vaak mooie, maar soms ook gebrekkige epiek te scheppen die namen draagt als religieuze overtuiging, filosofisch onderzoek en politiek. Van de wieg tot het graf waren dit enkele van de middelen waarmee de culturele geest heeft geprobeerd met de menselijke dramatiek om te gaan.

DEEL I

Leven en de regulering ervan (homeostase)

1

De menselijke conditie

Een simpele gedachte

Wanneer we gewond zijn en pijn lijden, kunnen we daar iets aan doen, wat de oorzaak van de wond of de aard van de pijn ook mag zijn. De reikwijdte van situaties die menselijk lijden kunnen veroorzaken, omvat niet alleen lichamelijke verwondingen, maar ook de kwetsuren die het resultaat zijn van het verlies van een dierbare ander of van vernedering. De overvloedige herinneringen daaraan houden lijden in stand en maken het erger. Het geheugen helpt ons de huidige situatie te projecteren op de verbeelde toekomst en ons de gevolgen ervan voor te stellen.

Mensen konden op lijden responderen door te proberen hun situatie te begrijpen en door compensaties, verbeteringen of radicaal effectieve oplossingen te bedenken. Behalve lijden ervoeren ze wat daar lijnrecht tegenover staat, namelijk genot en enthousiasme, en wel in een grote variëteit aan situaties, van het simpele en alledaagse tot aan het sublieme, van de genoegens door smaken en geuren, voedsel, wijn, seks en lichamelijk comfort tot aan het wonderbaarlijke van speelsheid en spel en het ontzag en de inspiratie die voortkomen uit de aanschouwing van een landschap of uit de bewondering en diepe genegenheid voor een ander mens. Mensen hebben ook ontdekt dat macht uitoefenen, anderen overheersen en zelfs vernietigen, chaos creëren en plunderen niet alleen strategisch waardevolle resultaten tot gevolg kunnen hebben, maar ook voldoening en genoegen. Maar ze waren eveneens in staat het bestaan van die gevoelens voor een praktisch doel in te zetten: als motief om zich af te vragen waarom er eigenlijk pijn is, en misschien om zich te verbazen over het bizarre feit dat lijden van anderen onder bepaalde omstandigheden lonend kan zijn. Misschien gebruikten ze daarmee verbonden gevoelens – waaronder angst, verrassing, woede, verdriet en compassie – als richtlijn om te bedenken hoe ze lijden en de oorzaken ervan konden tegengaan. Ze beseften wellicht dat sommige van de sociale gedragingen die hun ter beschikking stonden – kameraadschap, vriendschap, zorg, liefde – lijnrecht tegenover agressie en geweld stonden en niet alleen duidelijk zichtbaar in verband stonden met het welzijn van anderen, maar ook met dat van henzelf.

Waarom zouden gevoelens erin slagen de geest ertoe aan te zetten op zo’n nuttige manier te handelen? Een van de redenen daarvan komt voort uit wat gevoelens in de geest tot stand brengen en voor de geest doen. In normale omstandigheden vertellen gevoelens aan de geest, zonder dat er een woord wordt gesproken, over de goede of slechte koers van het levensproces binnen het lichaam, op ieder willekeurig moment. Door dat te doen kenschetsen gevoelens het levensproces: het is op weg naar welzijn en bloei, of juist niet.¹

Een andere reden die bepaalt waarom gevoelens wel succes hebben als dat voor louter gedachten niet geldt, heeft te maken met de unieke aard van gevoelens. Gevoelens worden niet louter in de hersenen vervaardigd. Ze zijn het resultaat van een coöperatief partnerschap tussen lichaam en hersenen, die interacteren door middel van moleculen en zenuwbanen. Deze specifieke en vaak over het hoofd geziene ordening garandeert dat gevoelens een mentale stroom kunnen verstoren die anderszins neutraal zou blijven. De bron van gevoelens is leven op het slappe koord, balancerend tussen opbloei en dood. Daarom zijn gevoelens onze mentale golfslag, verontrustend of luisterrijk, zachtmoedig of intens. Ze kunnen ons subtiel, als het ware filosofisch, in beweging brengen, maar ook heftig en duidelijk waarneembaar als ze de aandacht van hun eigenaar met kracht in beslag nemen. Hoe positief ze ook kunnen zijn, meestal verstoren ze de rust en verbreken ze de stilte.²

De simpele gedachte is dus dat gevoelens van pijn en genot, van diverse stadia van welzijn tot malaise en ziekte, de katalysatoren waren van de processen van vragen stellen, inzicht verwerven en problemen oplossen die de menselijke geest ten diepste onderscheiden van de geest van andere levende soorten. Door vragen te stellen, inzicht te krijgen en problemen op te lossen waren mensen wellicht in staat interessante oplossingen te ontwikkelen voor hachelijke situaties én de middelen te construeren om hun welzijn en hun ontplooiing te bevorderen. Zo konden ze bijvoorbeeld hun voeding, kleding en onderdak verbeteren, hun wonden verzorgen en beginnen aan de ontdekking van wat later de geneeskunde zou worden. Wanneer de pijn en het lijden door anderen waren veroorzaakt – door hun gevoelens voor anderen en door waar te nemen wat anderen voor hen voelden – of wanneer het leed te wijten was aan de beschouwing van hun eigen lot, bijvoorbeeld in verband met de onvermijdelijkheid van de dood, konden ze putten uit hun zich voortdurend uitbreidende individuele en collectieve hulpmiddelen en allerlei responsen uitvinden, variërend van morele voorschriften en principes van rechtvaardigheid tot vormen van maatschappelijke organisatie en bestuur, artistieke manifestaties en religieuze overtuigingen.

Het is onmogelijk precies te zeggen wanneer deze ontwikkelingen zich hebben voorgedaan. Het tempo ervan varieerde sterk, afhankelijk van specifieke populaties en hun geografische woonplaatsen. We weten zeker dat deze processen 50.000 jaar geleden rondom de Middellandse Zee, in Centraal- en Zuid-Europa en in Azië al een flink eind op gang waren gekomen in gebieden waar de Homo sapiens voorkwam, zij het in gezelschap van neanderthalers. Dat was lang nadat de Homo sapiens voor het eerst was verschenen, namelijk 200.000 jaar geleden of eerder.³ Daarom kunnen we ervan uitgaan dat menselijke culturen zijn begonnen bij jagers en verzamelaars, lang voor de culturele uitvinding van ongeveer 12.000 jaar geleden die we landbouw noemen, en voor de uitvinding van het schrift en van geld. De tijdstippen waarop het schrift op diverse plaatsen ontstond, zijn een goede illustratie van de talrijke centra van culturele ontwikkeling. Het werd voor het eerst tussen 3500 en 3200 voor Christus ontwikkeld in Soemerië (Mesopotamië) en in Egypte. Maar een ander schrift ontstond later in Phoenicië, en werd uiteindelijk gebruikt door de Grieken en de Romeinen. Ongeveer 600 jaar voor Christus verscheen ook een onafhankelijk schrift in Midden-Amerika, tijdens de beschaving van de Maya’s in het huidige Mexico.

We mogen Cicero en het klassieke Rome bedanken voor het woord ‘cultuur’, toegepast op het universum der ideeën. Cicero gebruikte dit woord om de cultivering van de ziel te beschrijven – cultura animi – en moet daarbij gedacht hebben aan de bewerking van het land en het resultaat daarvan, de verbetering en perfectionering van gewassen. Wat voor het land gold, zou ook weleens voor de geest op kunnen gaan.

Er bestaat weinig twijfel aan de betekenis van het huidige woord ‘cultuur’. Woordenboeken vertellen ons dat ‘cultuur’ verwijst naar manifestaties van geestelijke verworvenheden in collectieve zin, en, tenzij anders aangegeven, naar menselijke cultuur. De kunsten, filosofisch onderzoek, religieuze overtuigingen, morele vermogens, de rechtspleging, politiek bestuur, economische instellingen – markten, banken –, technologie en wetenschap zijn de belangrijkste categorieën van ondernemen en presteren die expressie vinden in het woord ‘cultuur’. De ideeën, attituden, gewoonten, manieren, gebruiken, praktijken en instituties die de ene sociale groep van de andere onderscheiden, behoren tot het algemene bereik van de cultuur, evenals de notie dat culturen van volk naar volk en van generatie op generatie worden overgedragen door taal en door juist die objecten en rituelen die de cultuur van meet af aan hebben gecreëerd. Wanneer ik in dit boek spreek over culturen of over de culturele geest, is dit het scala aan verschijnselen dat ik in aanmerking neem.

Het woord ‘cultuur’ wordt gewoonlijk nog op een andere manier gebruikt. Amusant genoeg verwijst het naar de kweek van micro-organismen in het laboratorium, bijvoorbeeld bacteriën: het doelt op bacteriën in een cultuur, niet op de cultuurachtige gedragingen van bacteriën die we even verderop zullen bespreken. Op de een of andere manier waren bacteriën voorbestemd om deel uit te maken van het grote verhaal van culturen.

GEVOELENS EN DE CREATIE VAN CULTUREN

Gevoelens dragen op drie manieren bij aan het culturele proces:

1. als motieven voor intelligente creatie

a) door aan te zetten tot de ontdekking en de diagnose van homeostatische gebreken;

b) door de vaststelling van gewenste toestanden die creatieve inspanning waard zijn;

2. als monitoren van slagen of falen van culturele instrumenten en praktijken;

3. als deelnemers aan onderhandelingen over aanpassingen van het culturele proces die in de loop van de tijd nodig zijn.

Voelen versus denken

In conventionele zin wordt de menselijke cultuur verklaard in termen van uitzonderlijke menselijke intelligentie, een briljante extra pluim op de hoed van organismen die in de loop van de evolutionaire tijd zijn samengesteld door niet-denkende genetische programma’s. Gevoelens worden zelden genoemd. De uitbreiding van de menselijke intelligentie en taal en de uitzonderlijke mate van menselijke sociabiliteit zijn de sterren van de culturele ontwikkeling. Op het eerste gezicht zijn er goede redenen om deze weergave als plausibel te aanvaarden. Het is ondenkbaar een verklaring te geven voor menselijke culturen zonder rekening te houden met de intelligentie achter de nieuwe instrumenten en praktijken die we cultuur noemen. Het spreekt vanzelf dat de bijdragen van de taal beslissend zijn voor de ontwikkeling en overdracht van culturen. Een bijdrage die sociabiliteit gaf is vaak genegeerd, maar de onmisbare rol daarvan is nu duidelijk. Culturele praktijken zijn afhankelijk van sociale fenomenen, en daarin blinken mensen uit – twee individuen die bijvoorbeeld beiden hetzelfde object bekijken, hebben een gemeenschappelijke intentie met betrekking tot dat object.⁴ En toch lijkt er aan het intellectuele relaas iets te ontbreken. Het is alsof de creatieve intelligentie zich zonder een krachtige aanzet heeft gemanifesteerd en zich verder heeft ontwikkeld zonder een achtergrondmotief naast het pure verstand. Overleving als motief aanvoeren is niet voldoende, want zo wordt aan het oog onttrokken waarom men zich om overleving zou bekommeren. Het is alsof creativiteit niet is ingebed in het complexe bouwwerk van gevoelens en emoties. Het is ook alsof de voortzetting en controle in het proces van de creatie van cultuur alleen met cognitieve middelen mogelijk zou zijn geweest, zonder dat de feitelijke gevoelde waarde van de resultaten van het leven, goed of slecht, een stem in het kapittel hebben. Als voor je pijn behandeling A of behandeling B wordt voorgeschreven, vertrouw je op je gevoelens om te bepalen welke behandeling de pijn verlicht, volledig wegneemt of onveranderd laat. Gevoelens werken als motieven om een respons te vinden op een probleem en als monitoren van het succes of de mislukking van die respons.

Gevoelens, en meer in het algemeen affecten van welke aard en intensiteit dan ook, zijn de niet-erkende aanwezigen aan de conferentietafel van de cultuur. Iedereen in het vertrek ervaart hun aanwezigheid, maar op enkele uitzonderingen na praat niemand met hen. Ze worden niet bij name genoemd.

In het complementaire beeld dat ik hier geef, zou het uitzonderlijke menselijke intellect, zowel individueel als sociaal, er niet toe gestimuleerd zijn om zonder gegronde redenen intelligente culturele praktijken en instrumenten uit te vinden. Gevoelens van alle soorten en maten, veroorzaakt door feitelijke of verbeelde gebeurtenissen, kunnen daarvoor de motieven hebben gegeven en voor de inzet van het intellect hebben gezorgd. Zo zouden mensen, die hun levenssituatie maar al te graag ten goede wilden veranderen, naar een toestand die aangenamer en comfortabeler was, en die eerder zou leiden tot welzijn in de toekomst, met minder problemen en verlies, culturele probleemoplossingen kunnen hebben gecreëerd. Die problemen en verliezen dienden in praktische zin uiteindelijk als inspiratie voor die creaties, niet alleen voor een toekomst waarin overleven eenvoudiger werd, maar waarin dat leven ook beter zou zijn.

De mensen die voor het eerst de gulden regel hebben bedacht dat we anderen horen te behandelen zoals we zelf behandeld willen worden, formuleerden dat voorschrift met behulp van wat zij voelden als ze slecht werden behandeld of zagen dat anderen slecht werden behandeld. Natuurlijk speelde logica een rol bij de verwerking van de feiten, maar enkele van de beslissende feiten waren gevoelens.

Lijden of floreren, de beide polen van het spectrum, waren de belangrijkste motiverende krachten van de creatieve intelligentie die culturen hebben laten ontstaan. Maar dat geldt ook voor de ervaring van affecten die verbonden zijn met fundamentele verlangens – honger, seksuele begeerte en behoefte aan gezelschap – of voor angst, woede, het verlangen naar macht en aanzien, en voor haat, de aandrift tegenstanders, en alles wat ze bezitten of hebben verzameld, te vernietigen. In feite treffen we achter veel aspecten van sociabiliteit affecten aan; die affecten geven richting aan de samenstelling van kleine en grote groepen en manifesteren zich in de verbintenissen die mensen creëren rondom hun verlangens en rondom het wonder van spelen en speelsheid; we treffen evenzeer affecten aan achter conflicten over natuurlijke hulpbronnen en seksuele partners, en die kwamen tot uitdrukking in agressie en geweld.

Andere krachtige motieven hielden de ervaringen van verheffing, ontzag en transcendentie in die voortkomen uit de aanschouwing van natuurlijke of gecreëerde schoonheid, uit het vooruitzicht de middelen te ontdekken waardoor wijzelf en anderen voorspoedig zouden gedijen, uit een mogelijke oplossing vinden voor metafysische en wetenschappelijke mysteriën of alleen al uit de confrontatie met die onverklaarde mysteriën.

Hoe origineel was de culturele geest van de mens?

Op dit punt doet zich een aantal boeiende vragen voor. Op basis van wat ik zojuist heb geschreven, is cultuur blijkbaar als een menselijk project ontstaan. Maar zijn de problemen die culturen oplossen exclusief menselijk, of hebben andere levende wezens er ook mee te maken? En wat valt er te zeggen over de oplossingen die de menselijke culturele geest naar voren brengt? Zijn dat uitsluitend menselijke uitvindingen, of werden ze, in ieder geval deels, ook gebruikt door levende wezens die ons in de evolutie vooraf zijn gegaan? De confrontatie met pijn, lijden en de onvermijdelijkheid van de dood, in contrast met de nog niet verwezenlijkte mogelijkheid van welzijn en bloei, kan heel goed, of vrijwel zeker, de achtergrond zijn geweest van enkele van de menselijke creatieve processen die de tegenwoordig zo verbijsterend complexe culturele instrumenten hebben doen ontstaan. Maar is het niet zo dat die menselijke constructies werden ondersteund door oudere biologische strategieën en instrumenten die al eerder bestonden? Als we mensapen observeren, merken we dat onze culturele menselijkheid voorlopers heeft. We weten dat Darwin versteld stond toen hij in 1838 voor het eerst het gedrag van Jenny observeerde, een orang-oetan die pas in de London Zoo was gearriveerd. Dat gold ook voor koningin Victoria. Zij vond Jenny ‘onaangenaam menselijk’.⁵ Chimpansees kunnen eenvoudige instrumenten vervaardigen en die op een intelligente manier gebruiken om zichzelf van voedsel te voorzien, en kunnen die uitvindingen zelfs visueel aan anderen doorgeven. Sommige aspecten van hun sociale gedrag (vooral die van bonobo’s) zijn aantoonbaar cultureel. Dat geldt ook voor gedrag van soorten die ver van ons af staan, zoals olifanten en zeezoogdieren. Dankzij genetische overdracht beschikken zoogdieren over een hoogontwikkeld affectief instrumentarium dat in veel aspecten op het onze lijkt wat betreft de emotionele programmering ervan. We kunnen niet langer ontkennen dat zoogdieren gevoelens hebben op basis van hun emoties. Gevoelens zouden eveneens een motiverende rol kunnen hebben gespeeld bij de ‘culturele’ manifestaties van niet-mensen. Van belang is dat hun culturele prestaties misschien zo bescheiden zijn gebleven door de geringere ontwikkeling of afwezigheid van kenmerken als gedeelde intentionaliteit en verbale taal, naast hun, in algemenere zin, nogal lage intelligentie.

Zo simpel is het echter niet. Gezien de complexiteit en de vérstrekkende positieve en negatieve consequenties van culturele praktijken en instrumenten zouden we redelijkerwijs kunnen verwachten dat ze opzettelijk zijn bedacht en alleen mogelijk zijn bij levende wezens met een geest. Niet-menselijke primaten beschikken ongetwijfeld over een geest, misschien doordat ze zich door een heilig verbond tussen gevoelens en creatieve intelligentie konden wijden aan problemen die zich in hun groepsbestaan voordeden. Voordat culturele manifestaties zich binnen de evolutie konden manifesteren, moesten we wachten op de evolutionaire ontwikkeling van de geest en van gevoelens – compleet met bewustzijn, zodat gevoelens subjectief konden worden ervaren – om vervolgens nog wat langer te wachten op een gezonde dosis door de geest aangestuurde creativiteit. Tot zover het gezonde verstand, maar dat heeft het niet bij het rechte eind, zoals we dadelijk zullen zien.

Een bescheiden begin

Sociale aansturing heeft een bescheiden begin, en noch de geest van Homo sapiens noch die van andere zoogdieren was aanwezig bij de natuurlijke geboorte ervan. Zeer eenvoudige eencellige organismen verlieten zich op moleculen om waar te nemen en te responderen, met andere woorden, om bepaalde omstandigheden in hun omgeving te ontdekken, waaronder de aanwezigheid van andere organismen, en om de acties aan te sturen die nodig waren om hun leven in een sociale omgeving te organiseren en in stand te houden. Het is bekend dat bacteriën die zich in een vruchtbare omgeving bevinden, rijk aan de voedingsstoffen die ze nodig hebben, zich kunnen veroorloven betrekkelijk onafhankelijk te leven; bacteriën die in een omgeving leven waar voedingsstoffen schaars zijn, klonteren samen. Bacteriën kunnen het aantal leden van de groepen die ze vormen, waarnemen en zonder erbij na te denken de kracht van de groep beoordelen en al dan niet overgaan tot strijd ter verdediging van hun territorium. Ze kunnen zich fysiek aaneensluiten om een palissade te vormen, en moleculen afscheiden die een dunne sluier vormen, een vlies dat hun verzameling bedekt en dat waarschijnlijk een rol speelt bij hun weerstand tegen antibiotica. Dit gebeurt trouwens regelmatig in onze keel als we verkouden zijn en keelontsteking of strottenhoofdontsteking krijgen. Als bacteriën in de keel veel terrein winnen, worden we hees en raken we onze stem kwijt. ‘Quorum waarnemen’ is het proces dat bacteriën bij deze avonturen bijstaat. De prestatie is zo opzienbarend dat ze ons doet denken aan vermogens als voelen, bewustzijn en weloverwogen overleg, maar bacteriën hebben die vermogens niet; ze beschikken slechts over de krachtige antecedenten daarvan. Ik zal beargumenteren dat het hun ontbreekt aan mentale expressie van die antecedenten. Bacteriën houden zich niet met fenomenologie bezig.⁶

Bacteriën zijn de vroegste vorm van leven die bijna 4 miljard jaar geleden is ontstaan. Hun lichaam bestaat uit één cel, en die cel heeft zelfs nog geen kern. Ze hebben geen hersenen. Ze hebben geen geest zoals de lezer en ik die hebben. Ogenschijnlijk leiden ze een simpel leven en gaan ze te werk volgens de regels van de homeostase, maar er is niets eenvoudigs aan de flexibele chemische processen die ze in werking zetten en die hun de mogelijkheid geven in te ademen wat niet ingeademd kan worden en te eten wat oneetbaar is.

In de complexe, zij het geestloze sociale dynamiek die bacteriën creëren, kunnen ze met andere bacteriën samenwerken, of die nu genetisch met hen verwant zijn of niet. En in hun geestloze bestaan blijken ze zelfs iets aan te nemen wat alleen maar een soort ‘morele houding’ kan worden genoemd. De leden van de groep die hun het meest nabij zijn, om zo te zeggen hun familie, kunnen elkaar identificeren door middel van de oppervlaktemoleculen die ze produceren of de chemische stoffen die ze afscheiden, die op hun beurt weer in verband staan met hun individuele genoom. Maar groepen bacteriën moeten het hoofd bieden aan vijandige invloeden in hun omgeving en moeten vaak strijd leveren met andere groepen om terrein te winnen en hulpbronnen te veroveren. Een groep kan alleen maar succesvol zijn als de leden ervan samenwerken. Wat tijdens de inspanningen van de groep kan gebeuren, is fascinerend. Wanneer bacteriën ‘afvalligen’ in hun groep ontdekken, wat in feite betekent dat sommige groepsleden er niet in slagen hulp te bieden bij de verdediging, gaan ze die uit de weg, zelfs al zijn ze genetisch verwant en maken ze dus deel uit van hun familie. Bacteriën werken niet samen met verwante bacteriën die het voor hen bestemde werk niet op zich nemen en hulp bieden bij de gezamenlijke inspanningen van de groep, met andere woorden, ze stoten afvallige bacteriën die niet samenwerken uit. Want anders krijgen klaplopers toegang tot energiebronnen en verdedigingsmiddelen waarin de rest van de groep onder grote inspanning voorziet, in ieder geval voor een tijdje.

De variëteit van mogelijk bacterieel ‘gedrag’ is opmerkelijk.⁷ In een veelzeggend experiment, ontworpen door de microbioloog Steven Finkel, moesten verscheidene populaties bacteriën energiebronnen bereiken in kolven met verschillende hoeveelheden van de benodigde voedingsmiddelen. In een van de experimentele condities met meerdere generaties kwamen uit het experiment drie succesvolle groepen bacteriën naar voren: twee die elkaar op leven en dood bestreden en daarbij grote verliezen leden, en één die zich al die tijd onopvallend op de achtergrond hield zonder strijd aan te gaan. Alle drie groepen bleken een toekomst te hebben die twaalfduizend generaties duurde. We hoeven niet veel verbeeldingskracht te hebben om vergelijkbare patronen waar te nemen in samenlevingen van grote levende wezens. We denken dan aan samenlevingen van bedriegers of van vreedzame burgers die zich aan de wet houden. Het is niet moeilijk ons een kleurrijke verzameling persoonlijkheden voor de geest te halen, geweldplegers, tirannen, schurken en dieven, maar ook rustige hypocriete figuren die het heel goed doen, al zijn ze niet briljant, en ten slotte misschien wel de belangrijkste, de wonderbaarlijke altruïsten.⁸

We zouden niet goed wijs zijn als we de hoogontwikkelde menselijke morele regels en toepassing van rechtsbeginselen reduceren tot het spontane gedrag van bacteriën. We verwarren de formulering en de weloverwogen toepassing van een rechtsregel niet met het strategische schema dat bacteriën gebruiken als ze zich aansluiten bij een coöperatieve, niet-verwante groep, normaal gesproken hun vijanden, en niet bij hun verwanten, normaal gesproken hun vrienden. In hun geestloze oriëntatie op overleving sluiten ze zich aan bij anderen die hetzelfde doel nastreven. De groep volgt dezelfde, niet-overwogen regel, op grote aanvallen responderen ze automatisch door de kracht van het grote aantal en ze volgen daarbij het principe van zo weinig mogelijk actie.⁹

Ze gehoorzamen strikt aan homeostatische imperatieven. Morele principes en wetten volgen dezelfde kernregels, maar dat niet alleen. Morele principes en wetten zijn het resultaat van intellectuele analyses van de omstandigheden waarmee mensen werden geconfronteerd en van de manier waarop de groep macht reguleerde door wetten te bedenken en tot gemeengoed te maken. Die wetten zijn geworteld in gevoelens, kennen en redeneren, en worden met behulp van taal in een mentale ruimte verwerkt.

Maar we zouden evenmin goed wijs zijn als we niet erkennen dat simpele bacteriën hun leven miljarden jaren hebben aangestuurd volgens een automatisch schema dat de voorbode is van diverse gedragingen en ideeën die mensen hebben ingezet bij de constructie van culturen. Niets in onze bewuste menselijke geest zegt ons ronduit dat deze strategieën al zo lang binnen de evolutie bestaan en evenmin wanneer ze voor het eerst zijn verschenen, maar wanneer we onze geest introspectief onderzoeken om te bepalen hoe we het beste kunnen handelen, ontdekken we ‘voorgevoelens en neigingen’ die zijn ontstaan op basis van gevoelens of die gevoelens zijn. Die gevoelens leiden onze gedachten en handelingen in een bepaalde richting, met kracht of met zachte hand, bieden een fundament voor onze intellectuele overwegingen en suggereren zelfs gegronde redenen voor ons handelen, bijvoorbeeld mensen die ons helpen als we in nood verkeren, verwelkomen en omhelzen, mensen mijden die onverschillig tegenover onze hachelijke situatie staan en mensen straffen die ons in de steek laten of verraden. We zouden echter nooit hebben geweten dat bacteriën slimme dingen in dezelfde trant doen als de huidige wetenschap dat niet had ontdekt. Onze natuurlijke gedragsneigingen hebben ons naar een bewuste uitwerking geleid van basale en niet-bewuste principes voor strijd en samenwerking die in het gedrag van talrijke levensvormen voorkomen. Die principes hebben in de loop van lange tijdsperioden en bij talrijke soorten ook de richting bepaald bij de evolutionaire samenstelling van affecten en de belangrijkste componenten daarvan, namelijk alle emotieve responsen die worden voortgebracht door de waarneming van diverse interne en externe stimuli die verlangens en aandriften in werking zetten – dorst, honger, seksuele begeerte, behoefte aan hechting, zorg, vriendschappelijke omgang – en situaties herkennen die emotionele reacties vereisen als blijdschap, angst, woede en compassie. Die principes, waarvan we eerder hebben gezegd dat ze goed herkenbaar zijn bij zoogdieren, zijn in de geschiedenis van het leven alomtegenwoordig. Het is duidelijk dat natuurlijke selectie en genetische overdracht hard aan het werk zijn geweest om deze reactiewijzen in sociale omgevingen vorm te geven en om het kader van de menselijke culturele geest te construeren. Subjectieve gevoelens en creatieve intelligentie opereerden in deze setting gezamenlijk en hebben culturele instrumenten gecreëerd die dienstbaar zijn aan onze levensbehoeften. Wanneer dit inderdaad zo is, zou het menselijke onbewuste letterlijk terug te voeren zijn tot op de eerste levensvormen, en veel dieper zijn en veel meer omvatten dan Freud en Jung ooit hadden kunnen dromen.

Uit het leven van sociale insecten

Laten we nu het volgende onder de loep nemen. Een klein aantal ongewervelde soorten, slechts 2 procent van alle soorten insecten, is in staat tot sociaal gedrag dat talrijke menselijke sociale prestaties wat complexiteit betreft evenaart. Mieren, bijen, wespen en termieten zijn de opvallendste voorbeelden.¹⁰ Hun genetisch bepaalde en onveranderlijke routinehandelingen maken de overleving van de groep mogelijk. Binnen de groep verdelen ze de taken intelligent om problemen het hoofd te bieden, namelijk energiebronnen vinden, die transformeren in producten die nuttig voor hun leven zijn en zorgen voor een aanhoudende aanvoer daarvan. Ze zijn zelfs in staat het aantal werkbijen te veranderen aan wie een specifieke taak is toegekend, afhankelijk van de beschikbare energiebronnen. Ze handelen ogenschijnlijk altruïstisch wanneer er opoffering nodig is. In hun kolonies bouwen ze nesten in de vorm van opmerkelijke architecturale stadsprojecten en ze zorgen voor efficiënte schuilplaatsen, verkeersstromen en zelfs ventilatiesystemen en systemen voor afvalverwerking, om nog maar te zwijgen van de bewakers van de koningin. Je zou bijna verwachten dat ze vuur kunnen gebruiken en het wiel hebben uitgevonden. Hun ijver en discipline jagen politici van onze meest vooraanstaande democratieën het schaamrood op de kaken. Deze schepseltjes hebben hun complexe sociale gedragingen te danken aan hun biologie, en niet aan montessorischolen of universiteiten van de Ivy League. Maar ook al hebben mieren en bijen deze verbazingwekkende vermogens niet minder dan 100 miljoen jaar geleden verworven, toch rouwen ze niet over het verlies van hun kameraden als die verdwijnen, en vragen ze zich niet af welke plaats ze in het universum innemen. Ze doen geen onderzoek naar hun oorsprong, laat staan naar hun bestemming. Hun ogenschijnlijk verantwoordelijke, sociaal succesvolle gedrag wordt niet aangestuurd door een gevoel van verantwoordelijkheid voor zichzelf of voor anderen, of door een verzameling filosofische bespiegelingen over wat het betekent een insect te zijn. Het wordt aangestuurd door de zwaartekracht van hun behoeften aan levensregulering die inwerkt op hun zenuwstelsel en bepaalde gedragsrepertoires produceert die in de loop van talrijke generaties in de evolutie zijn geselecteerd, onder controle van hun delicaat afgestemde genoom. Leden van een kolonie denken niet zozeer, maar handelen, en daarmee bedoel ik dat ze bij de waarneming van een bepaalde behoefte – van henzelf, van de groep of van de koningin – niet nadenken over alternatieve middelen om aan zo’n behoefte te voldoen die op welke manier dan ook vergelijkbaar zijn met wat wij doen. Ze voldoen gewoon aan zo’n behoefte. Hun gedragsrepertoire is beperkt, en omvat in veel gevallen niet meer dan één keuzemogelijkheid. Het algemene schema van hun ingewikkelde sociabiliteit lijkt op die van menselijke culturen, maar het is niet te veranderen. E.O. Wilson noemt sociale insecten ‘robots’, en daar heeft hij goede redenen voor.