Bespiegelingen over de revolutie in Frankrijk

De manier waarop wij nu naar de werkelijkheid kijken, is grotendeels gevormd in de tijd van de Verlichting. Dat was een tijd waarin er met een nieuwe, moedige blik naar de wereld werd gekeken en waarin grote maatschappelijke en politieke veranderingen werden bewerkstelligd. Het denken van de Verlichtingsfilosofen is nog altijd zeer actueel. Bovendien beschikten ze veelal over een messcherpe pen. Het blijft ook een literair genoegen om ze te lezen.

Jabik Veenbaas en Uitgeverij Wereldbibliotheek ontsluiten filosofische en literaire parels uit die periode in uitstekende vertalingen en prachtige uitgaven. Zo zullen onder meer nog verschijnen: Thomas Paine, De rechten van de mens en Jean le Rond d’Alembert, Inleiding tot de Encyclopedie. Reeds zijn verschenen: Julien Offray de Lamettrie, Het geluk en Mary Wollstonecraft, Pleidooi voor de rechten van de vrouw.

Edmund Burke

Bespiegelingen
over de revolutie
in Frankrijk

Vertaling en inleiding
door Jabik Veenbaas

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectbeurs
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Reflections on the Revolution in France

© Nederlandse vertaling Jabik Veenbaas /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2019

© Inleiding Jabik Veenbaas 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

NUR 730

ISBN 978 90 284 4321 1

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 284 2771 6

Inhoud

Edmund Burke: het oog in de revolutionaire storm

Inleiding door Jabik Veenbaas

Verantwoording

Bespiegelingen over de revolutie in Frankrijk

en over de activiteiten van bepaalde genootschappen in Londen die betrekking hebben op die gebeurtenis in een brief die bedoeld was voor een heer in Parijs

Het slot van Burkes Toespraak voor de kiezers van

Bristol

Geraadpleegde literatuur

Noten

Edmund Burke:
het oog in de revolutionaire storm

DOOR JABIK VEENBAAS

‘Als iemand toevallig met Burke onder een afdak zou gaan staan om te schuilen voor een bui, zou die zeggen: “Dit is een uitzonderlijk man.” Als Burke een stal zou binnengaan om zijn paard te laten zadelen, zou de stalknecht zeggen: “We hebben hier een uitzonderlijk man.”’ Deze lof werd Edmund Burke in het jaar 1784 toegezwaaid door Samuel Johnson, een gezaghebbend orakel in het intellectuele Engeland van die dagen. Al jarenlang had Burke deel uitgemaakt van Johnsons fameuze Literary Club, met grootheden als de schilder Joshua Reynolds en de acteur David Garrick, en de twee hadden al menigmaal de degens met elkaar gekruist. Gekruist, inderdaad, want politiek stonden ze recht tegenover elkaar. Johnson was namelijk Tory, terwijl Burke inmiddels al een kleine twintig jaar lang parlementslid was voor de Whigs.

Zijn vader wilde aanvankelijk dat Edmund jurist werd, net als hijzelf. Maar Edmund brak zijn rechtenstudie af en volgde zijn schrijversaspiraties. In 1756 verscheen zijn eerste boek: A Vindication of Natural Society, een kritiek op het werk van de deïst en Tory Henry Bolingbroke, waarin Burke op volstrekt satirische toon stelde dat de mens de beschaving aan de kant moest zetten en moest terugkeren naar de natuurtoestand. Het boek kende een gunstig onthaal, maar werd niet door iedereen begrepen; sommigen meenden dat het door Bolingbroke zelf was geschreven. Bij de tweede druk moest Burke dan ook een voorwoord toevoegen waarin hij zijn satirische intenties nog eens verduidelijkte.

In 1757 publiceerde hij A Philosophical Enquiry into the Origins of Our Ideas of the Sublime and the Beautiful, een werk dat hij al op 23-jarige leeftijd had voltooid. Het boek vestigde Burkes reputatie en betekende een mijlpaal op het terrein van de esthetica. Het maakte indruk op grote achttiende-eeuwse denkers als Gotthold Ephraim Lessing, Immanuel Kant en Adam Smith en wordt ook vandaag de dag nog veel gelezen. Het boek trok ook buiten Engeland al snel aandacht. De filosoof Mendelssohn publiceerde in 1758 een uitgebreide Duitse samenvatting van het boek en al in 1765 verscheen er een Franse vertaling.

Het waren productieve jaren voor Burke. Nog in datzelfde jaar 1757 bracht hij samen met zijn goede vriend (vermoedelijk geen familie) Will Burke An Account of the European Settlements in America uit, waarin de toestand van de Engelse koloniën in Amerika aan kritische analyse werd onderworpen. De auteurs keerden zich fel tegen de politiek van uitbuiting en onderdrukking zoals die in het verleden door de Spanjaarden en de Nederlanders werd gehanteerd. Ze pleitten voor het stimuleren van de economieën in de koloniën, bijvoorbeeld door deze de vrijheid te geven hun eigen waren te exporteren. Ook dit boek werd een groot succes. Er kwamen verschillende drukken uit en al snel verschenen er vertalingen in het Italiaans, Frans en Duits.

De parlementariër

Burke vatte nu het plan op om een geschiedenis van Engeland te schrijven. Het zou een kort, handzaam boek moeten worden, met veel analyse. Maar dit project heeft hij nooit kunnen voltooien, vooral omdat hij met zijn boeken toch te weinig verdiende om zijn gezin – hij was inmiddels getrouwd – te kunnen onderhouden. In 1759 werd hij privésecretaris van William Gerard Hamilton, een puissant rijke man, die al sinds 1754 in het parlement zat. Het betekende Burkes eerste kennismaking met de actieve politiek.

Hij zou vier jaar bij Hamilton blijven, tot 1764, maar nam daarna ontslag, omdat zijn patroon te veel van hem eiste en hem te weinig tijd liet om te schrijven. In 1765 trad hij, opnieuw als privésecretaris, in dienst bij de markies van Rockingham, een prominente Whig. Burkes loopbaan raakte nu in een stroomversnelling. Rockingham werd namelijk benoemd tot regeringsleider en Burke kreeg een functie in het Engelse kabinet. In datzelfde jaar 1765 werd hij zelf lid van het Lagerhuis voor het kleine district Wendover.

Burke bleek over machtige oratorische talenten te beschikken en maakte al snel furore in het parlement. Hij had zijn politieke richting gevonden en zou uitgroeien tot de grote ideoloog van de politieke koers die door Rockingham werd voorgestaan. En niet alleen als spreker maakte hij faam, hij publiceerde ook het ene politieke pamflet na het andere. De regering-Rockingham kwam overigens al in 1766 ten val en de Rockingham Whigs werden nu veroordeeld tot langdurige oppositie.

De Whigs, die na de Glorious Revolution decennialang aan de macht waren geweest, hadden van meet af aan gepleit voor constitutionalisering van het koningschap, dus voor inperking van de koninklijke macht en vergroting van de macht van het Engelse parlement. George II, die in 1760 op de troon was gekomen, moest daar niets van hebben en stelde juist alles in het werk om het koningschap te versterken. Hij probeerde de benoeming van de ministers in eigen hand te houden en parlementsleden door middel van gunsten voor zich te winnen. In pamfletten als Thoughts on the Cause of the Present Discontents (1770) keerde Burke zich tegen dit despotische streven.

Thoughts on the Cause of the Present Discontents kan worden gezien als een van de eerste pleidooien voor een partijdemocratie. Burke sprak zich in het pamflet namelijk uit voor versterking van de politieke positie van het Engelse parlement door middel van politieke groeperingen die meer waren dan een ‘factie’, meer dan de tijdelijke, opportunistische bundeling van individuen. De facties moesten volgens hem veranderen in ‘partijen’, politici die ‘verenigd zijn om door hun gezamenlijke inspanningen het nationaal belang te bevorderen, op basis van een politiek principe waarover ze het allemaal eens zijn’. Ook wanneer dergelijke partijen geen regeringsmacht hadden, zouden ze zich als oppositiepartij staande kunnen houden, om uiteindelijk weer als krachtige eenheid te kunnen gaan regeren wanneer de gelegenheid zich voordeed. Burke zag zijn eigen politieke groepering, de Rockingham Whigs, als zo’n op principes berustende partij.

In november 1774 werden er nieuwe parlementsverkiezingen gehouden en Burke kon zich ditmaal kandidaat stellen voor de grote stad Bristol. En hij werd gekozen, samen met een andere kandidaat, Henry Cruger. Op 3 november 1774 hielden de twee kersverse parlementsleden hun overwinningstoespraak. Cruger sprak het eerst. Hij beloofde nederig om zich door de instructies van zijn kiezers te laten leiden. Vervolgens kwam Burke aan het woord. Die toonde zich niet bereid om zijn kiezers in de roes van zijn uitverkiezing naar de mond te praten. Alvorens zijn toespraak af te sluiten ging hij nog eens uitvoerig in op de belofte van Cruger. Zeker, zegt Burke, een parlementslid dient goed te luisteren naar de opvattingen van de kiezers van zijn district. Maar het is een misvatting om te denken dat het zich slaafs door die opvattingen moet laat leiden. Want het parlement ‘is geen congres van ambassadeurs met uiteenlopende en tegengestelde belangen’, maar ‘een overlegorgaan van één land, met één belang, dat van het geheel, waar geen voorrang dient te worden gegeven aan lokale doeleinden en lokale vooroordelen, maar aan het algemeen goed, dat voortkomt uit de algemene redelijkheid van het geheel’. Hij ziet in dat het voor de parlementariër niet gemakkelijk is om zich aan die doelstelling te houden, ‘vooral nu, nu men zo sterk geneigd is om zich te laten meeslepen in de gevaarlijke uitersten van slaafse volgzaamheid of woest populisme’. Burkes doordachte analyse van de taak van de volksvertegenwoordiger is tot op de huidige dag onderwerp van debat.

De koloniale politiek

In de jaren zeventig van de achttiende eeuw begonnen de Amerikaanse koloniën zich te roeren. In 1773 werd in het Engelse parlement de Tea Act aangenomen, die bepaalde dat de Amerikaanse kolonisten belasting moesten gaan betalen over thee. Dit leidde tot hevige protesten in Amerika en tot de Boston Tea Party, waarbij als indianen vermomde kolonisten meer dan driehonderd kisten thee in de haven van Boston haven kieperden. De Amerikaanse opstand was geboren.

Burke, die de kolonisten al in An Account of the European Settlements in America met begrip tegemoet was getreden, hield een indrukwekkende rede in het Lagerhuis waarin hij namens de Rockingham Whigs pleitte voor intrekking van de theebelasting en voor een minder repressief koloniaal beleid in Amerika. Hij meende dat Engeland de Amerikanen diende te zien als vrije Engelse burgers en dat verdere onderdrukking rampzalige gevolgen zou hebben. Maar hij wist het parlement niet aan zijn zijde te krijgen en de theebelasting werd gehandhaafd.

Hij bleef hartstochtelijk pleiten voor verzoening. Bijvoorbeeld in zijn ‘Speech on Moving his Resolutions for Conciliation with the Colonies’, een geïnspireerde en profetische rede van maar liefst tweeënhalf uur, waarin hij zijn uiterste best deed om Engeland van oorlog met Amerika af te houden en uitweidde over de vrijheidsgeest die bezit had genomen van de kolonisten. Indien Engeland de Amerikaanse eisen inwilligde en Amerika grotere vrijheid toestond, stelde hij, zouden zowel het moederland als de koloniën daarvan profiteren.

Het Lagerhuis luisterde vol bewondering, maar wijzigde zijn ramkoers niet en in 1776 brak de Amerikaanse vrijheidsoorlog uit. De kwalijke gevolgen van de oorlogspolitiek leidden er in 1782 echter toe dat het kabinet North het veld moest ruimen en dat koning George II Rockingham een nieuwe kans gaf om zich als regeringsleider te bewijzen. De van meet af aan verzoeningsgezinde Rockingham leek de aangewezen figuur om de oorlog met Amerika te beëindigen. Burke, ideoloog van dienst bij de Rockingham Whigs, werd aangesteld als betaalmeester-generaal en lid van de Privy Council, de geheime adviesraad van de Britse koning.

Het jaar daarop, in 1783, werd de vrede met Amerika getekend. Maar het noodlot sloeg toe voor de Rockingham Whigs. Hun leider, die altijd al een zwakke gezondheid had gekend, werd ziek en stierf plotseling. Na enkele machtswisselingen in het kabinet werd in 1783 William Pitt de jongere door de koning aangesteld als premier, en de Whigs moesten opnieuw plaatsnemen in de oppositiebanken, nu onder leiding van Charles James Fox.

Burke stelde niet alleen belang in Amerika. Al vanaf de jaren 1770 had hij zich beziggehouden met de manier waarop de Britse East India Company en de Engelse overheid waren omgegaan met India. In 1781 was hij lid geworden van de parlementaire commissie die onderzoek deed naar de handel en wandel van de nieuwe Britse bestuursinstellingen in India. Het werd van een van de hoofdthema’s in zijn parlementaire loopbaan. Met grote felheid keerde hij zich tegen de willekeur en de onderdrukking waarmee de Indiërs werden behandeld. Zijn belangrijkste mikpunt was Warren Hastings, van 1773 tot 1785 gouverneur-generaal van India. Vooral door Burkes toedoen kwam het in 1786 uiteindelijk tot een officiële aanklacht van het Lagerhuis. Het proces tegen Hastings nam zeven jaar in beslag en Burke fungeerde als leider van de aanklagers.

De Franse Revolutie

Burke was lange tijd een zeer vooraanstaand parlementslid geweest. Maar aan het eind van de jaren 1780 leek hij zijn tijd te hebben gehad. Soms sprankelde hij nog als vanouds, maar het gebeurde geregeld dat zijn redes rommelig werden, dat zijn aanvallen zich te veel op personen richtten en dat zijn kritiek op de invloed van de koning een te voorspelbaar en zelfs wat paranoïde karakter kreeg.

Toen in 1789 de Franse Revolutie uitbrak, bleek de oude beer echter nog wel degelijk te kunnen dansen. In Engeland werd aanvankelijk positief gereageerd op de gebeurtenissen in Frankrijk. Het meer behoudende deel van het Engelse volk stelde met voldoening vast dat de oude rivaal Frankrijk aan chaos ten prooi raakte, terwijl de radicalen juist een nieuwe dageraad voor de wereld ontwaarden. Charles James Fox, de opvolger van Rockingham als leider van de Whigs, liet zich in lyrische bewoordingen uit. ‘Dit is echt de grootste gebeurtenis die de wereld ooit gekend heeft!’ schreef hij in juli 1789. Sommige Engelsen zagen gelijkenis met hun eigen revolutie, de Glorious Revolution van 1688, die Engeland had verlost van de dictator Jacobus II.

Burke nam echter dadelijk een sceptische houding aan. In augustus 1789, amper drie weken na de bestorming van de Bastille, wijdde hij, in een brief aan zijn oude vriend Lord Charlemont, weliswaar nog enkele waarderende woorden aan het revolutionaire elan, maar uitte hij tegelijk al zijn zorg over de onstuimige geest die bezit had genomen van de Parijse revolutionairen: ‘Als het hier niet om incidenten gaat, maar om een typerende ontwikkeling, dan is dat volk niet geschikt voor de vrijheid…’

In november 1789 ontving hij een brief van Charles Depont, een jongeman van net in de twintig die vier jaar eerder met zijn vader bij de Burkes te gast was geweest. De jongeman bewonderde Burke en bekende dat ‘zijn hart voor het eerst in naam van de vrijheid had geklopt’ toen hij Burke daarover had horen spreken. Hij wilde daarom dolgraag weten hoe deze tegenover het revolutionaire Frankrijk stond.

Depont hoopte duidelijk op Burkes instemming en dat viel ook wel te begrijpen. Burke had zich in zijn redes en publicaties dikwijls van zijn hervormingsgezinde kant laten zien. Zo had hij fel gepleit voor terugdringing van de macht van de koning in het Engelse staatsbestel en in de debatten rond de Amerikaanse koloniën en de Britse heerschappij in India steevast de kant gekozen van de onderdrukte partij. Burkes opvattingen over het belang van een sterke aristocratie, de bescherming van grondbezit en zijn bijvoorbeeld al in A Vindication of Natural Society getoonde argwaan jegens een te abstracte en theoretische benadering van de politiek konden de jonge Fransman gemakkelijk zijn ontgaan.

Burkes antwoord bestond in eerste instantie uit een lange brief van zo’n vijfduizend woorden, die hij voorzichtigheidshalve niet meteen verstuurde, maar pas later, na herhaald aandringen van Depont. In die brief toonde hij zich uiterst somber over de perspectieven van Frankrijk en voorspelde hij dat het land duistere tijden tegemoet zou gaan.

In januari 1790 hoorde Burke dat dr. Richard Price, een beroemde Engelse dissenter, op 4 november 1789 een preek had gehouden voor de Revolution Society, tijdens de jaarlijkse herdenkingsbijeenkomst die dat genootschap hield om de Glorious Revolution te herdenken. Die preek, inmiddels in gedrukte vorm verschenen onder de titel A Discourse on the Love of our Country, bevatte euforische passages over de revolutionaire ontwikkelingen in Frankrijk.

Burke las de preek en wond zich er enorm over op. Hij besefte nu pas goed dat de gistingen in Frankrijk ook konden uitlopen op een bedreiging voor het Engelse staatsbestel. Ouder gewoonte klom hij in de pen en begon hij een pamflet te schrijven waarin hij zijn zorgen verwoordde. Dat werd al in februari 1790 aangekondigd in de pers, maar won voortdurend aan substantie en omvang, zodat de publicatie nog een tijdlang op zich liet wachten. Intussen begon Burke zich ook in het Lagerhuis op steeds virulentere toon over de Franse kwestie uit te spreken. Als gevolg daarvan kwam het tot botsingen met zijn oppositieleider Charles Fox, die in zijn radicale, pro-revolutionaire koers volhardde. Premier Pitt koos de kant van Burke. De Whigs raakten verdeeld.

De Bespiegelingen

Op 1 november 1790 verschenen dan eindelijk de Bespiegelingen over de revolutie in Frankrijk.

Burke gaf het boek de vorm van een brief, omdat hij zijn gedachten over de Franse Revolutie aanvankelijk had geuit in de brief aan zijn jonge Franse vriend Depont en het naderhand, toen het werk onder zijn handen groeide, lastig vond om die werkwijze nog te veranderen. Al vanaf het eind van de zeventiende eeuw was de briefvorm in de Engelse context gebruikt voor politieke pamfletten. Het genre werd al snel dusdanig populair dat Jonathan Swift het in 1696 kon parodiëren met zijn werkje ‘Mechanical Operation of the Spirit’. Ook in de achttiende eeuw bleef de briefvorm in zwang. Zo werd deze in de roman veelvuldig gebruikt – denk maar aan Julie ou La nouvelle Heloïse van Jean-Jacques Rousseau of aan de Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart van onze eigen Betje Wolff en Aagje Deken. Burke zelf had hem al enkele malen eerder benut, bijvoorbeeld in zijn Letter to the Sheriffs of Bristol (1777), een van de pamfletten waarin hij pleitte voor een vredelievende koers ten aanzien van de Amerikaanse koloniën. De briefvorm lag Burke: die bood hem de mogelijkheid om zijn grote redenaarsgaven uit te buiten. Strakke feitelijke argumentatie, pakkende metaforen, bijtend sarcasme, suikerzoet sentiment – Burke benut zijn hele oratorische palet om de lezer te bewerken. En met al die variatie behoudt het boek iets van de spontaniteit van een Lagerhuisrede.

Burkes vertrekpunt in de Bespiegelingen is zijn antwoord op de vraag van Depont: hoe staat u, en hoe denkt de Britse samenleving in het algemeen, tegenover de ontwikkelingen in Frankrijk? Depont had deze vraag al in zijn brief van november 1789 gesteld, maar haar in een latere brief nog eens met enige aandrang herhaald. In die laatste brief had Depont bovendien geschreven over twee Londense genootschappen, de Constitutional Society en de Revolution Society, die zich publiekelijk lovend over de Franse Revolutie hadden uitgelaten. Hij meende dat Burke hun gunstige oordeel wel zou delen.

Burke helpt hem in de Bespiegelingen snel uit de droom. Hij maakt duidelijk dat hij weinig moet hebben van de twee genootschappen in kwestie en levert felle kritiek op de preek die Richard Price op 4 november hield voor de leden van de Revolution Society. Hij is met name kritisch over de manier waarop Price de Franse Revolutie verbindt met de Glorious Revolution van 1688. Price interpreteert die Glorious Revolution veel te radicaal, vindt Burke. Waar de Franse Revolutie erop uit is de bestaande structuren van de samenleving te vernietigen, was de Glorious Revolution er eerder op gericht die structuren te behouden en op behoedzame wijze te hervormen.

Engeland moet het voorbeeld van de Fransen dan ook beslist niet volgen. Burke stelt dat de Franse Revolutie onnodig is geweest en dat het ancien régime zijn wolfstanden allang was kwijtgeraakt. Dat regime toonde zich, toen het in 1789 de Franse staten bijeenriep om over de economische malaise van het land te spreken, meer dan bereid om hervormingen door te voeren.

Voor de inrichting van de nieuwe Nationale Vergadering heeft hij geen goed woord over. De derde stand, die van de gewone en vaak laagopgeleide burgers, heeft daarin evenveel vertegenwoordigers als de beide andere standen samen en zal het nieuwe orgaan volgens hem al snel gaan domineren. Bovendien zal het grote aantal praktiserende juristen de onrust en de agressiviteit aanwakkeren. Ook van de representanten van de geestelijkheid heeft hij een lage dunk: het zijn voor het merendeel machtshongerige dorpspastoortjes zonder praktische politieke ervaring. Een belangrijke fout is verder dat men het grondeigendom geen rol geeft in het staatsbestuur – dat zal volgens Burke onvermijdelijk tot destabilisatie leiden.

Van een verstandig evenwicht tussen de verschillende staatsmachten is volstrekt geen sprake. De koning is zijn zelfstandige positie kwijtgeraakt en loopt aan de leiband van de Nationale Vergadering. De afschaffing van de oude gerechtshoven, de parlements, heeft geleid tot het verdwijnen van een onafhankelijke rechterlijke macht. En de afwezigheid van een controlerende senaat vergroot de kansen op despotisme.

Ook het nieuwe kiesstelsel vertoont volgens Burke ernstige tekorten. Het is om te beginnen inconsequent. Terwijl in de filosofie van de mensenrechten de volstrekte gelijkheid van iedereen wordt gepropageerd, stelt men bij verschillende representatieve organen financiële eisen aan de kandidaten. De korte zittingstermijnen van de leden van de Nationale Vergadering leiden ertoe dat politici niet de kans krijgen om de noodzakelijke ervaring op te doen. Bovendien kunnen ze moeilijk ter verantwoording worden geroepen door de grote afstand die er bestaat tussen hen en de kiezers. De zelfstandige positie van de departementen verzwakt daarnaast de eenheid van het land.

In de radicale lijn van de nieuwe Nationale Vergadering heeft hij geen enkel vertrouwen. Dat orgaan heeft nodeloos grote schade aangericht. Hij walgt van de manier waarop men in oktober 1789 de koning en zijn familie heeft behandeld. Dit gewelddadige optreden zal volgens Burke in de toekomst alleen nog maar meer geweld kunnen uitlokken. Door de ontmanteling van adel en Kerk, de grootschalige confiscaties van het oude grondbezit en de reorganisatie van het leger is er een toestand van ontreddering ontstaan, en daarbij verslechtert de financiële situatie van het land zienderogen door de desastreuze assignatenpolitiek. De afbraak van adel en Kerk heeft daarbij noodlottige gevolgen voor de omgangsvormen, omdat de geest van de edelman en de geest van de godsdienst nu hun heilzame invloed verliezen.

De politiek van de Nationale Vergadering is uitsluitend gebaseerd op abstracte theorieën over de mensenrechten en Burke wijst zo’n abstracte benadering met grote stelligheid af. Rechten en vrijheden van mensen dienen niet vanuit de theorie te worden opgelegd, maar langs lijnen der geleidelijkheid te groeien vanuit de traditie en de geschiedenis. En staatsvorming is geen a-prioriwetenschap, geen zaak van abstracte regels, maar een praktische, op ervaring gestoelde kunde. Het is een organisch proces, waarin de wijsheid van vele generaties samenkomt en de vluchtige belangen van het individu en de myopie van het moment worden overstegen.

Burke komt tot de slotsom dat de door Engeland gevolgde koers, die zich kenmerkt door respect voor het verleden, door aandacht voor de praktijk en door spaarzame, behoedzame hervormingen, veruit te prefereren valt boven de radicale weg van vernietiging en volledige vernieuwing die men in het revolutionaire Frankrijk heeft ingeslagen.

De pamflettenstrijd

De Bespiegelingen maakten grote indruk. Eind 1790 waren er in Engeland al meer dan 17.000 exemplaren verkocht. Het boek werd besproken in alle belangrijke tijdschriften en lokte heftige debatten uit. Regeringsgezinde kranten reageerden over het algemeen positief, kranten die de oppositie steunden vijandig.

Al snel verschenen er tal van strijdschriften waarin Burke werd aangevallen. Die geschriften verschilden nogal in toon en niveau. Twee ervan staken ver boven de andere uit: Vindication of the Rights of Man van Mary Wollstonecraft, dat al op 29 november 1790 uitkwam en dus tot de eerste reacties behoorde, en Rights of Man van Thomas Paine.

Wollstonecraft neemt in haar pamflet opmerkelijk genoeg de briefvorm van Burkes Bespiegelingen over. Haar geschrift kenmerkt zich door grote vurigheid. Ze deinst niet terug voor felle persoonlijke kritiek op Burke. Zo beticht ze hem van ijdelheid en opportunisme. Maar ze heeft ook substantiëlere kritiek. Ze vindt Burke inconsequent, omdat die zich in het verleden wel solidair heeft getoond met de opstandelingen in Amerika, terwijl hij nu de Franse vrijheidsstrijders afvalt. Ook meent ze dat Burke te veel eerbied heeft voor het verleden en de traditie en ze hamert er voortdurend op dat veranderingen op basis van rationele argumentatie dienen te worden bewerkstelligd. Vernietigend haalt ze uit naar Burkes passages over de arme sloebers die tevreden moeten zijn met het hun bij de geboorte toebedeelde lot. Belangrijk is het door haar geïntroduceerde thema van de vrouwenemancipatie, waaraan ze naderhand haar beroemdste geschrift zou wijden: Pleidooi voor de rechten van de vrouw, dat verscheen in 1792.

Ook in Thomas Paine trof Burke een formidabele tegenstander. Thomas Paine en Burke kenden elkaar. Tijdens de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog hadden ze aan dezelfde kant gestaan, al had Paine anders dan Burke al in een vroeg stadium voor onafhankelijkheid gepleit. In november 1789 was Paine op uitnodiging van zijn vriend Lafayette naar Parijs gegaan, waar hij betrokken werd bij de theorievorming rond de nieuwe grondwet. Hij correspondeerde met Burke, en in januari 1790 stuurde hij Burke een jubelend epistel over de revolutionaire ontwikkelingen. Hij verwachtte bijval van Burke en was zeer teleurgesteld toen hij diens gereserveerde en sceptische reactie ontving. Toen hij hoorde dat Burke aan een kritische beschouwing over de Revolutie werkte, nam hij zich meteen voor om te riposteren.

Het eerste deel van Paines Rights of Man verscheen in 1791. Paine pleit daarin voor radicale hervormingen in Engeland. Hij spreekt zich uit voor een gekozen staatshoofd en een gekozen parlement. Hij vindt dat het stemrecht dient te worden uitgebreid tot alle volwassen mannen. Ook in Engeland moet er een einde komen aan de bevoorrechte positie van de aristocratie, aan de bespottelijke willekeur van het erfelijk koningschap en aan de tot machtsmisbruik en onderdrukking leidende vereniging van Kerk en Staat. Het Engelse staatsbestel, waarvan Burke zo hoog heeft opgegeven, is volgens Paine voortgekomen uit de tirannie van een veroveraar, William the Conqueror, en in wezen tiranniek gebleven, ook al heeft de Magna Charta de tirannie wat weten te verzachten. Hij vindt dat er in Engeland een geschreven grondwet moet komen zoals die in 1788 door de Verenigde Staten is aanvaard. In 1792 brengt Paine nog een tweede deel uit, waarin hij zijn argumentatie verder aanscherpt en een ideale staat schetst die zich bekommert om het welzijn van alle burgers.

Ook Burke zelf kon niet om Paines kritiek heen. Aanvankelijk verklaarde hij, nadat hij het boek gelezen had, dat het Paine kennelijk in de bol was geslagen, maar in zijn geschrift Appeal from the New to the Old Whigs, dat in 1791 verscheen, nam hij passages uit Rights of Man op om aan de hand daarvan de positie van de radicale ‘New Whigs’ te verduidelijken.

Het moderne politieke speelveld vormde zich. Progressieven en conservatieven betrokken hun stellingen – de politieke stemmen voor vernieuwing of behoud in het besef dat er alternatieven denkbaar waren geworden. Paine, Wollstonecraft en Burke componeerden de ouverture van een tijd waarin de politiek een zaak werd van richting en van keuze.

Hoe conservatief was Burke?

Burke wordt beschouwd als de vader van het conservatisme, en met recht, maar daarbij dient te worden aangetekend dat zijn positie pas conservatief kan worden genoemd vanaf de tijd dat hij reageerde op de Franse Revolutie. Hij behoorde tot de Whigs, tot de politieke groepering in het Engelse Lagerhuis die, tegenover de Tories, een gematigd progressieve koers voer. Vóór 1789 had Burke in tal van kwesties zo’n gematigd progressieve positie ingenomen, bijvoorbeeld in de debatten rond de koloniën. De teleurgestelde reacties van mensen als Paine en Wollstonecraft op de Bespiegelingen vallen hier voor een deel op terug te voeren: ze meenden dat deze prominente Whig de onderdrukten ditmaal in de steek liet.

Maar Burke liet de onderdrukten niet in de steek. Hij vreesde juist dat de revolutie in Frankrijk zou leiden tot nieuwe onderdrukking. Hij gedroeg zich dus allesbehalve inconsequent door daartegen in het geweer te komen. Het was eerder zo dat hij zich in deze woelige tijden niet van zijn stuk liet brengen. Gedurende zijn hele politieke loopbaan had hij zich gekeerd tegen despotisme, in het bijzonder tegen de dictatoriale neigingen van de Britse koning. Hij had aan den lijve ervaren dat de positie van het Engelse parlement wankel bleef, met name tijdens het bewind van de autocratisch denkende George II. De politieke partij gold voor hem als een van de middelen om de positie van het parlement te versterken. Een politieke beweging met een krachtige, vaste ideologische koers zou beter weerstand kunnen bieden aan autocratische impulsen. Maar Burke meende dat ook het volk het parlement kon ondermijnen. Hij signaleerde het gevaar van populistische tendensen. In de Bespiegelingen wijst hij er steeds weer op dat het de nieuwe Nationale Vergadering in Frankrijk ontbreekt aan de nodige controlemechanismes om volksmennerij en heerschappij van de onwetendheid te beteugelen. Een krachtig antipopulistisch document was natuurlijk ook al de overwinningstoespraak die hij in 1774 hield voor de kiezers in Bristol. De actualiteit van de toespraak is groot in onze tijd, waarin steeds weer wordt gesmeekt om directere invloed van het volk op de parlementen, bijvoorbeeld door middel van referenda. Om die reden is het relevante deel daarvan ook in dit boek opgenomen (op blz. 403-407).

Burke begreep dat het nieuwe Franse staatsbestel gevaarlijke gebreken vertoonde. En hij wist de gruwelijke nasleep van de revolutie in Frankrijk in de Bepiegelingen beangstigend goed te voorzien. Hij vond dat de zogenaamde ‘zuivere democratie’ die het land had ingesteld een wankele constructie was en voorspelde dat deze moest uitlopen op een cynische oligarchie. Burke beriep zich hierbij overigens op bronnen uit de Klassieke Oudheid, zoals Aristoteles. De zwakke overheid en de wanordelijk georganiseerde militaire democratie moesten volgens hem wel ontaarden in militaire dictatuur: ‘Als gevolg van de zwakte van het ene deel en de vluchtigheid van alle delen van de overheid, zullen de legerofficieren een tijdlang blijven muiten en complotteren, totdat een populaire generaal, die weet hoe hij het krijgsvolk voor zich moet winnen en over de ware bevelhebbersgeest beschikt, de ogen van het hele volk op zich zal vestigen. Het leger zal hem gehoorzamen vanwege zijn persoon. […] Maar zodra dit gebeurt, is de man die het leger werkelijk aanvoert […] de meester van uw hele republiek.’

De man die deze profetie zou inlossen was Napoleon.

Burke meende dat het beter was geweest om de oude Franse monarchie, het ancien régime, naar Brits model te constitutionaliseren. Er wordt vaak nogal getamboereerd op de woorden die Burke in zijn Bespiegelingen wijdt aan de jonge Marie-Antoinette: ‘stralend als de morgenster, vol leven, glans en vreugde’. Maar meer indruk dan die toch ook wat pompeuze orgelakkoorden maken op mij de broodnuchtere analyses van de politieke gebeurtenissen in Frankrijk die voorafgingen aan de Revolutie en van de alternatieven die er waren om de financiële problemen op te lossen. Wie die leest, beseft dat Burke de situatie in Frankrijk uitstekend kende en zich terdege in de beschikbare documentatie had verdiept. Hij rekent je simpelweg voor dat Necker, minister van Financiën onder Lodewijk xvi, gelijk had toen hij tijdens de bijeenkomst van de Franse staten in 1789 verklaarde: ‘Wat een land, mijne heren, waar men zonder extra belastingen te heffen en met een paar eenvoudige, onopvallende maatregelen een tekort kan doen verdwijnen dat zo veel ophef heeft veroorzaakt in Europa.’ Burke weet aannemelijk te maken dat de Franse Revolutie had kunnen worden afgewend: de adel en de geestelijkheid waren bereid om hun privileges ter discussie te stellen en ook de koning, met al zijn minpunten, toonde zich tot compromissen bereid. Als we zijn boek lezen, zien we ineens voor ons dat Frankrijk een andere weg had kunnen kiezen, die minder bloedvergieten had gekost en op de lange termijn tot vergelijkbare resultaten had geleid.

De vergelijking met Engeland, door Burke uitentreuren gemaakt, blijft in dit verband interessant tot op de dag van vandaag. Engeland, het Europese Engeland, wel te verstaan, heeft aan het eind van de achttiende eeuw geen revolutionaire omwenteling doorgemaakt. Als gevolg daarvan kent het land nog steeds dat oude regimen mixtum van na de Glorious Revolution, de gemengde regeringsvorm waarin zowel monarchie, aristocratie (het Hogerhuis!) als democratie vertegenwoordigd is. Ook kent Engeland in formele zin geen scheiding van Kerk en staat. De Anglicaanse Kerk is immers nog altijd de staatskerk. Toch is het Engelse staatsbestel langs de weg van geleidelijke – ‘burkeaanse’ – hervormingen steeds verder gedemocratiseerd, een proces dat zich overigens tot op heden voortzet, getuige de recente debatten over het vervangen van het Hogerhuis door een senaat. ‘Dankzij onze koppige weerstand tegen nieuwigheid, dankzij de koelbloedige traagheid van onze volksaard, dragen we nog steeds het stempel van onze voorvaderen,’ merkt Burke in de Bespiegelingen op. Die opmerking kunnen we moeiteloos laten gelden voor het Engeland van tegenwoordig – wie de Brexit ten volle wil begrijpen, doet er goed aan om zich eens in Burke te verdiepen. Toch zal niemand durven beweren dat het huidige Engeland een onvolwaardige democratie heeft.

Burke en de Verlichting

Burke fulmineert in zijn Bespiegelingen heftig tegen de radicale Franse denkers, die volgens hem een grote rol hebben gespeeld bij het veroorzaken van de Franse Revolutie. Hij presenteert zichzelf als fel tegenstander van hun denkbeelden, en Engeland als een natie die daar grotendeels immuun voor is geweest: ‘Wij zijn geen bekeerlingen van Rousseau; we zijn geen discipelen van Voltaire, Helvétius heeft bij ons geen opgang gemaakt. Onze predikers zijn geen atheïsten, onze wetgevers geen waanzinnigen.’

Maar hoe gretig Burke zichzelf hier ook als aartsvijand van de Verlichting opwerpt, in wezen was ook hijzelf een exponent van het tijdperk. Hij behoorde tot de Verlichting omdat hij zich had gekeerd tegen de onderdrukking en het onrecht van de Engelse koloniën, en omdat hij zich had uitgesproken tegen de slavernij. Hij behoorde tot de Verlichting door de schitterende esthetica die hij al als jongeman publiceerde: Een filosofisch onderzoek naar de oorsprong van onze denkbeelden over het sublieme en het schone. Daarin beredeneerde hij, helemaal in de geest van het Engelse empirisme, dat onze ervaring van het schone en het verhevene een zaak is van de zintuiglijkheid, van het gevoel. Hij beriep zich in het boek meermalen op de grote empirist Newton en borduurde er voort op de empiristische psychologie van John Locke. In de Bespiegelingen brengt hij de beginselen van die psychologie over naar het terrein van de ethiek en de politieke theorie: ‘U ziet, mijnheer, dat ik in deze verlichte tijd de moed heb om te bekennen dat we globaal genomen mensen van onaangeleerde gevoelens zijn…’

Burke was een erfgenaam van Locke, Newton en Hume. Het was een door en door empirisch gevormde man, een man die, levend in een tijdperk van experiment en vernieuwing, van ontwrichting bij tijden, in navolging van Hume tot de bevinding kwam dat de mens alleen overeind kon blijven door gevoel en gewoontevorming.

Al vanaf zijn studentenjaren bewonderde hij Montesquieu. Burkes gedachten over het ideale staatsbestel, zijn voorkeur voor een gemengde regering en de nadruk die hij legt op het belang van scheiding van de staatsmachten, zijn duidelijk verwant aan die van ‘de wetgever der naties’. Montesquieu had zijn denkbeelden over het ideale staatsbestel geënt op de Britse staat zoals die na de Glorious Revolution was ontstaan en ze sloten dus helemaal aan bij de politieke koers van de Whigs. Net als Burke zelf wordt Montesquieu vaak ten onrechte tegenover de Verlichting geplaatst. Maar we dienen te bedenken dat de vrijheidsfilosofie van de Europese denkers zich al sedert de zeventiende eeuw had gepaard aan een verlangen naar rust en stabiliteit. De Verlichting, dat is onder meer het pleidooi voor matiging en tolerantie in het perspectief van de meedogenloze godsdiensttwisten uit de zestiende en zeventiende eeuw. Ook Spinoza was geen revolutionair geweest, omdat hij bang was voor het religieuze geweld van de contraremonstranten en voor een dictatuur als die van Cromwell. Locke, die zo veel invloed had op Montesquieu, schreef zijn Twee verhandelingen over het staatsbestuur als theoretische fundering voor een stabiele, tolerante staat die een religieuze dictatuur als die van de katholieke potentaat Jacobus I of van de protestante usurpator Cromwell voorgoed onmogelijk zou maken.

Burke was een Old Whig, erfgenaam en bewonderaar van de Glorious Revolution, die een eind maakte aan de religieuze dictatuur van Jacobus II. In de Bespiegelingen trekt hij herhaaldelijk de vergelijking tussen de Franse Revolutie en de religieuze dictatuur van Cromwell. Hij signaleert opmerkelijke, boeiende parallellen. Zo stelt hij dat dr. Price in zijn preek van 4 november 1789, wanneer hij over het wegvoeren van de Franse koning naar Parijs spreekt, dezelfde triomfale retoriek gebruikt en zelfs dezelfde Bijbeltekst citeert als dominee Hugh Peters ooit deed nadat koning Karel I naar Londen werd gebracht om daar te worden berecht. Wanneer hij vaststelt dat de radicale Franse Verlichtingsfilosofen hun doel najoegen ‘met een vuur dat tot nog toe alleen bij de verspreiders van een religieuze leer was waargenomen’, en verklaart dat hun coterie ‘in de meest fanatieke mate bezeten [was] van een vorm van bekeringsdrift en later ook van vervolgingsdrift die zich daar zo gemakkelijk aan paart’, denkt hij ongetwijfeld aan de religieuze vervolgers uit de zeventiende eeuw.

Het conservatisme staat niet tegenover de Verlichting, het is de uitkomst en de uitvergroting van een houding die het tijdperk van begin af aan kenmerkt.