DE HEMELSE JAGER

Roberto Calasso

De hemelse jager

Uit het Italiaans vertaald

door Els van der Pluijm

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Italiaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en Internationale Samenwerking via het Italiaans Cultureel Instituut te Amsterdam.

Questo libro è stato tradotto anche grazie ad un contributo alla traduzione assegnato dal Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale italiano attraverso l’Istituto Italiano di Cultura in Amsterdam.

Oorspronkelijke titel Il cacciatore celeste

© 2016 Adelphi Edizioni, Milaan

© 2020 Nederlandse vertaling Els van der Pluijm / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagillustratie © Heritage Art/Heritage Images/Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4323 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 284 2773 0

Inhoud

I In de tijd van de Grote Raaf

II De Heerseres over de Dieren

III De speer met de gouden punt

IV Het korte tijdperk van de helden

V Wijzen en predatoren

VI De laatste nacht van Zeus op aarde

VII Spuma fui

VIII Het Nachtberaad

IX De nacht van de hermokopidai

X De beschouwer

XI Beelden

XII O Egypte, Egypte…

XIII Het goddelijke vóór de goden

XIV De terugkeer naar Eleusis

Bronnen

Index van namen, plaatsen en werken

Wat is de god of de niet-god of wat daartussen ligt?

Euripides, Helena

I

In de tijd van de Grote Raaf

In de tijd van de Grote Raaf was ook het onzichtbare zichtbaar. En veranderde het voortdurend van gedaante. Dieren waren destijds niet per se dieren. Het konden wel dieren zijn, maar ook mensen, goden, een soort heersers, demonen, voorouders. En dus waren mensen niet per se mensen maar konden ze ook een overgangsvorm van iets anders zijn. Er waren geen aanknopingspunten om een verschijning te herkennen. Je moest degene die verscheen al kennen, zoals je een vriend of een tegenstander kent. Alles vond plaats binnen één enkele stortvloed van vormen, van de spinnen tot de doden. Dat was het rijk van de metamorfosen.

Die gedaanteverwisselingen gingen maar door, zoals later alleen nog in de grot van de geest. Dingen, dieren, mensen: nooit duidelijk onderscheiden, altijd voorlopig. Toen een groot deel van het bestaande zich terugtrok in het onzichtbare, hield het daarom nog niet op te gebeuren. Maar het werd wel makkelijker te denken dat het niet gebeurde.

Hoe kon het onzichtbare weer zichtbaar worden? Door tromgeroffel. De strakgespannen huid van een dood dier was het rijdier, was de reis, de glinsterende stofwolk. Het leidde je daarheen waar het gras gromt, waar rietstengels kreunen, waar zelfs een naald het dikke grijs niet kan doorprikken.

Toen de jacht begon, was het geen mens die een dier achtervolgde. Het was een wezen dat een ander wezen achtervolgde. Niemand had met zekerheid kunnen zeggen wie het ene en wie het andere was. Het achtervolgde dier kon een getransformeerde mens zijn of een god of gewoon een dier of een geest of een dode. En op zekere dag voegden de mensen aan hun vele uitvindingen een nieuwe toe: ze begonnen zich te omringen met dieren die zich aan de mensen aanpasten, terwijl het heel lang de mensen waren geweest die de dieren imiteerden. Ze werden tam – en al een beetje suffig.

Vanwaar al die aarzelingen voordat ze op jacht gingen naar de Beer? Omdat de Beer ook een Mens zou kunnen zijn. Je moest goed op je woorden letten, want de Beer hoorde alles wat er over hem werd gezegd, hoe ver hij ook was. Ook als hij zich terugtrok in zijn hol, zelfs als hij sliep, volgde de Beer nog steeds de gebeurtenissen op de wereld. ‘De aarde is het oor van de Beer,’ werd gezegd. Als men samenkwam om tot de jacht te besluiten, werd de Beer nooit genoemd. En in het algemeen werd de Beer, als er over hem werd gepraat, nooit bij zijn naam genoemd. Hij was ‘de Oude’, ‘de Zwarte Oude’, ‘Grootvader’, ‘Neef’, ‘de Eerbiedwaardige’, ‘het Zwarte Beest’, ‘Oom’. Wie zich opmaakte voor de jacht hield zijn mond dicht. Behoedzaam, geconcentreerd, wisten ze dat het minste geluid zou volstaan om de onderneming te laten mislukken. Als de Beer onverhoeds opduikt in het woud, is het raadzaam opzij te gaan, zijn hoed af te nemen en te zeggen: ‘Ga uw gang, Hooggeëerde.’ Anders moet iemand proberen hem te doden. Alles van de Beer is kostbaar. Zijn lichaam is geneeskrachtig. Als het lukte hem te vellen, gingen ze er als hazen vandoor. Later verschenen ze weer ter plekke, als toevallige voorbijgangers. En ontdekten ze tot hun stomme verbazing dat onbekenden de Beer hadden gedood.

Het eerste goddelijke wezen waarvan de naam niet mocht worden uitgesproken was de Beer. In dat opzicht was het monotheïsme niets nieuws maar een reprise, verstarring. Nieuw was het verbod op beelden.

Voordat ze de Beer aanvielen – of meteen erna – spraken ze tegen hem, wetende dat de Beer elk woord van hen begreep. ‘Wij waren het niet,’ zeiden sommigen. Ze bedankten de Beer omdat hij zich liet doden. Vaak verontschuldigden ze zich. Sommigen zeiden zelfs: ‘Ik ben arm, daarom jaag ik op je.’ Sommigen zongen terwijl ze de Beer doodden, zodat de stervende Beer kon zeggen: ‘Dat is een prachtig lied.’

De schedel van de Beer hingen ze aan de takken van een boom, soms met tabak tussen de tanden, soms versierd met rode strepen. Ze bonden er linten aan, stopten de botten in een bundel en hingen die aan een andere boom. Als er een bot kwijtraakte, hield de geest van de Beer de jager daarvoor verantwoordelijk. De snuit kwam op een geheime plek in de bossen terecht.

Als ze een welp van de Beer vingen, zetten ze hem in een kooi. Hij werd vaak gevoed door de vrouw van de jager. Zo groeide hij op, tot de kooi op een dag open werd gezet en ‘dat lieve kleine goddelijke wezen’ werd uitgenodigd voor het feest waarop het zou worden geofferd. Iedereen danste om de beer en klapte in de handen. De vrouw die hem had gevoed huilde. Dan richtte een jager een paar woorden tot de Beer: ‘O jij goddelijke, je bent naar de wereld gezonden zodat wij op je kunnen jagen. O, jij kostelijke kleine godheid, we aanbidden je; aanhoor ons gebed. We hebben je met veel moeite gevoed en grootgebracht, omdat we van je houden. Nu je groot bent, zullen we je straks naar je vader en moeder sturen. Als je bij hen bent, doe dan een goed woordje voor ons en vertel ze hoe vriendelijk we zijn geweest; kom alsjeblieft naar ons terug, dan zullen wij je offeren.’ Daarna doodden ze hem.

Het oudste denken, dat als eerste geen behoefte had zich te presenteren als verhaal, manifesteerde zich in de vorm van de aforismen over de jacht. Als een fluistering, als kinderrijmpjes overgeleverd te midden van tenten en vuren.

‘Wild is gelijkwaardig aan menselijke wezens, het is alleen heiliger.’

‘De jacht is puur. Wild houdt van pure mensen.’

‘Hoe zou ik kunnen jagen als ik niet eerst tekende?’

‘Het grootste gevaar van het leven is dat het voedsel van de mensen geheel uit zielen bestaat.’

‘De ziel van de Beer is een miniatuur Beer die zich in zijn hoofd bevindt.’

‘De Beer zou kunnen praten, maar onthoudt zich daar liever van.’

‘Door tegen de Beer te praten en hem bij zijn naam te noemen, wordt hij vriendelijk en ongevaarlijk.’

‘Een dilettant die offert neemt meer wild weg dan een bekwaam jager die niet offert.’

‘De dieren waarop wordt gejaagd zijn als lonkende vrouwen.’

‘De vrouwtjesdieren verleiden de jagers.’

‘Elke jacht is een jacht op zielen.’

Aanvankelijk w as niet eens duidelijk waar de jacht toe diende. Als een acteur op het toneel die probeert in het personage door te dringen, probeerden zij predatoren te worden. Maar sommige dieren renden harder. Andere waren angstaanjagend en waakzaam. Bovendien, doden, wat was dat? Als de mens de Beer werd, raakte hij zichzelf wanneer hij hem doodde. Nog geheimzinniger was het verband tussen doden en eten. Wie eet, laat iets verdwijnen. Dat was zelfs nóg geheimzinniger dan doden. Waar blijft datgene wat verdwijnt? In het onzichtbare. Dat op den duur krioelt van de aanwezigheden. Niets is levendiger dan afwezigheid. Wat dan te doen met al die wezens? Misschien hun overgang naar afwezigheid faciliteren, een deel van de reis samen met hen afleggen. Doden was als afscheid nemen. En vereiste zoals elk afscheid bepaalde gebaren, bepaalde woorden. Ze begonnen offers op te dragen.

De jacht ontstaat als een onvermijdelijke handeling en eindigt als een vrijblijvende handeling. Ze kent een reeks rituele procedures die aan de daad (het doden) voorafgaan en erop volgen. Deze daad kan alleen worden afgebakend in de tijd, zoals de prooi in de ruimte. Maar het verloop van de jacht zelf is onbenoembaar en onbeheersbaar, net als de coïtus. Niemand weet wat er tussen jager en prooi gebeurt als ze tegenover elkaar staan. Het staat echter wel vast dat de jager voor de jacht blijk geeft van zijn toewijding. En zich na de jacht verplicht voelt zich van een schuld te zuiveren. Hij ontvangt het gedode dier als een eerbiedwaardige gast in zijn hut. De jager fluistert voor de zojuist aan stukken gehakte Beer een verbluffend liefdevol gebed: ‘Sta me toe je ook in de toekomst te doden.’

De prooi vereist zorgvuldig richten: de blik die isoleert, het gezichtsveld terugbrengt tot één punt. Een vorm van kennis die achtereenvolgende cesuren inhoudt, figuren losmaakt van hun achtergrond. Ze afbakent, isoleert als doelwit. Eigenlijk is dat losmaken al hetzelfde als raken. Anders is er geen verhaal. De mythen zijn het telkens weer over elkaar schuiven van losgesneden profielen. Door deze manier van kennen tot het uiterste door te drijven, profielen samen te voegen, wordt het achtergronddoek waaruit ze waren gesneden hersteld. Dat is de kennis van de jager.

Voor landbouw en veeteelt was het dier alleen dier, voorgoed gescheiden van de mens. Maar voor de jagers was het dier nog een ander wezen, dier noch mens, bejaagd door wezens die dier noch mens waren. Toen de gebeurtenis plaatsvond die dé gebeurtenis was van elke geschiedenis vóór de geschiedenis, toen zich de scheiding voltrok tussen iets wat ‘dier’ zou worden genoemd en iets wat zichzelf ‘mens’ zou noemen, bedacht niemand dat de wijsheid – de oude en de nieuwe wijsheid – kon zetelen in iets wat niet tot beide levensvormen behoorde. In de grotten en wouden van de Pilion werd Cheiron de Centaur de bron van de wijsheid, degene die beter dan alle anderen over rechtvaardigheid, astronomie, geneeskunde en de jacht kon onderrichten. Dus vrijwel alles wat er destijds te onderrichten viel.

Voor de door Cheiron grootgebrachte helden was de jacht het voornaamste element van de paideia. Maar die ‘opvoeding’, die eerste proeve van de arete, de ‘heldhaftigheid’ die later zo vaak zou worden aangehaald, speelde zich geheel buiten de grenzen van de samenleving af. En had geen nut. De jacht waarmee de helden zich bezighielden diende niet om de gemeenschap te voeden. Het was een eenzame, bloederige aangelegenheid, zonder ander doel. Bij de jacht keert het dier zich tegen zichzelf en probeert het zichzelf om te brengen. Eerder dan hoofdrolspelers in talloze verhalen over metamorfosen, waren de grote jagers zelf het resultaat van een metamorfose. Alvorens wolven of ratten te doden, was Apollo wolf en rat. Alvorens berinnen te doden, was Artemis zelf berin geweest. Het pathos van de jacht, de medeplichtigheid tussen jager en prooi, gaat terug tot de oorsprong, toen de jager zelf het dier was, toen Apollo generaal was van een rattenleger en aanvoerder van een roedel wolven. Het fundament van de jacht was een ontdekking van de logica: de werking van de negatie. Deze essentiële en opwindende ontdekking moest telkens weer worden bevestigd, herhaald. Terwijl het leven in de stad zinderde, speelde zich in de bergen – parallel – een ander leven af. Onvermoeibaar en eenzaam zetten Apollo, Artemis en ook Dionysos de jacht voort. De energie die door hun avonturen vrijkwam was de noodzakelijke premisse, het verborgen stramien achter de handel op de markt, de slaap van de gezinnen, het zwoegen op het land. Niets van alles waaruit het stadsleven bestond had kunnen voortbestaan zonder die achtervolgingen, die hinderlagen in de bergen, zonder die afgeschoten pijlen en dat bloed. Je zou kunnen zeggen dat de samenleving zich misschien nooit levend en echt genoeg zou hebben gevoeld zonder dat parallelle, overbodige, zwervende leven van de goddelijke jagers die door de bossen dwaalden. Net als het gebed van de monnik hield het geluidloze draven van de goddelijke jagers de muren om de stad overeind, of was het zelfs dat draven wat haar beschermde, als een eeuwigdurende wervelwind.

Tijdens de jacht werden de mensen metafysische dieren. De landbouw zou aan het denken maar één essentieel gegeven toevoegen: het ritme, de afwisseling van bloeien en verwelken. Maar de landbouw zou wel veel bijdragen aan de druk van de samenleving op de mens. De grote steden zijn de nalatenschap van de plekken waar voor het eerst voedselvoorraden werden bewaard, in hoge kruiken in magazijnen. De jagers hadden uiteraard geen benul van voorraden. Die hadden inventarislijsten noch annalen.

In Rocky Hill, het hart van Californië, stond de paleo-antropoloog Jean Clottes voor een beschilderde rotswand. Zijn gids was Hector, een Yokut-indiaan, de bewaker van die plek. Clottes concentreerde zich op een figuur die hem deed denken aan een sjamaan met zijn trommel. ‘Dat is een beer,’ zei Hector. Verbaasd antwoordde de paleo-antropoloog: ‘Ik zou denken dat het een mens was.’ ‘Dat is hetzelfde,’ zei Hector, en zweeg.

Een van de tekens van de afstand tot het dier was de vermomming van een groep mannen als een roedel wolven: eindelijk onderling inwisselbaar, gelijk, als de spaken van een wiel. De opwinding was tweeledig en simultaan: die van het opgejaagde dier dat de gedaante aanneemt van een predator – de roes van de macht en de metamorfose, al lag die nog steeds binnen de begrenzing van het dier, en die van het wezen dat gelijkheid ontdekt, plaatsvervanging, gelijkwaardigheid – en de roes van het weten, die niet tot uiting komt in enig zichtbaar teken, maar een cesuur aanbrengt die voortaan onoverbrugbaar zal zijn. De eerste gelijken waren de wolven en de doden. Dat roedel van wezens die stuk voor stuk het duplicaat leken van de ander betekende een beslissende stap naar de abstractie: sindsdien droeg de wereld het stempel van de identiteit. Dat was hun onzichtbare vaandel. Het aanzien daarvan kwam tot uiting in een veelzijdige, ronddolende, alomtegenwoordige figuur.

De eerste kunstgreep om los te komen van de dierlijke continuïteit was het masker, de camouflage. Dat roedel wolven dat door het woud zwierf bestond uit de eerste mensen, de eersten die zich zo onherroepelijk mens voelden dat ze besloten zich te vermommen als wolven. Toen de mens eenmaal alleen mens was, kon nog een laatste doek hem aan de wereld onttrekken: een maskertje van zijde of fluweel dat de mond vrijliet. In het Frans heet dat loup: omdat sommige wolven op hun snuit al de tekening van een masker hebben, alsof ze de mens uitnodigden om ze te imiteren door een wolvenmasker te dragen.

Zonder tamboerijn geen sjamaan. Maar alleen de sjamaan kan de tamboerijn tot leven wekken. Aanvankelijk is de tamboerijn naakt, een strakgespannen dierenhuid in een cirkel van hout. In de loop van de tijd wordt hij opgeluisterd met stukjes metaal, kleine, rinkelende figuurtjes. Hij wordt steeds voller. Het houten gedeelte wordt uit een berken- of lariksstam gesneden. De metalen onderdelen zijn bij voorkeur oud. Het liefst afkomstig van andere sjamanen. Het eerste geluid van de tamboerijn klinkt als het zoemen van een zwerm insecten en het verre gerommel van de donder. Als het aanzwelt wordt het een paard, dan adelaar. Als twee sjamanen de strijd aangaan, drupt uit de tamboerijn van de verliezer bloed. Bij de dood van een sjamaan wordt zijn tamboerijn aan de takken van de dichtstbijzijnde boom gehangen.

De sjamaan moest noodgedwongen handelen in een wereld die de anderen ontging. Als hij daar de strijd aanging met een andere sjamaan, riep hij hele scharen geesten te hulp. Hij had een verschroeiende blik, die hij vaak verhulde door een hoofddeksel met franje. Wat de boog was voor de jager, was de tamboerijn voor de sjamaan. Dankzij de boog kon de jager zichzelf transformeren tot een dier dat bliksemsnel opspringt, met een dodelijke greep. De tamboerijn was het meer waarin de sjamaan verzonk om een wereld te betreden die anderen niet zagen. Om te beginnen moest de boomstam worden teruggevonden waarvan de ring van de tamboerijn was gemaakt. De sjamaan bracht de tamboerijn tot leven door het verhaal van die boom te vertellen. Ook het vel van de tamboerijn sprak. Het vertelde hoe het had geleefd, tot een jager het had doorstoken. De tamboerijn is de boom en het dier dat is gedood. De sjamaan werd dat dier en die boom. Op dat moment nam de tamboerijn de leiding over de sjamaan. Het was een veer, een rijdier. De sjamaan greep zich vast aan de tamboerijn als aan de manen van een paard.

Er zijn drie werelden en normaal gesproken leven de mensen in de middelste. Maar sjamanen in alle drie. Soms steekt hun hoofd in de ene wereld maar staan hun voeten in een andere. In alle drie die werelden is er dezelfde hoeveelheid leven, gras, wild, bladeren. De geesten zijn soms kleiner dan muggen. Andere keren lijken het, uit de verte gezien, bergen.

Om te jagen moesten ze eerst imiteren. De tred van de patrijs, de beer, het luipaard, de kraanvogel, het sabeldier dansen. Om predator te worden, moesten ze zich de bewegingen van predator en prooi eigen maken. Imitatie leidde dus tot doden. En achter het doden school de imitatie. De prooi werd aangetrokken en betoverd doordat ze zich in haar eigen taal hoorde roepen. Op dat moment trof de jager haar. Jager en sjamaan zijn zeer nauw aan elkaar verwant. Vaak spreken ze dezelfde geheimtaal, die ook de taal van de dieren is. De sjamaan roept ze aan om hem te beschermen en te helpen, de jager om dicht bij ze te komen en ze te doden. Beide activiteiten zijn heilig – en werpen licht op elkaar. Waar ze elkaar ontmoeten voltrekt zich een diepgaande versmelting. Verder wilde Éveline Lot-Falck niet gaan: ‘In welke mate de taal van de jager en die van de sjamaan inwisselbaar zijn is moeilijk te zeggen. Een deel van het vocabulaire […] hebben jager en sjamaan waarschijnlijk gemeen – en is misschien door deze laatste aan de eerste geleerd. Rest ons nog erachter te komen in hoeverre het monopolie op die kennis aan de sjamaan is voorbehouden.’ Ofschoon hij onontbeerlijk is voor het succes van de onderneming, neemt de sjamaan nooit deel aan de jacht en is hij er zelfs niet bij aanwezig. Zoals hij er ook geen enkel voordeel van heeft. Zijn rol is het weten.

Het woord ‘sjamaan’ verscheen voor het eerst, in het Russisch, in Het leven van aartspriester Avvakoem, geschreven tussen 1672 en 1673. Maar het is Toengoezisch – en afkomstig uit een immens, desolaat en geïsoleerd gebied in Siberië. De oorsprong ervan is hoogst omstreden: ‘Sommigen wilden het woord herleiden tot het Chinese sha-men, anderen tot het Pali samana, transcriptie van het Sanskriet sramana.’ Tot slot herleidde Laufer het tot het Turkse kam. Éveline Lot-Falck wees erop dat Paul Pelliot het woord was tegengekomen in een Jurchen-document uit 1130 (en de Jurchen waren de voorouders van de Toengoezen). Bovendien had hij al zoekend ontdekt dat ‘er in het Toengoezisch nog drie reeksen termen bestaan die het sjamaniseren aanduiden, de eerste verbonden met het idee van vuur als gebed, de tweede met het woord en de derde met het idee heilige kracht’. Vervolgens werden door Lot-Falck verschillende termen voor het sjamaniseren opgespoord in andere Turkse, Altaïsche en Mongoolse talen. De connecties met andere betekenissen waren talrijk. Maar de nuchtere conclusie van het onderzoek luidde als volgt: ‘De etymologie die uit de Toengoezische en Jakoetse termen naar voren komt legt de nadruk op het begrip beweging, motoriek. Allen die het sjamanisme bestuderen zijn dus terecht getroffen door de gebarentaal waaraan het sjamanisme zijn naam ontleent.’

Habent sua fata verba, had Brichot kunnen zeggen. Ontstaan in een piepkleine, afgelegen bevolkingsgroep, is het woord ‘sjamaan’ het passe-partout van een soort religieus Esperanto geworden. En dat alles binnen een paar decennia, sinds het boek van Eliade uit 1951. De wereld beschikte blijkbaar niet meer over woorden die een zowel fysieke als psychische reis aanduidden, een toestand – die ‘sjamaniseren’ zal worden genoemd – waarin de grenzen tussen het zichtbare en het onzichtbare elkaar lijken op te heffen, waar het woord en de klank van de tamboerijn, de beweging van het lichaam en de vrijmoedigheid van de geest elkaar afwisselen en door elkaar lopen. Zo sterk moeten de behoefte aan en het gemis van dat woord zijn geweest, dat de verspreiding ervan onstuitbaar en ongenuanceerd was. De afgelopen jaren circuleerde er in Californië een flyer waarop te lezen stond: ‘Sjamanisch financieren is: ons geld verbinden met de geest.’ Het werd ten slotte steeds lastiger te definiëren wat niet sjamanisch is. Wat de sjamanen betreft, die zijn óf in het niets opgegaan óf niet langer herkenbaar.

Sommigen beschouwden de Siberische sjamanen als beklagenswaardige geesteszieken, aangestoken door de mysterieuze kwaal die ‘arctische hysterie’ wordt genoemd en verhevigt naarmate we noordelijker komen. Anderen dachten dat zij als enigen in staat waren zieken te genezen omdat ze wisten, omdat ze de andere wereld hadden gezien die opensplijt achter de wereld die voor anderen de enige bestaande is, en als enigen met de geesten en de doden overweg konden. Die twijfels waren niet alleen van toepassing op de Siberische sjamanen. Met de benodigde transposities en aanpassingen konden ze ook worden toegepast op Empedocles of Paulus. Of op Nietzsche.

Siberische sjamanen onderscheiden zich van de anderen die weten, in andere delen van de wereld. Vooral omdat hun zichtbare wereld tot het minimum is teruggebracht. Er zijn geen steden, geen rijken, geen rijkdommen, geen handel. Alleen de taiga, de dieren, de ijzige kou. Om toegang te krijgen tot het onzichtbare moest iemand zich om te beginnen kleden, zich omhangen met het weinige tastbare dat macht kan hebben. De kledingstukken van Siberische sjamanen konden wel dertig kilo wegen. Maar degenen die ze droegen bewogen zich evengoed lichtvoetig.

In de Rig Veda wordt gesproken over de langharige muni die in ‘vuile rode vodden’ gehuld de wind berijden. Ze lieten ‘de goden in zichzelf toe’, bewaakten vanuit de hoogte twee oceanen, in het Oosten en het Westen, begrepen de geest van de Nimfen, de Geesten en de wilde dieren. Ze dronken uit een kom een drank waarvan we niets weten, behalve dat hij verdovend of giftig kon zijn. Die heette visa, kwam van de god Rudra en werd aan Rudra teruggegeven.

Ze waren de eerste verschijningsvorm van de asceten, de yogin, de sadhu’s die onafgebroken door India trekken, van de Vedische tijden tot nu toe.

Extase, bezetenheid, woorden die, al naar gelang tijd en plaats, vergezeld gaan van positieve of negatieve connotaties, die allebei metamorfische kennis aanduiden, kennis die degene die kent transformeert op het moment dat die kennis doorbreekt. Wat ze gemeen hebben: een ontvankelijke geest, open voor het toestromen en wegebben van elementen die aanvankelijk vreemdelingen kunnen lijken maar zich wel als permanente gasten kunnen vestigen. Echter, daar waar een Ik verschijnt dat is voorzien van hermetisch gesloten compartimenten en zichzelf als eigenaar van zijn domein beschouwt, krijgt extase noch bezetenheid nog langer toegang. Maar tegelijkertijd wordt de reikwijdte van het kenbare – of alleen maar ervaarbare – enorm teruggebracht. Velen gingen daar prat op, maar het is niet duidelijk waarom. Hoogstens om één reden: hun leven werd rustiger, minder onderhevig aan schokken, alsof ze oogkleppen hadden voorgedaan – en voor hen leek dat de natuurlijke gang van zaken.

Gedragen door witte zwanen vliegt Apollo naar de Hyperboreërs, zoals Abaris op een gouden pijl gezeten van de Hyperboreërs naar Griekenland komt. Sjamaanse reizen. God van het licht, van het metrum, van wolven en ratten, Apollo.

De hemel was de plaats van het verleden. ’s Nachts, achterover naar die fonkelende speldenprikken turend, vonden ze terug wat er was gebeurd: een duister, onverstoorbaar doek, bezaaid met minuscule lichtpuntjes. Alleen dat bleef over van de talloze gebeurtenissen, heldendaden, wezens. Alleen dat was uitverkoren om een betekenis te bewaren, een vorm die elke nacht weer oplichtte. Waarvandaan ze ook naar de hemel keken, altijd stuitten ze op de Jager. De jacht was het ijkpunt van het geheugen. De hemel de eerste mnemotechnische ordening. Het uitspansel werd het onderkomen van het verleden, een ongeschonden museum. De onontbeerlijke verhalen fonkelden elke nacht – of werden tijdelijk verhuld door een wolkensluier. Een andere hemel was het oppervlak van de grot, zoals de hemel zelf het inwendige gewelf was van de onafzienbare kosmische grot. Om te mogen jagen, moet er getekend worden.

Op een dag, een dag die minstens vijfentwintigduizend jaar duurde, begonnen de mensen van het laat-paleolithicum te tekenen. Wat dan wel? Die keuze deed zich niet voor: het enig mogelijke object waren de dieren. De dieren waren de macht in beweging, die raakte of moest worden geraakt. Dat ging niet over magie, zoals de onbeholpen modernen zouden denken. Ze veranderden in een dier, ontkwamen aan het dier door te transformeren. Dier en tekenaar behoorden tot hetzelfde continuüm van vormen. Dat was het moment waarop de druk van de machten de strengste esthetische discipline vereiste: om doeltreffend te zijn, moest de lijn juist zijn. Ingres zou hun zijn bijgevallen. Als de lijn niet juist was, werd de macht niet opgeroepen. Soms belandde de tekenaar, aan het eind van een nauwe rotsspleet waar maar één mens zich doorheen kon wurmen, in de eerste camera obscura en bekeek hij het wonder van de vorm die, ternauwernood zichtbaar, onder zijn handen opbloeide.

Heel lang tekenden ze bij voorkeur de meest imponerende en vreeswekkende dieren, waarop maar zelden werd gejaagd. Ze tekenen was een eerste hulpmiddel om ze te imiteren en hun macht af te bakenen. De op de rotsen getekende mensenfiguren waren echter heel lang marginaal en bijkomstig. Zichzelf tekenen als samengestelde dieren, omringd door andere dieren, was voor die mensen de meest gangbare, directe en begrijpelijke manier om zichzelf af te beelden. Het kostte heel wat jaren voordat de Griekse beeldhouwkunst eraan toe was de menselijke gestalte alleen af te beelden – en nog wel naakt.

Samen met de dieren, had de meetkunde haar intrede gedaan. Talloze figuren, vergezeld door dieren of helemaal alleen op de rotswanden. Allemaal hebben ze hun geheim bewaard. Maar allemaal hadden ze één eigenschap gemeen: ze waren de ontkenning van de wereld zoals die zich manifesteerde, net zoals de eerste muur die volkomen loodrecht op de grond stond. Ze waren een andere wereld, die alleen inzichtelijk kon worden door een aantal lichtpuntjes aan de hemel met lijnen te verbinden.

We kunnen inderdaad maar weinig zeggen over de mensen die in het Magdalénien leefden en rotswanden in de Dordogne beschilderden. Maar minstens dit: ze konden tekenen met een verbluffende nauwkeurigheid, die nog duizenden jaren lang maar zelden werd bereikt. Plotseling – en overal: in Egypte, Noord-Spanje, Frankrijk, in Engeland, Creswell, de laatste grens vóór de gletsjers. Waarom gebeurde dat? Moeilijk te zeggen. Maar als een tekening een uiting is van intelligentie, moet die van de Magdaleniërs heel hoog zijn geweest. En misschien hadden ze wel iets gemeen met de walvisvaarders die alvorens te vertrekken wachtten tot ze in hun droom een walvis zagen. Als die niet verscheen, zouden ze er in werkelijkheid nooit een ontmoeten.

De mens uit het Magdalénien greep duizenden jaren lang steevast terug naar twee elementaire tekens, een verticaal en een kromme: de speer en de wond. De speer was het wapen waarmee de wereld werd getroffen zonder te worden aangetast: een streep, het simpelste teken. De wond was een cirkel, een bloedige kring.

Als het sterrenstelsel een willekeurige plek is waar verhalen aan worden opgehangen, net zoals betekenissen aan klanken worden opgehangen, zal het niet meevallen om uit te leggen waarom niet alleen in Griekenland maar ook in Perzië, Mesopotamië, India, China, Australië en zelfs in Suriname in hetzelfde segment van het hemelgewelf duizenden jaren lang de lotgevallen van een Hemelse Jager zijn gezien, die onafgebroken aandachtig werd bekeken.

Het onzichtbare is de plaats van de goden, de doden, de voorouders, het hele verleden. Het vereist niet per se een cultus, maar dringt in elk spleetje van de geest door. Net als een stalen snaar vibreert het soms niet en blijft het roerloos. Als het vibreert kan de intensiteit hoog oplopen. Het onzichtbare hoeft niet ver weg gezocht te worden. Soms zien we het zelfs niet omdat het te dichtbij is. Het onzichtbare zit uiteindelijk in ieders hoofd.

Waar het nog moeilijker te onderscheiden valt, afgeschermd door een kooi van bot. En zich met heel de rest vermengt tot een amalgaam dat het kan verstikken.

Voordat het schrift werd uitgevonden, was het onmogelijk het gebeurde in de vorm van geschiedenis vast te leggen. Maar ‘van alle behoeften van de menselijke ziel, is geen enkele zo van levensbelang als die aan een verleden’. Dus diende het offer, althans in bepaalde vormen (de Bouphonia van Athene, de soma-ceremonies in het Vedische India), ook om het verleden te gedenken en te doen herleven. Enkele millennia lang hebben die riten, in hun veelvormigheid, samengevat wat zich afspeelde tussen de mens en de dieren – en wat er nog steeds gebeurde tussen de mens en het onzichtbare. Geen enkel verhaal had zo doeltreffend, zo welsprekend kunnen zijn als die reeks handelingen. Een wezen dat doodt en aanbidt: die twee kenmerken waren onuitroeibaar gebleken, na een geschiedenis die honderdduizenden jaren had geduurd. Met die kenmerken moest een vorm worden samengesteld – en die vorm was het offer. Ook de mis is een herinnering aan een dag uit het verleden. Elk offer is de herinnering aan een dag die even lang voortduurde als lang vervlogen tijdperken. Doden was niet genoeg, er moest worden aanbeden. Aanbidden was niet genoeg, er moest worden herdacht dat er was gedood.

Aua de Eskimo vertelde Knud Rasmussen het volgende: ‘Hoewel alles al voor me was uitgestippeld toen ik nog in mijn moeders buik zat, probeerde ik vergeefs met hulp van anderen geestenbezweerder te worden. Dat lukte nooit. Ik bezocht allerlei beroemde sjamanen en bood hun grote geschenken aan, die zij onmiddellijk aan anderen doorgaven. Want als ze die zelf hadden gehouden, zouden hun kinderen zijn gestorven. Daarna zocht ik de eenzaamheid en al snel werd ik zeer zwaarmoedig. Op mysterieuze wijze kon ik in gejammer uitbarsten en ongelukkig worden, zonder te weten waarom. Vervolgens veranderde alles soms plotseling en voelde ik een grote, onverklaarbare vreugde, zo’n grote vreugde dat ik die niet kon bedwingen. Ik moest wel in gezang uitbarsten, een machtig gezang dat slechts dit ene woord toeliet: Vreugde! Vreugde! Vreugde! En overmand door die geheimzinnige, meeslepende vrolijkheid werd ik sjamaan, zonder te weten hoe. Maar ik was het, ik kon op een volkomen nieuwe manier horen en zien. Elke ware geestenbezweerder moet een gloed in zijn lichaam, in zijn hoofd of zijn hersens voelen, iets wat gloeit als vuur, wat hem de kracht geeft om met gesloten ogen in het donker te zien, om verborgen dingen of de toekomst te zien, of de geheimen van andere mensen. Ik voelde dat ik inmiddels over dat wonderbaarlijke vermogen beschikte.’

De roeping van de man van de kennis was een lokroep. Ze was afkomstig uit een wereld van machtige wezens die de anderen niet konden waarnemen. Die lokroep werkte als een verleiding, de aanzuigingskracht van het onzichtbare – en tegelijkertijd een oproep tot de strijd. De man van de kennis verwierf zijn wijsheid in de loop van die strijd, of delfde het onderspit. Dan was het een deerniswekkend ziek wezen. En hij wist dat vrijwel alle ziekten beroving van de ziel waren. Maar wanneer hij als overwinnaar uit de onzichtbare strijd kwam, kon hij geesten oproepen zoals hij ooit door hen was geroepen. Dan zou hij hen naar de eenzaamheid lokken, ze om zich heen verzamelen, dan zou hij hen tot handelen aanzetten. Dat was de verandering die in zijn leven zou plaatsvinden. Maar eerst moest zijn lichaam worden vernieuwd. Die fysieke eenheid werd orgaan voor orgaan ontleed. Hart, longen, lever, ogen: niets mocht worden gebruikt zoals het was. Kennis impliceert een herverdeling, een ontleding in elementen, een substantiële verandering. Op de belangrijkste plekken nestelden zich kwartskristallen, de gewrichten hechtten zich weer aaneen nadat de opgehoopte botten in berkenschors waren gerold. Een marteling die in afzondering plaatsvond. Maar het tafereel krioelde van de aanwezigheden: dode sjamanen dromden samen om degene die een van hen moest worden. Met lange messen sneden ze het vlees van zijn botten. Maar dat was niet genoeg. Het vlees moest worden gekookt, zodat het gaar werd, perfect werd. De dode sjamanen werkten in stilte, geconcentreerd. Soms zetten ze de nieuw verkorene rechtop, als een paal. Dan weer liepen ze weg en doorboorden hem met pijlen. Daarna gingen ze naar hem toe, haalden de beenderen uit zijn lichaam en begonnen ze te tellen, als woekeraars. Als het niet het juiste aantal was, werd de uitverkorene een waardeloos vod. Hij had geen echte roeping. Het was een arme stakker. Vaak werd het hoofd van de kandidaat boven op een hut geplaatst. Daarvandaan kon hij toekijken hoe de rest van zijn lichaam aan stukken werd gehakt. De toekomstige sjamaan moest absoluut bij bewustzijn blijven en elk moment kunnen zien wat er gebeurde. Alleen als de aspirant het vermogen bezat om zo naar zichzelf te kijken kon hij ooit sjamaan worden. Bovendien werd er gezegd dat een echte sjamaan zich minstens drie keer aan stukken moest laten hakken. Hij moest ook toekijken hoe zijn beenderen werden gereinigd en opgepoetst. De dode sjamanen waren veeleisend. Soms, als ze een bepaald orgaan van de aspirant-sjamaan een gevaarlijke weg vol splitsingen op hadden gestuurd, waar er heel wat van zijn, eisten ze een onderpand om het orgaan terug te krijgen: ze eisten de dood van een familielid of alleen een ernstige ziekte. Een riskante periode voor iedereen die banden had met de aspirant-sjamaan, die in stilte leed. Ooit stierven er tien mensen om de schedel van een aspirant-sjamaan terug te krijgen. Soms kregen de sjamanen genoeg van de geesten. En de geesten van de sjamanen. Dan namen ze een andere weg en kon het gebeuren dat ze elkaar nooit meer tegenkwamen.

Sjamaan zijn was een ander leven dat het aanbieden en ontleden van het eigen lichaam veronderstelde, vrijwel hetzelfde als wat de offerdieren ondergingen. De sjamanen waren dan ook in feite de laatsten van die dieren. Elke sjamaan had een moeder-dier dat twee of drie dagen voor zijn dood weer verscheen en naar hem toe kwam. Als de sjamaan toeliet dat bepaalde geesten zijn vlees verorberden, waren die geesten vervolgens verplicht hem te gehoorzamen. Ze konden zich niet langer doof houden. De sjamaan was vlees van hun vlees geworden. Als enige van de modernen tekende en vertelde Artaud wat er in die gevallen gebeurde.

Elk denken moet zich meten met de doden. The Altar of the Dead ontstond uit een ‘fantasietje’ van Henry James: hij stelde zich ‘een man voor wiens nobele en fraaie religie het vereren van de doden is’. Hij ‘is getroffen door de manier waarop ze worden vergeten, geprofaneerd – onteerd, veronachtzaamd, ver uit het zicht verjaagd; overgelaten aan een dood die nog veelomvattender is dan die waartoe het lot hen heeft voorbestemd. Hij is getroffen door het grimmige, ijzige klimaat dat om hun nagedachtenis hangt.’

In Soengir, zo’n honderdtachtig kilometer ten oosten van Moskou, is een site opgegraven die dateert van zo’n 27.000 jaar geleden. Onder de vondsten een graftombe van twee jongvolwassenen: een jongen die was overdekt met kettingen, alles bij elkaar 4903 kralen, en om zijn middel een ceintuur met meer dan 250 hoektanden van poolvossen. Naast het lichaam verscheidene ivoren objecten, onder meer een speer die te zwaar is voor gebruik. Het meisje was overdekt met 5274 kralen.

Volgens Adolf Loos zijn graven de oorsprong van de architectuur. Ook het ornament, dat Loos verfoeide, verscheen bij de doden. Althans, bij de doden zien we het voor het eerst. Het was niet gemaakt om gezien te worden. Maar om hen gezelschap te houden in het ‘ijzige, grimmige klimaat’ dat hun nagedachtenis anders zou kenmerken. Dat wisten de onbekenden die tienduizenden jaren voor Henry James in Soengir woonden heel goed.

Simulacra, amuletten, afgoden, talismans, fetisjen in allerlei vormen en materialen: op de taiga en de toendra werden ze sajtan genoemd. Datzelfde woord betekende voor de moslims ‘demon’ en voor de christenen ‘satan’. Ze werden in stapels op grote sleden vervoerd. Vrouwen mochten niet in de buurt komen. De rendieren die deze sleden trokken waren heilig. Ze mochten niet voor enig ander werk worden gebruikt en verkocht noch gedood worden. Er werden wel andere rendieren gedood en hun bloed werd op de sajtan gesmeerd.

De Sovjetautoriteiten eisten dat de tamboerijnen werden ingeleverd. Toen ze die afstonden, voelden ze zich weerloos, blootgesteld aan de aanvallen van de geesten. Ze vreesden erdoor gewurgd te worden. Sommigen probeerden hun tamboerijn te vervangen door twijgen, pijl-en-boog, zwepen, mutsen. Zelfs door deksels en pollepels. Anderen tekenden een tamboerijn op lappen stof en zwaaiden daar in stilte mee. Of gebruikten lapjes stof, zonder patroon, en lieten die in de lucht wapperen.

Éveline Lot-Falck, de historica die de meeste affiniteit had met de Siberische jagers, schreef nuchter en precies. Net zo vastberaden als die jagers ging ze op haar doel, op de essentie af. ‘Niets mag herinneren aan het alledaagse leven, waar de jager mee heeft gebroken. Er is in het woud geen plaats voor welk huiselijk object ook. Dankzij een taalkundig foefje passen ze zich aan, gaan ze op in hun omgeving. De bedoelingen van de jager worden verhuld door het mysterie dat onontbeerlijk is voor het slagen van zijn plannen […] Aldus beschermd door talrijke verboden, na zijn banden met het gewone leven, het profane leven, te hebben verbroken om het domein van de jacht te betreden, gaat de jager met zijn gecamoufleerde identiteit, beschermd door zijn anonimiteit als door een schild, de strijd aan met de mysterieuze krachten van het woud. In het woud, het domein van de aloude voorvaderlijke krachten, onttrekt de jager zich aan de jurisdictie van de officiële kerk en laat hij niet blijken of hij orthodox, boeddhist of moslim is.’ Vergeleken met het woud zijn alle andere geloofsrichtingen recent, plaatsvervangend. Hun ronkende, obsessieve liturgieën moeten achterblijven op de grens van het woud – met zijn bijbehorende stilte.

Het was lastig om de jacht achter zich te laten. Net zoals het lichaam van de vrouw op de man, liet het woud een geurspoor achter op de jager. Daarom kauwden sommigen op elzenschors, anders zouden ze worden aangestoken door de ziekte van het woud. Wie een beer had gedood mocht pas voor zijn prestatie worden geprezen nadat hij drie dagen had doorgebracht in een voor de gelegenheid neergezette tent. Langzaam, voorzichtig, wisten de jagers ‘de banden los te maken die ze zelf hadden gesmeed, afstand te nemen van dat domein waarin ze waren binnengedrongen, waar ze het hadden volgehouden en uit tevoorschijn waren gekomen als uit een andere wereld, met de angst te worden achtervolgd’. Die angst voor represailles, dat knagende gevoel, gold niet alleen voor Siberische jagers. Iedereen die de grens met het onzichtbare heeft overschreden of dat aanhoudend doet – ook en vooral wanneer dat onzichtbare zelf niet als zodanig wordt herkend – zal leven als iemand die elk moment verwacht te worden aangevallen. En weet heel goed waar de aanval vandaan komt – al is hij vaak de enige die dat weet.

De jager maakte zich voor zijn expeditie op als voor een bal. Zijn lichaam moest schoon, geparfumeerd zijn. Bij elk dier waarop gejaagd werd paste een andere geur. Het was verboden zich voor de jacht met seks in te laten. Want de jacht was seks. En de dieren waren jaloers, merkten het meteen. Als de jager zijn eerste stappen zette, was dat het begin van een langdurige toenaderingspoging.

Wanneer twee sjamanen elkaar ontmoetten, was het nooit duidelijk wat er gebeurde. Ze konden naast elkaar zitten op een bank, wat woorden wisselen, zachtjes, of zwijgend in de leegte kijken. Maar daar kon je niet op vertrouwen.

Beiden waren met een onzichtbare leren lus verbonden met een rendier, vaak heel ver weg. En als dat rendier over de toendra zwierf, werd die lus steeds langer, mijlen- en mijlenver. Ook de rendieren van die twee sjamanen konden elkaar tegenkomen – en elkaar zelfs te lijf gaan in grimmige duels, zonder getuigen. Intussen kauwden de twee sjamanen op hun bank tabak en zeiden ze heel af en toe een paar woorden. De rendieren bleven vechten. Als een ervan neerviel, voelde de sjamaan die met haar verbonden was een ruk aan zijn lijn. Hij stond op en liep zwijgend weg. Al snel zou hij sterven. Er werd ook gesproken over een ‘rivier van ellende en ondergang’ waarvan de oevers moesten worden versterkt met de lichamen van de verwanten van de sjamaan, als palen. ‘Want het leven van de sjamaan wordt door zijn familie vrijgekocht.’

Om een zieke te genezen, nam sjamaan Narzalé de ziekte over. Om die te doorsteken, doorstak hij zichzelf. De zieke genas. Daarna nam de sjamaan afscheid, precies zoals hij was gekomen. Al snel kwam er bericht over hem. Ze zeiden dat Narzalé in het woud hout was gaan hakken en dat een beer hem had verscheurd. Het voorval werd als volgt verklaard: ‘De beer heeft hem verscheurd omdat hij zijn ziel voor de zieke had gegeven. Hij had gezegd: Jij, katcha [geest van de ziekte], neem mijn ziel in plaats van de zieke. Daarom is hij dus gestorven. Waarom zou een beer anders in de winter uit zijn hol zijn gekomen om hem te verscheuren?’ Éveline Lot-Falck concludeerde dat ‘verteller en geïnteresseerden geen blijk geven van uitzonderlijke verbazing of erkentelijkheid, vooral omdat deze volkeren uiterst zuinig zijn met woorden en uiterlijk vertoon, en ook omdat Narzalé heeft gedaan wat maar weinig sjamanen doen, en uiteindelijk simpelweg zijn plicht en zijn opdracht heeft vervuld’.

Er was een zenuwzieke in een vergrendelde kamer. Vijf jaar lang zochten zijn verwanten naar een sjamaan die hem kon genezen. Ten slotte kwam sjamaan Küstäch. Er liep een dronkaard in en uit die hem de huid vol schold. De sjamaan bleef onverstoorbaar, hield zich alleen bezig met de geesten die hem konden helpen. Op een gegeven moment zei hij: ‘Als de machtigste hulpgeest in mij neerdaalt, schuif dan meteen de grendel weg.’ Zo geschiedde. Onmiddellijk wierp de zieke zich op de sjamaan, die zijn borstkas spande, achterover boog en in zijn gezicht blies. De zieke viel in zwijm. De sjamaan raakte zijn voorhoofd aan met zijn trommelstokjes en zei: ‘Sta op. En wil je nu wat thee? Zullen we aan een tafeltje gaan zitten?’ Ze gingen zitten en dronken thee.

Sjamanen wonen in een hoge boom, een lariks met vele verdiepingen. Op de hoogste nestelen de machtigste sjamanen, de andere wat lager. In die boom worden sjamanen uit de hele wereld grootgebracht. Hun leermeester is de Raaf, die van tak naar tak vliegt. Als een sjamaan door een andere sjamaan is verslagen, zoekt hij zijn toevlucht weer in de boom waar hij is opgegroeid. Soms probeert een sjamaan die in gevecht is met een andere sjamaan diens nest te vernielen. Sjamanen sterven nooit een natuurlijke dood. Ze komen altijd om in de strijd met een andere sjamaan, die hen inslikt.

Ögedei Khan gelastte dat er op het hoogste punt van de heuvel een zetel voor hem werd geplaatst. Daarvandaan kon hij een vlakte overzien die opging in het nevelige westen. Een onafzienbaar jachtgebied. En terwijl hij zijn blik in de verte liet rusten, kwamen alle mogelijke soorten dieren uit hun holen en schuilplaatsen naar de voet van de heuvel, de blik omhoog, naar de troon van Ögedei. Toen steeg er een jammerklacht op van de aarde. Alle dierenstemmen verenigden zich, alsof ze om gerechtigheid smeekten.

Ze zeiden dat de wereld voornamelijk bestaat uit hexagonale rotskristallen, zelfs – of liever vooral – daar waar ze het donkerst is, vormloos, in de ruimte voorbij de Melkweg. Diezelfde hexagonale kristallen zijn de holten in de hersens waar de beelden ontspruiten. En de centrale groeve van de hersens, de twee vervlochten slangen, vinden we terug in de Melkweg.

Anderen zeggen dat de Melkweg de plek is van de visioenen, en de verbindingsweg tussen hemel en aarde, maar ook een vreselijk oord, want daar komt alle narigheid bij elkaar. Een soort enorme vuilnisbelt. Daar houden de gieren zich schuil, omdat ze er voedsel vinden. Daarom is de Melkweg een bijzonder gevaarlijk oord. Wie zich daar waagt moet dat weten.

‘Todos los adornos son escrituras’ zei Bonifacio Bautista Aragón, de bewaker van Mitla, vlak bij Oaxaca. Zijn huis, een klein, donker hol, lag naast de ruïnes. Hij kwam naar buiten als dat werd gevraagd door een van zijn bezoekers, die voor een roze muur bleven staan, volgekalkt met decoraties. Die ‘in het hart van de muur’ zaten, voegde Bonifacio eraan toe. Maar daarna nam hij weer zijn toevlucht tot die zin over de ‘adornos’. Slechts weinig bezoekers begrijpen het, zei hij er binnensmonds achteraan: ‘Los modernos se creen…’ De modernen dachten dat het versieringen waren, zoals slingers met carnaval. Moderne mensen geloven in allerlei dingen die er niet zijn. Dan herhaalde Bonifacio zijn zin:

‘Todos los adornos son escrituras.’ Het maakte niet uit dat hij die schrijfsels nooit had ontcijferd. Zijn taak was het herhalen van die zin.

De Heerser over de Dieren is kwaadaardig en wellustig. Hij bespiedt vrouwen, volgt meisjes langs de rivier in de gedaante van een hagedis. Terwijl hij naar ze kijkt, zwiept zijn staart door de lucht. Als hij kans ziet ze in hun slaap te bezitten, worden ze vaak verbijsterd wakker – en sterven al snel aan de tering. Dan heerst er overal in de buurt een tijdlang een ongewone drukte.

De Heerser over de Dieren is nieuwsgierig naar en jaloers op alles wat met seks te maken heeft. Hij loert door de spleten in de muren. Hij onderhandelt met de jagers over het aantal dieren dat ze van hem mogen doden. En vraagt in ruil zielen van overledenen, om ze onder te brengen in uitgestrekte opslagruimtes in de bergen.

De Heerser over de Dieren volgt elke stap van de jagers, die zich nooit alleen voelen. Ze weten dat ze worden bewaakt. Soms stoppen ze bij een stuk boomschors en kerven er afbeeldingen in. Een slak, een fluit. Altijd om de Heerser over de Dieren af te leiden, die de tekens verrukt bekijkt. Dan loopt de jager door, heel even vrij.

Er was niet maar één Heerser over de Dieren. Er waren er meerdere bekend, die over verschillende delen van het woud heersten. Ze presenteerden zich als ‘samengestelde beelden, mens en dier, prooi en predator’, en soms leken ze op gevederde mensen, omineuze Papageno’s. Als er te veel dieren waren gedood tijdens de jacht en de regels niet in acht waren genomen, kondigden ze hun woede-uitbarsting aan door een opmerkelijke gele weerschijn bij zonsondergang en het constant rommelen van de donder. De koppen van de tijdens de jacht gedode dieren moesten per se aan de bomen in het woud worden gehangen. Anders zou de Heer van de dieren op mensenjacht gaan. Aldus vertelde Patakuru: ‘Het door de Heer van het woud opgejaagde wild zijn menselijke wezens. Hun uiterlijk lijkt op dat van de mens. Ze zijn net als wij. Net zo groot als wij. Sommige zijn mannelijk, sommige vrouwelijk. De mannelijke Heer van het woud neukt vrouwen en mannen. Want hij lijkt bedrieglijk veel op een man of een vrouw. Hij of zij presenteert zich als onze vrouw of onze man, net als die doortrapte valken. Als wij het wild neuken of hij ons neukt, lijken we op doden. Nadat we zijn geneukt, weten we dat niet meer. We vergeten wat er is gebeurd, maar dan sterven we. Alleen sommige hulpgeesten van de sjamanen kunnen ontdekken wat er is gebeurd en ons behandelen, zodat we niet sterven.’

Doden impliceerde een aanhoudende kans op represailles. De Heerser over de Dieren kon altijd op mensen gaan jagen, zoals de mensen in zijn rijk hadden gejaagd. Ze hoefden alleen in hun geest te worden geraakt, op een paar uitgekiende, kwetsbare punten. Dan gaf de Heerser over de Dieren het startsein voor de jacht, gevolgd door wilde zwijnen en casuarissen, zoals de mensen met hun honden op jacht gingen. Dat was het evenwicht, dat was de wet. Dus was jagen niet voldoende, er moest geofferd worden.

Met wie kon de jager vriendschap sluiten? Met Mai-kaffo bijvoorbeeld. In het verre verleden was Mai-kaffo aanvoerder van de buffels. Maar hij was geen buffel. Hij had iets van een buffel en iets van een mens. Hij had iets van een vogel en iets van een antilope. Hij had horens. Hij leefde in de bosjes, in een tamarinde. Een jager kwam hem tegen en ze begonnen te praten. De jager zei: ‘We hebben geen medicijnen tegen de geesten.’ Mai-kaffo zei: ‘Maak je geen zorgen. De buffels behoren mij toe.’ Op zekere dag bracht de jager honing naar Mai-kaffo. ‘Wat vreemd, het struikgewas behoort mij toe. Niemand mag honing pakken zonder dat ik het weet,’ zei Mai-kaffo. De jager vertelde hoe hij aan de honing was gekomen. ‘Het is wel lekker,’ zei Mai-kaffo met zijn mond vol honing. ‘Je hebt me iets lekkers gebracht. Je bent een vriend. Ik schenk jou een buffel. Je mag hem doden.’ Dus doodde de jager de buffel en bracht hem naar zijn dorp. Nu werd de jager geprezen. Af en toe liet hij Mai-kaffo komen en offerde een dier met een zwarte vacht, zoals zijn vriend graag had. Dan verscheen Mai-kaffo in het dorp, met zijn zoon Mekirabo. Mai-kaffo en de jager spraken langdurig met elkaar, vooral over medicijnen. Intussen zonderde Mekirabo zich onder het tentdoek af met de vrouw van de jager, en bedreef daar de liefde met haar.

Plotseling verscheen er een hinde. Achter haar strekte het moeras zich uit, het onmetelijke Paludes Meotides, dat tot dan toe een oceaan had geleken. De hinde keek de jagers rustig aan. Toen draaide ze zich om naar het moeras en begon ze te rennen. Als de jagers te ver achterbleven, stond ze stil. Ze snuffelde aan het struikgewas en het bevroren slijk. Dus haalden de jagers haar meerdere keren in. En telkens zette de hinde, zodra ze dichtbij kwamen, het weer net zo lichtvoetig op een rennen, waarbij ze even omkeek, als om hen uit te nodigen. Hunor en Magor draafden en draafden, dachten alleen aan de hinde. Vergaten de anderen. Toen ze achteromkeken, bleken ze alleen. Ze wisselden geen woord en draafden verder. Dat moeras, waarover ze als kind al hadden horen zeggen dat het geen grens had en doorliep naar de hemel, leek hun nu een grauwe, ijskoude vlakte die overging in de horizon. Nu eens was de hinde een beweeglijk zwart stipje, dan weer was ze zo dichtbij dat ze haar meenden te strelen. Hun blik liet haar nooit los. Ze merkten zelfs niet dat ze niet langer over het ijs draafden maar over nieuw grondgebied, zacht, anders dan de steppe waar ze hadden geleefd. De nacht viel en de hinde hield hen steeds meer op afstand. Ze zagen hoe die zwarte stip opging in de zwarte onmetelijkheid om hen heen. De hinde was verdwenen. Maar zij draafden verder. En al snel dachten ze dat ze in een droom waren beland. Ze herkenden het schijnsel van vuren in de duisternis. Zagen bewegende schaduwen. Verborgen achter een tent, nog altijd vastgeklemd aan hun paard, bespiedden ze het tafereel. Om de vuren dansten mannen en vrouwen. Betoverd door meeslepende muziek. Twee oude mannen stonden roerloos in het midden. De ogen van Hunor en Magor bleven rusten op twee meisjes, watervlug, als hagedissen, vrouwen van een ander ras, langer en blanker dan de vrouwen die ze tot nu toe hadden gekend. Het was alsof die twee meisjes de dans aanvoerden. Ze volgden hen langdurig met hun ogen, net zoals ze de hinde hadden gevolgd. Het vuur speelde om hun magere enkels en blote voeten als die af en toe tussen de lange, geplooide kleren door gluurden.

Toen verbraken Hunor en Magor de kring en zagen de dansers twee demonen die de twee meisjes bij hun middel pakten. Ze verdwenen in de nacht, met die twee bezwete lichamen tegen hun wambuis van rattenvellen geklemd. Toen ze terugkwamen bij hun volk, nadat ze het onmetelijke moeras waren overgestoken alsof het een verlengstuk van de steppe was, zeiden ze dat ze eindelijk het land hadden gevonden, het van oudsher gezochte land waarover ze van jongs af aan op fluistertoon hadden horen praten, het land dat goed was voor de dieren en hun voedsel. Zo kwam het dat de Hunnen optrokken naar Europa.

Net als de hinde van de Hunnen, is het dier prooi en gids. Als hij het dier achtervolgt, zijn blik zich op één enkel punt probeert te richten, merkt de jager niet dat hij intussen in het onbekende doordringt. Die ontdekking verloopt als volgt: iemand volgt de lokroep van een ander wezen dat voor zijn ogen wegvlucht, zonder het ooit in te halen. Terwijl dat wat ontdekt wordt al om hem heen en achter hem is – en hij het al bijna niet meer ziet.

Er zijn twee prooien: de prooi die wordt gedood (de plaats van dat doden wordt stichtingsplaats) en de prooi die verdwijnt (en de dood van de jagers uitlokt). Soms wil de dier-gids worden ingehaald, accepteert hij dat hij prooi wordt. Zo moet het gaan, wil er een stad worden gesticht. De stad is de plek waar de dier-gids wordt omgebracht. Efese werd gesticht door degene die gehoor had gegeven aan deze woorden van het orakel: ‘Een everzwijn zal de weg wijzen.’ En daar waar het everzwijn neerviel, doorstoken door een speer, ‘verrijst tegenwoordig de tempel van Athene’. Daar ligt Efese.

Wie schrijft volgt de dier-gids. Met zijn werk raakt – en doodt hij hem: waar hij is gedood, verschijnt zijn werk. Of anders ontdekt hij dat de dier-gids is verdwenen. En het dier wordt verplaatst naar het vaandel. Het verschil tussen de werken waarin de dier-gids wordt gedood en die waarin hij verdwijnt. Bij Balzac: het dier wordt gedood. Bij Baudelaire: het overleeft op het vaandel. Iemand schrijft een boek als duidelijk is wat er ontdekt moet worden. Niemand weet wat of waar het is, maar wel dat het moet worden gevonden. Dan begint de jacht. Dan begint het schrijven.

Vaandels stammen uit Egypte, vindplaats van lang vervlogen dingen. Nadat de Egyptenaren meerdere malen waren verslagen door een zeker gebrek aan orde in hun troepen, ‘kwamen ze op het idee vaandels voor de verschillende afdelingen uit te dragen. Waarop, zeggen ze, de commandanten afbeeldingen vervaardigden van de dieren die tegenwoordig vereerd worden, en ze aan hun lansen meedroegen, zodat iedereen wist wat zijn plek was.’ Die dieren dienen om de ‘goede orde’ vast te stellen die voor de strijd onmisbaar blijkt. Maar dat niet alleen. De mensen zagen de dieren als de orde die ze hadden geschonden – en waar ze regelmatig, overmand door angst, graag naar hadden willen terugkeren. Of die ze minstens te hulp hadden willen roepen, om erdoor te worden beschermd.

Dus ‘namen ze, om hun dankbaarheid te tonen, de gewoonte aan geen van de dieren te doden waarvan ze een afbeelding hadden gemaakt, maar ze als voorwerpen van verering met respect en toewijding te bejegenen’. Daarom waren de dieren op de vaandels vaak wild, niet bestemd voor de offers, niet eetbaar.

De Picenen heetten zo omdat ‘een specht (familie Picidae) hun voorouders de weg had gewezen’. Als ze ten strijde trokken, zag je dat ‘er een specht op hun vaandel prijkte’. Ze waren zeker niet de enigen. Op de vaandels van de Romeinse troepen waren, ten tijde van de Republiek, adelaars, wolven, stieren, paarden en everzwijnen te zien. Vervolgens gelastte Marius, tijdens zijn tweede consulaat, een hervorming: het enige dier dat de legioenen mocht aanvoeren was de adelaar. ‘De andere vaandels werden achtergelaten in de legerplaatsen.’ Je zou zeggen dat Marius een voorproefje gaf van het Imperium, dat daar inderdaad op neerkomt: één enkel dier. Maar daarvóór waren er vele dieren geweest – en het zouden er weer heel veel worden. Het uiteenvallen van het Imperium werd aangekondigd, begeleid en gevolgd door het verschijnen van andere dieren op barbaarse vaandels: everzwijnen voor de Galliërs, raven voor de Noormannen, slangen voor de Longobarden, draken voor de Franken, leeuwen voor de Saksen, stieren voor de Cimbren. Een vaandel is wat vooropgaat, al is het maar één stap. De troepen die volgen, de getrouwen, zijn de jagers die ooit de sporen van de dier-gids volgden zonder hem ooit in te halen. Maar die achtervolging gaf wel vorm aan hun leven, bepaalde het. Er bestaat geen intiemere band dan die tussen vaandel en krijger. Die achtervolging gaat nog steeds door, al overleeft het vaandel dat ternauwernood en zijn zijn getrouwen niet langer jagers maar soldaten. Als ze werden verslagen, bleef het dier op het vaandel ‘quietissimus totoque corpore demissus’, ‘volkomen bewegingloos en het hele lichaam ineengezakt’. Maar als ze overwonnen, wapperde het vaandel in de wind. De Raaf spreidde zijn vleugels weer en verhief zich in de lucht.