LEVE HET LATIJN

Nicola Gardini

Leve het Latijn

Geschiedenis en schoonheid
van een nutteloze taal

Vertaald uit het Italiaans
door Emilia Menkveld

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling
een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Viva il latino. Uitgeverij Garzanti, Milaan
© Garzanti 2016
© Nederlandse vertaling Emilia Menkveld /
Uitgeverij Wereldbibliotheek 2019
Alle rechten voorbehouden
Omslagontwerp Maartje Vermeer
Foto auteur © Nicolas Moureaux
NUR 610

ISBN 978 90 284 4324 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 284 2774 7

Voor Federico Maviglia

Als ik zie hoe overtuigend, levendig en diepgaand zij zich uitdrukken, dan zeg ik niet: dat is goed gezegd, maar: dat is goed gedacht. De kracht van het denken geeft de woorden vleugels.

Michel de Montaigne¹

Wie spreekt over liefde voor het verleden, heeft het eigenlijk over liefde voor het leven; er ligt zoveel meer leven in het verleden dan in het heden.

Marguerite Yourcenar

Als je in moeilijkheden bent, spreek dan Latijn en je zult zien dat ze je met rust laten.

Paolo Poli

De volmaakte perfectie van de Latijnse taal…

Giacomo Leopardi

Inhoud

1 Een huis

2 Wat is Latijn?

3 Welk Latijn?

4 Een goddelijk alfabet

5 Mysterie en verwondering

6 Een hemel vol sterren

7 Een schim

8 Het meten van de werkelijkheid

9 De kracht van definities

10 De zin van seks

11 Een rilling door de syntaxis

12 Sturing

13 Verlies van identiteit

14 Zuchten en kraken

15 Het woord umbra

16 Onverstoord alles zeggen

17 Nieuwe paden en tandpasta

18 Doornstruiken, afgronden en herinneringen

19 De plicht tot verbetering

20 De eenzaamheid van de liefde

21 Nogmaals over geluk

22 Tot besluit: ode aan een nutteloze taal

Dankwoord

Noten

Noot van de vertaler

Register van persoonsnamen

Register van geciteerde passages

Register van personages

Register van teksten

1 Een huis

Ik was in die tijd niet zonder enige verwaandheid begonnen aan de methodische studie van het Latijn.

Jorge Luis Borges²

Hoe ontstaat de liefde voor een taal? En om precies te zijn, voor het Latijn?

Als kind werd ik al gegrepen door het Latijn. Ik weet niet precies waarom. Als ik erover nadenk, komen er wel wat herinneringen boven, maar die bieden niet per se een verklaring. Een aandrift of roeping laat zich moeilijk uitleggen. Je kunt er hooguit over vertellen.

Het Latijn heeft me geholpen me van mijn familie los te maken, de weg naar de poëzie en de literatuur te vinden, vooruit te komen tijdens mijn studie, van vertalen te gaan houden, mijn vele interesses richting te geven en uiteindelijk ook mijn brood te verdienen. Ik heb Latijn gegeven aan de New School in New York, op het Verrilyceum in Lodi en het Manzoni-lyceum in Milaan, en ook nu gebruik ik het nog dagelijks in Oxford, waar ik renaissanceliteratuur doceer, want zonder Latijn geen Renaissance. Tijdens mijn jeugd werd de taal voor mij een amulet en een magisch schild, een beetje zoals bij Julien Sorel, de hoofdpersoon van Het rood en het zwart. Bij rijke vriendjes thuis viel ik in de smaak, omdat ze wisten dat ik goed was in Latijn. Toen ik meteen na mijn studie klassieke talen begon aan een promotie in de vergelijkende literatuurwetenschap aan New York University, was het aanvankelijk vooral mijn kennis van het Latijn die de Amerikaanse professoren konden waarderen. Pas daar, in die Amerikaanse omgeving, waar je persoonlijkheid belangrijker was dan wie je ouders waren, begreep ik echt hoeveel geluk ik had. Dankzij het Latijn was ik nooit alleen. Mijn leven is met eeuwen verlengd en over meerdere continenten uitgewaaierd. Als ik iets goeds voor anderen heb gedaan, was dat dankzij het Latijn. Wat ik aan goeds voor mezelf heb gedaan, heb ik zonder twijfel uit het Latijn afgeleid.

Door me bezig te houden met Latijn, was ik er al vroeg aan gewend om ook in mijn eigen taal lettergrepen en klanken te onderscheiden. Het leerde me hoe belangrijk de muzikaliteit van woorden is – de kern van poëzie. De woorden die ik altijd al gebruikte, vielen ineens uit elkaar in mijn hoofd en gingen wervelen als blaadjes in de wind. Dankzij het Latijn kreeg een Italiaans woord minstens twee keer zoveel betekenis. Onder de bloeiende taal van alledag lagen diepe wortels uit de Oudheid. Zo ontdekte ik – ik herinner me die oktoberochtend in de tweede klas nog goed – dat giorno en dì, Italiaanse synoniemen voor het woord ‘dag’, aan elkaar verwant zijn, hoewel je dat op het eerste gezicht niet zou zeggen. Giorno is afgeleid van diurnus, de bijvoeglijke vorm van het Latijnse woord voor ‘dag’, dies, waarvan ook dì afstamt. De Italiaanse bijvoeglijke vorm diurno heeft dus dezelfde etymologie als giorno. Het was alsof ik een geheime deur had geopend, alsof ik ineens achter de muren kon kijken. Toen ik aan de andere kant stond, zag ik plotseling dat ook het Italiaanse oggi (‘vandaag’) iets met giorno en diurno te maken had, en dus met dies. Het komt namelijk van hodie, dat is opgebouwd uit ho- (van het aanwijzende voornaamwoord hic, ‘deze’) en -die (letterlijk ‘op deze dag’). Net als meriggio (‘middag’, van meridies) en quotidiano (‘dagelijks’, van cotidie). En misschien geldt dat ook wel voor de naam van de oppergod Jupiter, de ‘Dies-piter’, bijvoorbeeld te vinden in de Oden van Horatius (1.34.5): de ‘vader van de dag’ – waarbij ‘Dies’ bovendien etymologisch verwant lijkt aan de Griekse naam ‘Zeus’. Toen ik die onopvallende wortel di- eenmaal herkende, was ik in staat het dagelijks leven te verbinden met de mythologie, het heden met een archaïsche, heilige Oudheid. (Nee, helaas is het Engelse day hier niet direct aan verwant, maar het is wel een goed voorbeeld van een misleidende gelijkenis. Zo zijn er overigens vele ‘valse vrienden’ – denk maar aan het Italiaanse caldo, dat niet ‘koud’ maar juist ‘warm’ betekent.) Deze vermenigvuldiging van betekenissen deed een beroep op mijn nauwkeurigheid, historisch begrip en geloof in verborgen strekkingen, in de kracht van etymologie, maar liet me ook wennen aan verraderlijke grijstinten, aan de pracht van beelden en daarmee ook aan ambivalentie, aan vaagheid, aan suggestie, aan het zeggen van twee of zelfs drie dingen tegelijk. In de schoolbanken vormde ik me langzaam een beeld van mijn ideaal: schrijven in een glasheldere en tegelijkertijd ‘onpeilbare’ taal.

Als kind voelde ik me al aangetrokken tot het Latijn omdat het uit de Oudheid kwam, die ik altijd al boeiend had gevonden. Het waren vooral bepaalde objecten die me mateloos fascineerden, mijn hart ging er echt sneller van kloppen. De piramides bijvoorbeeld, de zuilen van Griekse tempels en de mummies uit het Egyptisch Museum in Turijn, dat ik met school had bezocht. Ik weet ook nog dat het in het tekstboek in het derde jaar ging over de domus, het patriciërshuis, en over insulae, de huizen van het gewone volk. Mijn familie en ik, ontdekte ik, woonden in een insula.

Een echt Latijnboek kreeg ik pas op de middelbare school. De domus stond er uitvoerig in beschreven. Zo leerde ik ook enkele architectonische begrippen, mijn eerste Latijnse woorden: impluvium, atrium, triclinium, tablinum, vestibulum, fauces (destijds wist ik nog niet dat deze termen afkomstig zijn uit De architectura van Vitruvius, een van de invloedrijkste boeken uit de architectuurgeschiedenis). Geweldig, zo’n huis waar de regen door een gat in het dak naar binnen stroomde en werd opgevangen in een bassin, met een zuilengalerij en heel veel kamers, een huis waarin niemand je kon vinden, zo groot was het! Zo werd Latijn leren voor mij synoniem voor de wens tot sociaal-economische vooruitgang – bij gebrek aan een beter woord; voor de droom van een prachtig huis. Preciezer gezegd werd het Latijn in mijn verbeelding een ruimte waar je gelukkig kon leven; het werd dé ruimte voor geluk. Die ruimte beperkte zich niet tot mijn gedachten, maar kwam als vanzelf door mijn pen naar buiten: overal tekende ik plattegrondjes van domus, onder de verbijsterde blik van mijn ouders (die mijn gedrag rechtvaardigden door te zeggen dat ik wel architect zou worden), ik voorzag elk vakje van de juiste naam en wist zeker dat ik op een dag écht mijn eigen domus zou hebben.

Veel meer had het Latijn me destijds ook niet te bieden. In 1977, het jaar dat ik naar de middelbare school ging, was het afgeschaft als verplicht schoolvak. Onze goede lerares, mevrouw Zanframundo, trok nog wel een uurtje uit voor Latijn, eerder uit gewoonte dan uit overtuiging, maar ze vroeg weinig van de leerlingen. Ik bracht mezelf de eerste en tweede declinatie bij, uit pure liefhebberij, zonder erg mijn best te doen de logische functie van de uitgangen te begrijpen. Maar wat was het heerlijk om alleen al de namen van de naamvallen te kennen: nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, ablativus.

Er was nog iets wat mijn fantastie prikkelde, bedenk ik nu: het voorbeeld van mijn moeder. Ik kan zeggen dat Latijn voor mij, nog voordat ik ermee in aanraking kwam, misschien geen moedertaal was (zoals voor Montaigne, die beweerde dat hij het nog eerder sprak dan Frans), maar toch zeker natuurlijk en vertrouwd klonk. Als meisje had mijn moeder, voordat ze naar Duitsland emigreerde, enige tijd doorgebracht bij de nonnen in Aquila degli Abruzzi, waar ze een aantal Latijnse gebeden had geleerd – het Requiem aeternam (waarvan ik mijn hele jeugd heb gedacht dat je het schreef als ‘requie meterna’), het Pater noster, het Ave Maria… Voor mij was dat voldoende om te denken dat ze Latijn kende. Zelf heeft ze dat nooit beweerd, ze zei juist dat ze er niets van begreep, dat ze net als haar vriendinnetjes alleen maar had geleerd om als een papegaai na te praten wat ze elke ochtend en avond tijdens de mis hoorde. En wie weet hoeveel vloeken daarbij onbedoeld over haar lippen kwamen! (‘Ongeschoolde mensen,’ zo merkt Gian Luigi Beccaria op, ‘hebben het Latijn van de mis nooit goed begrepen. Priesters incluis.’)³ Wat mij betreft hoefde ze ook niet meer te doen dan dat papegaaien; hoe onbegrijpelijk en vervormd het ook klonk, voor mij was ze een expert in Latijn. Dankzij die bizarre klanken werd ze in mijn ogen de geweldige moeder van het net zo geweldige huis dat ik later zou bouwen met de eenvoudige woorden van Vitruvius.

Ik heb pas echt Latijn geleerd op het gymnasium, waar ik me uiteindelijk inschreef na een felle strijd met mijn vader. In de hogere klassen kon ik mijn kennis verfijnen. Op de universiteit heb ik simpelweg heel veel gelezen. Ik had altijd goede, veeleisende docenten. Toch kan ik zonder opscheppen zeggen dat ik Latijn in mijn eentje heb geleerd: door passie, toewijding en nieuwsgierigheid. Als de lerares één vertaling opgaf, deed ik er drie of vier. Ik vertaalde iedere dag, ook als we geen huiswerk hadden. Naast de tekst die we in de les behandelden, haalde ik voor mezelf nog twee of drie oefenboeken uit de docentenbibliotheek, die ik gretig verslond. ’s Avonds was een goed moment om te vertalen, vlak voor ik naar bed ging. Ik koos de moeilijkste teksten uit, die met drie sterren. ’s Nachts sprak ik Latijn in mijn slaap. Tenminste, dat zei mijn vader, die me hoorde vanuit de woonkamer.

Ik heb mijn vertalingen nooit opgeschreven: ik maakte ze uit mijn hoofd en onthield ze. Bij een overhoring haalde ik ze terug of maakte ze ter plekke opnieuw, naast de tafel van de leraar, met de Latijnse tekst voor mijn neus. Ik hield er niet van om één vertaling op papier te zetten. Ik had het gevoel dat de schriftelijke versie er alleen toe diende om de imperfectie van het resultaat te onderstrepen en mogelijke fouten te vereeuwigen. Het was beter om alles aan de geest over te laten. Daar kon de vertaling rijpen, beter en beter worden, de betekenis werd deel van het geheugen, waarbij alle onduidelijkheid verdween en de gaten zich vulden, want het geheugen houdt niet van dingen die lelijk of onvolledig zijn.

En nu schrijf ik dus een boek om de liefde voor het Latijn over te brengen, of in elk geval een poging daartoe te doen, en iets van die opwinding, dat gevoel van ontdekking door te geven dat ik, zelfs met al mijn ervaring, nog altijd krijg bij het lezen van die taal. Geen grammatica, geen taalkundig of literair-historisch werk, maar een boek over de schoonheid van het Latijn.⁴

Ik put hiervoor uit mijn kennis van de oorspronkelijke teksten, waarmee ik me tamelijk grondig heb beziggehouden, en uit vele – recente en oudere – wetenschappelijke studies. Maar wat je zult lezen, komt in de eerste plaats voort uit het streven de taal op een nieuwe manier te doorgronden, uit het verlangen opnieuw verliefd te worden. Ik heb veel herlezen en nog eens overdacht, waardoor mijn schrijven langzaam vorm kreeg en mijn aandacht op dezelfde manier werd geprikkeld als bij het maken van een gedicht of roman.

Ik zal thematisch te werk gaan en me telkens op bepaalde auteurs en passages richten, waarbij ik de vaktermen tot een minimum zal beperken en – voor de overzichtelijkheid – niet verder zal ingaan op de verhouding tussen Latijn en Grieks. Auteurs en passages krijgen dus een andere rol dan in een Latijnse literatuurgeschiedenis: in dit boek vertegenwoordigen ze bij wijze van spreken een bepaalde ‘episode’ in de ontwikkeling van het Latijn en staan ze niet altijd in chronologische volgorde. Ze illustreren wat er op een bepaald moment en onder bepaalde omstandigheden gebeurt in het Latijn en hoe daaruit een lange traditie ontstaat, die nog altijd voortleeft. De auteur treedt niet zozeer op als individu, maar eerder als momentopname in de taal. Als we Cicero of Vergilius tegenkomen, gaat het eigenlijk niet om het Latijn van Cicero of het Latijn van Vergilius. Het gaat meer om wat er met het Latijn gebeurt als het uit de pen van Cicero of Vergilius komt (ook hier geldt dat we Vergilius niet beschouwen als een persoon, maar als een verzameling taalverschijnselen, die van tekst tot tekst kunnen variëren). Tegelijkertijd ben ik er vast van overtuigd dat elke schrijver – niet alleen in de Latijnse literatuur – slechts een belichaming is van de empirische omstandigheden waaronder talen kunnen veranderen en zich ontwikkelen. Ik weet dat het altijd gaat over persoonlijke stijl, dat stijl de ene auteur van de andere onderscheidt, maar uiteindelijk is stijl slechts een momentopname van een taal.

Dit boek richt zich in de eerste plaats tot scholieren, jongens en meisjes die meer dan wie ook proberen het nut in te zien van wat ze zien en doen. Tegelijkertijd hoop ik met dit boek ook minder jonge lezers te bereiken, of ze nu deskundig zijn of niet. Misschien kan ik een paar oud-gymnasiasten weer enthousiast maken voor een vak dat ze, om welke reden dan ook, verfoeiden en waaraan de herinnering allang is vervaagd. Ook zou het mooi zijn als ik iets wezenlijks kan meegeven aan politici en docenten, belastingadviseurs en artsen, advocaten en schrijvers, maar ook aan wie zich nog nooit met Latijn heeft beziggehouden en die er nu, zonder vooroordelen, angst of intuïtieve weerzin, meer van wil weten – gewoon uit nieuwsgierigheid.

Ik ben al heel tevreden als het me lukt om een paar lezers te laten inzien hoe belangrijk Latijn is en waarom kennis van die taal, of in elk geval enig idee van wat ze behelst – zoals dat geldt voor alle belangrijke zaken in de wereld; muziek, kunst, wetenschap of bepaalde natuurverschijnselen – echt een frisse wind door ons leven kan laten waaien.

2 Wat is Latijn?

Latijn is de taal van het oude Rome en van de cultuur die daar is ontstaan. In de loop van vele eeuwen heeft die cultuur zich verspreid over een enorm gebied, het zogeheten Romeinse Rijk, en werd de taal het schriftelijke en mondelinge communicatiemiddel voor een groot deel van de mensheid. Zelfs in de moderne tijd, waarin het gesproken Latijn allang heeft plaatsgemaakt voor diverse Romaanse talen, dient het nog steeds als expressiemiddel voor dichters, letterkundigen en onderzoekers uit uiteenlopende disciplines.

Latijn is de taal van de rechtspraak, van de architecten en de ingenieurs, van de krijgskunst, de wetenschap, de filosofie, de godsdienst, en – hier vooral van belang – van een bloeiende literatuur, die eeuwenlang als voorbeeld diende voor alle westerse literatuur. Van iedere vorm van talige creativiteit en kennis zijn in het Latijn voortreffelijke voorbeelden te vinden: poëzie (epiek, elegie, epigram, et cetera), retorica, komedie, tragedie, satire, persoonlijke en formele brieven, romans, geschiedschrijving, dialogen en niet te vergeten ethiek, natuurkunde, rechtsgeleerdheid, kookkunst, kunsttheorie, astronomie, landbouwkunde, meteorologie, grammatica, oudheidkunde, geneeskunde, techniek, meetkunde en religie.

Het literaire Latijn beschrijft in honderden meesterwerken liefde en oorlogen, het reflecteert op lichaam en geest, het theoretiseert over de zin van het leven en de taken van de mens, over het lot van de ziel en de aard van materie, het bezingt de schoonheid van de natuur, het belang van vriendschap, het verdriet om het verlies van dierbaarheden. Ook bekritiseert het corruptie, het beschouwt de dood, de willekeur van macht, geweld en wreedheid. Het verbeeldt het innerlijk, vangt emoties in woorden, formuleert ideeën over de wereld en de samenleving. Het Latijn is de taal van de verhouding tussen het ene en alles; de taal van de complexe tegenstelling tussen vrijheid en dwang, tussen privésfeer en openbaarheid, tussen beschouwend en actief leven, tussen hoofdstad en provincie, tussen stad en platteland. En het is de taal van de verantwoordelijkheid en het persoonlijk plichtsbesef, de taal van de innerlijke kracht, de taal van het fatsoen en de wil, de taal waarmee je oordeelt over onrecht, de taal van het geheugen. De intentie spreekt Latijn, het protest spreekt Latijn, de bekentenis spreekt Latijn, de saamhorigheid spreekt Latijn, de ballingschap spreekt Latijn, de herinnering spreekt Latijn.

Latijn is het belangrijkste monument dat er bestaat voor de cultuur van het woord en het geloof in de kracht van taal. Ik moet denken aan brief 16 van Plinius de Jongere (ca. 61-112 n.Chr.), waarin hij de veelzijdige schrijfkunst van een zekere Pompeius Saturninus prijst. Plinius spreekt over ‘ingenium (…) varium, flexibile, quam multiplex’, waarbij hij met ‘ingenium’ geen zelfontwikkeld intellect bedoelt, maar een natuurlijke aanleg (het woord bevat de wortel gen-, die duidt op een ‘geboorte’), die wij ‘talent’ noemen, ook een woord van Latijnse oorsprong.⁵ Pompeius Saturninus heeft dus aanleg voor alle vormen van taaluitingen: redevoeringen, geschiedschrijving, poëzie, brieven. Nergens schiet hij tekort: hij schrijft soepel en verheven, licht en zwaar, vriendelijk en fel, zoals het hem uitkomt. Plinius kan niet ophouden hem te lezen en te bewonderen, als een van de grootste namen uit de Oudheid. Het is doodzonde dat er van hem – zoals van zo veel geweldige schrijvers – niets is overgeleverd.

Als we over Latijn spreken, gaat het in de eerste plaats over de absolute toewijding om gedachten te ordenen in evenwichtige, diepgravende teksten, betekenissen zo zorgvuldig mogelijk uit te kiezen, woorden harmonieus op elkaar af te stemmen, zelfs de vluchtigste gemoedstoestanden in taal te vatten, te vertrouwen op expressie en argumentatie, het toevallige en vergankelijke vast te leggen in een taal die het moment overstijgt.

3 Welk Latijn?

Over welk Latijn hebben we het eigenlijk? Er bestaan namelijk vele soorten, en elk daarvan is ruim vertegenwoordigd in een enorm aantal teksten. Zo is er het Latijn van de literatuur, van de kerk, van de scholastiek, van de wetenschap, van de rechtsgeleerdheid, van de marmerinscripties. Het onderzoek naar Latijn kent talloze richtingen. Sommige bestuderen de verhouding tussen het Latijn en de Romaanse talen, andere proberen het gesproken of vulgair Latijn te reconstrueren aan de hand van het – literaire en niet-literaire – geschreven Latijn, weer andere concentreren zich op het middeleeuws Latijn of op het Latijn van een bepaald vakgebied. De pleidooien voor het Latijn die overal opklinken – lofzangen op de historische betekenis, de actualiteit en sterke voorbeeldfunctie – baseren zich ook op verschillende, soms tegengestelde opvattingen, die worden bepaald door persoonlijke voorkeuren, concrete doelstellingen of de cultuur van het land waarvoor ze bestemd zijn.⁶ Denk alleen al – als we het bij Italië houden – aan de ideologische toe-eigening van het Latijn en het Romeinse keizerrijk in de tijd van het fascisme.⁷ Of bedenk hoe groot de verschillen zijn in het belang dat men, afhankelijk van tijd en plaats, hecht aan Latijn in het onderwijs. Latijn leren en onderwijzen is in Italië heel anders dan in Amerika, en tegenwoordig is het heel anders dan vroeger, of in de vijftiende eeuw. Het leren van een moderne taal als het Engels roept overigens dezelfde vraag op als waarmee ik dit hoofdstuk begon: over welk Engels hebben we het? Dat van Shakespeare of dat van Virginia Woolf? Het Engels dat ze spreken in Manhattan of in Manchester? De taalexperimenten van Joyce, van de vroege Beckett (die ook vol staan met Latijn!) of de teksten van popliedjes? Nieuw-Zeelandse slang of de blues uit Mississippi? Of het basale Engels van lastminutetoeristen?

Elk cultureel fenomeen heeft zijn eigen betovering, iets wat het prestige ver overstijgt. Die van het Latijn is erg vatbaar voor verandering en neemt snel af. Tegenwoordig lijkt zij zelfs helemaal verdwenen, omdat we andere zaken belangrijker schijnen te vinden: technologie, het provisorische, alles wat makkelijk en vluchtig is – altijd weer iets nieuws, tot elke prijs en op elk moment. Maar weinig mensen – onder wie helaas niet degenen met politieke en economische macht – zijn van mening dat we alleen vernieuwing en hervorming kunnen en moeten nastreven als we oog houden voor wat al bestaat.

Anders dan alle niet-Italiaanse pleitbezorgers van het Latijn die ik ken, wil ik het graag hebben over het literaire Latijn, dat mij als mens en schrijver heeft gevormd, het Latijn waarop ik nog altijd teruggrijp en dat naar mijn mening centraal moet blijven staan in elke serieuze, historisch gefundeerde opleiding. Het Latijn van auteurs als Cicero, Sallustius, Lucretius, Catullus, Vergilius, Livius, Ovidius, Horatius, Propertius, Seneca, Tacitus, Augustinus, Hiëronymus en anderen uit latere eeuwen, toen de Romaanse talen al de overhand hadden en het Latijn desondanks, naar klassiek voorbeeld, behouden bleef als taal voor de literatuur: Francesco Petrarca (die alleen al onsterfelijk is door zijn Familiares en andere brieven), Leon Battista Alberti, Enea Silvio Piccolomini, Agnolo Poliziano, Pico della Mirandola, Marsilio Ficino, Giovanni Pontano, Girolamo Fracastoro, Jacopo Sannazaro, Pietro Bembo niet te vergeten, de grote theoreticus van het petrarkisme met zijn Prose della volgar lingua, Giovanni Pascoli in de negentiende en begin twintigste eeuw, en zeer recentelijk nog Fernando Bandini (die zelfs een gedicht van Eugenio Montale in het Latijn heeft vertaald, ‘La bufera’) – om het bij Italië te houden. Dat zijn echt niet alleen geleerde imitaties, onoriginele teksten. Nee, het gaat hier om hoge vormen van woordkunst, vol passie en technisch vernuft. Zo is de hand van Pascoli ook in zijn Latijnse poëzie goed herkenbaar:

Eamus: esse nuntium ferunt matri

non belle. Eamus: heu piae malest matri

periculose cara mater aegrotat,

exstinguitur. Citata me rapit raeda.

Est foedus aer, stridulo natant imbri

viae. Domum nanciscor. Adferunt: ‘Actum est.

Iam nec potest videre nec potest fari;

matrisque membra solvit ultimum frigus.’

Accedo. At oculum mater adlevat: fatur:

‘Quin facitis ignem? pupulus meus friget.’

Op pad! Er is bericht gekomen: met mijn moeder

staat het er niet goed voor. Op pad! Mijn moedertje,

mijn arme lieve moedertje ligt op haar ziekbed,

al haast op sterven. Snel word ik erheen gebracht.

De lucht is schemerig en late straten zwemmen

in regensuizen. Ik kom aan bij huis. Men zegt:

‘Het is te laat. Ze kan al niet meer zien of spreken,

de laatste kilte trekt reeds door uw moeders leden.’

Maar als ik nader treed kijkt zij me aan en vraagt:

‘Waarom maakt u geen vuur? Mijn zoonlief heeft het koud.’

Catullocalvos 283-293

Zelfs Ariosto, een andere meester in de Italiaanse volkstaal, schreef net als Petrarca een aantal gedichten in het Latijn (gezien de tijdgeest was het ook niet ondenkbaar geweest dat hij een heel epos in het Latijn had geschreven). Ook buiten Italië zijn vele voorbeelden te vinden. In Frankrijk had je Du Bellay – de dichter die in Défense et illustration de la langue française juist zijn liefde voor de nationale taal beschreef – en in Engeland Milton, nog zo’n grootheid in zijn vaderlandse volkstaal, en vele anderen in heel Europa, die in zowel proza als verzen graag op het Latijn teruggrepen. Zelfs een aantal werken die wij beschouwen als het beginpunt van de moderne tijd werden in het Latijn geschreven, zoals Lof der zotheid van Erasmus en Utopia van Thomas More.

Al tijden is het de gewoonte om Latijn (net als Oudgrieks) een ‘dode taal’ te noemen – een lelijke, onvolledige benaming. Latijn leeft omdat het ons nog altijd veel te zeggen heeft, omdat er teksten in die taal bestaan van een uitzonderlijke expressieve kracht, die in de loop der eeuwen van grote invloed zijn geweest en ons nog altijd belangrijke dingen leren over de zin van het leven en de maatschappij. Het Latijn leeft omdat ik zonder al dat Latijn niet zou zijn wie ik ben. Het Latijn heeft de manier gevormd waarop wij samenleven en omgaan met emoties. Zonder Latijn zou onze wereld er anders uitzien.

De complexiteit van het Latijn doorgronden, begrijpen hoe de etymologie (zowel taalkundig als conceptueel) doorwerkt, de structuren blootleggen en genieten van de stilistische schoonheid – het zijn allemaal manieren om onszelf beter te leren kennen, om oplossingen te vinden voor problemen voordat ze zich aandienen en tegelijkertijd een bijzondere vorm van geluk te ervaren; het geluk dat, om met Aristoteles te spreken, ontstaat uit het verlangen om te begrijpen, om onder de oppervlakte te kijken. Want waar gaat het heen als we onze kennis beperken tot direct beschikbare informatie en functionele, automatisch gegenereerde antwoorden, als we afzien van reflectie en gedachte-experimenten? Als we geloven dat het heden alleen uit het huidige moment bestaat en dat de Oudheid op zolder thuishoort? Als we niet inzien dat onze levens slechts een fractie van de geschiedenis beslaan en dat het leven op aarde al ver voor onze geboorte is begonnen, dat het bestaan van één mens veel meer betekent als je het plaatst binnen een groter geheel, dat de grenzen van het bevolkingsregister ontstijgt?

4 Een goddelijk alfabet

Al vanaf de zestiende eeuw waren er vermoedens, zoals is te lezen bij Baldassar Castiglione, dat uit het gesproken ‘vulgair’ Latijn vele moderne ‘Romaanse’ talen zijn voortgekomen, waarvan het Italiaans, Frans, Spaans, Portugees en Roemeens de grootste zijn. Inmiddels is dat al een paar eeuwen bewezen.

Maar waar komt het Latijn zelf vandaan?

In de Aeneis schrijft Vergilius dat het Romeinse volk is ontstaan in Latium, waar een groep gevluchte Trojanen zich mengde met de lokale bevolking. Tegen het eind van het epos, vóór de definitieve overwinning van de Trojanen onder leiding van Aeneas, krijgt de godin Juno Jupiter zover dat de taal van de oorspronkelijke bewoners, de Italiërs of Ausoniërs oftewel ‘indigenas Latinos’ (Aeneis 12.823), in de nieuwe stad Rome behouden blijft. Volgens de mythe is het Latijn dus van inheemse oorsprong, zoals ook taalkundige analyse heeft bevestigd. Oorspronkelijk was het de taal van een kleine gemeenschap. In de loop der eeuwen ontwikkelde het zich, naarmate de macht en het prestige van de stad toenamen, tot de taal van een wereldrijk, dat zich op het hoogtepunt onder keizer Trajanus (aan het begin van de tweede eeuw n.Chr.) uitstrekte van de Atlantische Oceaan tot aan Mesopotamië, van Brittannië tot aan de kust van Noord-Afrika.

Hoewel het ontstaan van de taal is terug te voeren tot een specifieke plaats en groep mensen, is het Latijn geen eenzame bloem in de woestijn, maar behoort het tot een omvangrijke taalfamilie met zo’n tachtig leden, waaronder het Oudgrieks, Slavisch, Sanskriet en Germaans. Aanvankelijk was het Latijn ook niet dominant, maar had het vele concurrenten, zoals ook is te zien in allerlei inscripties: het Etruskisch, Oskisch en Umbrisch (ook wel de Sabellische talen genaamd, die zijn terug te vinden in diverse regionale taalvarianten), Faliskisch (dat het dichtst bij het Latijn ligt), Messapisch, Venetisch, het eerdergenoemde Grieks, dat werd gesproken door migranten, en vele andere talen, waarvan een deel vermoedelijk geen sporen heeft nagelaten.

In die oertijd, waar – zoals Varro in zijn De lingua Latina (5.3) schrijft – geen duidelijk pad liep, waar de weg verdween in het duister en elke stap onzeker was, streden allerlei tegengestelde krachten, driften en wanhopige verlangens om de macht, als in een borrelende heksenketel. Maar chaos streeft naar orde. Vormen ontstaan en lossen weer op in wervelende draaikolken en wat achterblijft is iets heel anders – tot zich uiteindelijk een nieuw organisme vormt, dat langzamerhand gestalte krijgt en steeds meer kracht verzamelt om te overleven.⁸

Ergens tussen de achtste en zevende eeuw v.Chr. ontstond ook het Latijnse alfabet naar het model van de Grieken (die zich weer baseerden op de Feniciërs) – mogelijk via het Etruskisch. In de laatste van de Fabulae van Hyginus lezen we dat Euander, een zoon van de nimf Carmenta, na zijn verbanning uit Arcadië het Griekse schrift naar Italië bracht en dat zijn moeder daaruit vervolgens vijftien Latijnse letters vormde. Apollo zou de rest hebben aangevuld. Volgens de Fasti van Ovidius (1.461-586) had Carmenta profetische gaven en werd ze vergoddelijkt. Vergilius kan haar in de Aeneis (8.336) niet onvermeld laten als de heerschappij van Euander ter sprake komt. Giovanni Boccaccio, de auteur van de Decamerone, grijpt terug op de mythe van het alfabet in De mulieribus claris (‘Over beroemde vrouwen’), waarbij hij het verhaal uitbreidt en verfraait. Dit succesvolle laat-Latijnse werk geeft een uitvoerig overzicht van de beroemdste vrouwen uit de geschiedenis en mythologie, dat begint bij Eva maar vooral veel vrouwen uit de klassieke Oudheid bevat (wier faam zich vaker op zonden dan op deugden baseert). Carmenta kon niet verkroppen dat het Romeinse volk, waarvoor zij een grootse toekomst voorzag, op vreemde tekens was aangewezen. Daarom gebruikte ze al haar kunnen om een heel nieuw alfabet te maken, uniek op de wereld. God hielp haar bij deze succesvolle onderneming, die haar een persoonlijke cultus en eeuwige roem opleverde.

Boccaccio’s tekst is niet alleen beter opgebouwd en uitgewerkt dan de oude bronnen, maar vormt ook een gloedvolle, trotse en wijdverbreide lofrede op het Latijnse alfabet, een van de belangrijkste bijdragen aan de macht en roem van het schrift in de moderne literatuur (naast misschien de slotwoorden van het eerste deel van Galileo Galilei’s Dialoog over de twee voornaamste wereldsystemen):

God was Carmenta’s ontdekkingen zo welgezind dat de Hebreeuwse en Griekse schriften het meeste van hun roem hebben verloren, terwijl ons alfabet wordt gebruikt in een groot gebied dat bijna heel Europa beslaat. In dat schrift zijn talloze prachtige boeken geschreven over allerlei onderwerpen, roemrijke daden van mensen en goden zijn voor de eeuwigheid bewaard, zodat we dankzij die letters ook dingen weten die we niet kunnen zien. We gebruiken ze om onze wensen te uiten en die van anderen vertrouwelijk aan te horen, verre vriendschappen te sluiten en door briefwisselingen te onderhouden. De Latijnse letters beschrijven voor ons God – voor zover dat mogelijk is. Ze tonen ons de hemel en de aarde, de zeeën en alle levende wezens; er is niets wat niet te begrijpen valt door die tekens te bestuderen. Kortom, alles wat de geest niet kan bevatten en vasthouden, kunnen we gerust aan dit schrift toevertrouwen (…). Noch de hebzucht van de Germanen, noch de razernij van de Galliërs, noch de listen van de Engelsen, noch de wreedheid van de Spanjaarden, noch de barbaarsheid of brutaliteit van enig ander volk kon het Latijn zulke grote, aanzienlijke en terechte roem ontnemen.⁹

Duidelijke lexicale en grammaticale overeenkomsten, die niet zijn toe te schrijven aan het toeval of aan leenwoorden, bewijzen dat alle eerdergenoemde talen, zowel de Italische – met het Etruskisch als bekende uitzondering – als de minder nauw verwante, een gemeenschappelijke voorouder hebben. Die voorouder is niet overgeleverd, maar valt wel te reconstrueren via vergelijkende studies, en wordt door taalkundigen aangeduid als ‘Indo-Europees’.¹⁰ Hoe de talen precies van elkaar afstammen is nog altijd onderwerp van discussie. Slechts één ding is zeker: verder dan hypothesen over de manier waarop ze zich hebben ontwikkeld, zullen we niet komen.

Dit is niet de plaats om de Indo-Europese wortels van het Latijn tot in detail te beschrijven. Voor nu is het voldoende te weten dat een van de belangrijkste kenmerken van het Latijn, het naamvalsysteem, van Indo-Europese oorsprong is. De uitgang van een Latijns woord duidt niet alleen het getal aan, dus enkelvoud of meervoud, maar ook de logische functie die het binnen de zin vervult. Er zijn zes van zulke syntactische functies en daarmee ook zes naamvalsuitgangen: nominativus (waarmee het onderwerp wordt aangeduid), genitivus (een bijvoeglijke bepaling), dativus (het meewerkend voorwerp), accusativus (het lijdend voorwerp), vocativus (de aanspreekvorm) en ablativus (die diverse functies kan aannemen, vaak met een voorzetsel: bepalingen van tijd, wijze, middel, begeleiders, et cetera). Elk woord heeft in principe dus twaalf uitgangen, zes voor het enkelvoud en zes voor het meervoud. Alle uitgangen samen vormen de declinatie. Het Indo-Europees kende nog twee naamvallen: de locativus en de instrumentalis, die in het Latijn zijn overgenomen door de ablativus (waarbij heel soms nog een overblijfsel van die oude naamvallen opduikt).

Het archaïsch Latijn is overgeleverd in honderden inscripties, waarin oorlogsfeiten, bestuursbesluiten, religieuze riten of overledenen staan vermeld. De taal is ongepolijst en nog maar weinig literair: de spelling loopt uiteen en de grammatica is inconsequent. Pas halverwege de derde eeuw v.Chr. vinden we voorbeelden van verder ontwikkeld schrift. Tegen die tijd is er een zekere orde in de taal ontstaan en vertoont ze zelfs al enig gevoel voor esthetiek. De overgeleverde bronnen zijn nog fragmentarisch, maar van sommige auteurs kunnen we ons al een goed beeld vormen op grond van een aanzienlijke hoeveelheid teksten, zoals Cato (234-149 v.Chr.) en de komedieschrijver Plautus (ca. 250-184). Zij leefden in de tijd dat Rome bezig was de Middellandse Zee onder controle te krijgen. Slechts drie jaar na Cato’s dood, in 146 v.Chr., viel zowel Carthago als Korinthe. De gevreesde Noord-Afrikaanse vijand was vernietigd en Griekenland werd een Romeins protectoraat (tot het in 27 v.Chr. de status van een Romeinse provincie kreeg).

Uit het omvangrijke œuvre van Cato – de beroemde censor, groot tegenstander van de aristocratie en aartsvijand van Carthago – is alleen een werk over de landbouw overgeleverd, De agri cultura, waarmee een nieuw genre ontstond dat in Rome vele meesters zou voortbrengen (van Varro en Columella tot een grootheid als Vergilius). Je kunt zeggen dat dit voor ons het begin vormt van de Latijnse literatuur, van de latinitas die vele eeuwen zou voortbestaan en symbool zou worden voor een bepaalde manier van spreken en denken. Cicero, op wie we straks zullen terugkomen, zag in Cato de eerste ware prozaschrijver in de geschiedenis van het Latijn: alles wat daarvoor was geschreven was het lezen niet waard (Brutus 17.69). Cicero heeft het vooral over Cato’s redevoeringen, die helaas bijna volledig verloren zijn gegaan, op een enkel citaat na.

Het overgeleverde traktaat van Cato heeft nog primitieve trekken en is vooral een opsomming. Dat is niet alleen te wijten aan de normatieve aard van het genre (doe dit, doe dat; laat dit, laat dat; dit doe je zo en niet zo): de syntactische constructies zijn telkens hetzelfde, met een neiging tot vaste formuleringen. Toch heeft Cato’s proza een onmiskenbare artistieke kracht. Het is helder, doortastend, trefzeker en bondig. Zie bijvoorbeeld deze passage over het zouten van ham, aan het slot van de tekst:

In fundo dolii aut seriae sale sternito, deinde pernam ponito, cutis deosum spectet, sale obruito totam. Deinde alteram insuper ponito, eodem modo obruito. Caveto ne caro carnem tangat. Ita omnes obruito. Ubi iam omnes conposueris, sale insuper obrue, ne caro appareat; aequale facito. Ubi iam dies quinque in sale fuerint, eximito omnis cum suo sale. Quae tum summae fuerint, imas facito eodemque modo obruito et conponito. Post dies omnino xii pernas eximito et salem omnem detergeto et suspendito in vento biduum. Die tertio extergeto spongea bene, perunguito oleo, suspendito in fumo biduum. Tertio die demito, perunguito oleo et aceto conmixto, suspendito in carnario. Nec tinia nec vermes tangent.

De agri cultura 162.1-3

De tekst bestaat grotendeels uit een reeks imperatieven in het futurum op -ito; bepaalde werkwoorden (obruere, componere) en constructies (‘ubi…’) keren telkens terug. Ook opvallend is Cato’s voorkeur voor het homoioteleuton, waarbij verschillende woorden dezelfde uitgang hebben (‘sternito/ponito’), voor alliteratie, waarbij woorden met dezelfde medeklinker beginnen (‘caveto/carnem’; ‘fuerint/facito’), en de kunst om zijn onderwerp – hoe banaal ook – tot op de bodem uit te werken. De vertaling luidt als volgt:

Strooi zout op de bodem van het vat of de bak. Leg dan de ham in, met het zwoerd naar beneden, en overdek haar helemaal met zout. Leg dan een tweede erbovenop, overdek die op dezelfde manier en zorg dat er geen vlees tegen vlees komt. Overdek ze allemaal op die manier. Zodra je ze allemaal samen hebt ingelegd, moet je bovenop met zout overdekken, zodat er geen vlees te zien is, en vlak maken. Zodra ze vijf dagen in het zout gezeten hebben, haal ze dan uit met zout en al. Wat de bovenste waren nu de onderste maken, en op dezelfde manier overdekken en inleggen. Haal na in totaal twaalf dagen de hammen uit, wrijf al het zout weg en hang ze twee dagen in de wind. Wrijf ze op de derde dag goed af met een spons, smeer ze helemaal in met olie en hang ze twee dagen in de rook. Op de derde dag afhalen, helemaal insmeren met een mengsel van olie en azijn en ophangen aan het vleesrek. Noch de mot noch de maden zullen eraan komen.¹¹