Zout

Olivier Bourdeaut

Zout

Uit het Frans vertaald
door Eva Wissenburg

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Pactum salis

© 2018 Finitude

© 2020 Nederlandse vertaling Eva Wissenburg /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

NUR 302

ISBN 978 90 284 4326 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met
ISBN 978 90 284 2775 4

Voor Suzon

‘In het Palace in La Baule voelden

we ons behoorlijk misplaatst

tussen alle chic en goede smaak.’

– Zelda en F. Scott Fitzgerald

Op de zeventiende dag waren de hoeken van de zoutpannen door het samenspel van de maagdelijk blauwe hemel en de krachtige, warme, constante oostenwind langzaam maar zeker volgelopen. Over niet al te lang zouden ze helemaal gevuld zijn, bedekt met een dun laagje roze kristal, zachtroze kristal. Nu al begon het grijze stof van de dijkjes, opgejaagd door de wind, vuile, sliertige cirkels te trekken over de kwetsbare watervlaktes, dat natuurlijke kantwerk waar eeuwenlang hard en, zonder twijfel, geduldig aan was gewerkt, zodat alles op deze dag, de zeventiende, kon verlopen zoals het verliep.

Rondom bracht een opgetogen plichtsgevoel, versterkt door een besef van noodzaak, de zoutmoerassen van Batzsur-Mer in beweging. De zeventien bloedhete, droge dagen vol zon en wind hadden de lichamen uitgeput en opgebrand, maar het gemoed verkwikt. Juni was grijs en regenachtig geweest, juli wisselvallig en hopeloos, maar augustus gaf de moerassen datgene waarvoor ze waren gemaakt. Langs de horizontale galerij van waterspiegels wisselden zoutboeren en seizoenswerkers hun wijde, nauwgezette oogstbewegingen af met voorzichtig getrippel achter kruiwagens over de smalle paadjes van droge, gebarsten modder. Een enkele onbezonnen dromer gunde zichzelf zo nu en dan een blik op de zwermen vogels die over de waterplassen vlogen of op hun glanzende reflectie in de kanalen naar zee, maar de rest wist dat op de zeventiende dag een tweede oogst nog mogelijk was, zelfs waarschijnlijk. Ze keken niet naar de vogels of hun buren, dat hadden ze heel juli en juni kunnen doen. Ze hadden de rest van het jaar nog om naar de lucht te turen.

Op de zeventiende dag was er één perceel van vierentwintig pannen waar niemand naar omkeek. De moerassen aan het eind van de Impasse du Marais au Roy, die door een kaal talud werden gescheiden van de zeearm van Croisic, hadden hun deel van het werk erop zitten en lagen nu te wachten tot ook de mens zijn deel zou volbrengen. Maar de mens kwam niet en er vormde zich een grauwe sluier over het rozig wit, de schat vervuilde. In de verte sloegen de klokken van Croisic zes uur; zes zware dreunen denderden uit de klokkentoren naar beneden en rolden als een tijdseskadron drukkend over de drooggevallen zeearm, de zandtong waarvan de zee zich elke dag terugtrok zodat ze veranderde in een algenweide vol zilverige waterstroompjes met hier en daar een hoopje vochtig glinsterend zand, of een hoger hoopje dat droog was en goud van kleur. De lichte cavalerie van de almachtige tijd trok een paar keer per dag door deze wei vol koper, groenspaan, smaragd, goud en zilver, om haar aflopende melodie tegen het talud van de Impasse du Marais au Roy tot stilstand te brengen. Afhankelijk van de kracht en de richting van de wind zakte de melodie tegen het talud ineen of spatte uit elkaar, maar het klokgelui bereikte de trommelvliezen van wie toezag op het lot van de zoutmoerassen altijd. Precies een minuut na de laatste slag uit Croisic begon de eerste van de kerk in Batz-sur-Mer. Die was perfect te horen, ongeacht de capriolen van de wind; windrichting en windkracht deden er weinig toe, het trage, gelijkmatige geroffel zweefde ongehinderd door de lucht en bedekte de moerassen in hun geheel. Misschien is er nog wel een plek op aarde waar twee klokkentorens een minuut na elkaar precies hetzelfde uur slaan. Dezelfde tijd. Maar de vraag is of iemand dat weet, want zoiets uitzoeken lijkt haast onmogelijk. Feit was dat hier die sluimerende minuut bestond. Of eigenlijk bestond ze juist niet. Redelijkerwijs kon ze niet bestaan. Toch deed in deze minuut een wandelaarster een afgrijselijke ontdekking, waar ze melding van maakte met een al even afgrijselijke gil. Vlak bij de zoutpannen ter hoogte van het eind van de Impasse du Marais au Roy, uit een bassin vol blauwalg – een sponzige, vormeloze brij, het oudste spoor van leven op aarde – staken twee voeten, twee vuile voeten met de tenen gespreid, of eigenlijk, om precies te zijn, met de tenen opengesperd als de oogleden van iemand die zijn dood heeft zien komen.

Toen Michel acht dagen daarvoor het jonge kamermeisje op zijn deur hoorde kloppen, greep hij vlug zijn kamerjas, trok hem aan en deed open. Al een maand kon hij zijn gretige blik moeilijk verbergen wanneer ze, zoals elke avond, een fles champagne en een schaaltje rauwkost op de balkontafel zette. Hij wist dat zijn fonkelende ogen konden doorgaan voor de ogen van een dronkenlap die zijn dosis krijgt en een paar keer had hij haar de ware toedracht van zijn enthousiasme willen onthullen. Maar hij deed het niet, want hij vond dat de gasten van een hotel als dit zich niet hoefden te verantwoorden. Anders had hij uitgelegd dat de flessen geen middel tot een doel waren, maar een bekroning. Hij dronk ze trouwens nooit helemaal leeg, zo gek was hij nou ook weer niet op champagne. Sinds twee dagen hoefde hij eindelijk zijn jas niet meer aan om op zijn balkon de Bollinger te kunnen drinken. Juli, zijn eerste maand in L’Hermitage, was een ramp geweest, weertechnisch. Maar hij wilde zijn glazen per se elke dag wegwerken op het balkon van zijn suite, hoe krampachtig dat soms ook mocht lijken. Het had niet alleen geregend, het was ook koud geweest, steenkoud. En het had gewaaid. Maar al die onwelwillende elementen konden zijn enthousiasme niet temperen. Ingepakt in parka, plaid en soms een sjaal – die hij had moeten kopen in het winkeltje van het luxehotel – verorberde hij, eerst rillend, zijn bruisende brouwsel, dat soms zowaar op kamertemperatuur leek.

‘Wie stopt er nou een sjaal in zijn koffer als hij in juli op vakantie gaat naar La Baule?’ had hij de jongen van de receptie gevraagd toen hij de rekening tekende.

‘Iemand die weet hoe onvoorspelbaar het weer hier kan zijn,’ antwoordde de jongen meelevend. ‘Samen met de paraplu is dit al drie weken onze bestseller. Alleen mensen met rood haar en Britten kopen zonnebrandcrème,’ voegde hij eraan toe en hij knikte discreet naar een Engels echtpaar met felrode, licht vervellende gezichten.

‘Het is niet eerlijk, ik wil zo graag verbranden, maar volgens mij ben ik nu nog witter dan toen ik aankwam,’ antwoordde Michel, die zijn hoofd boog om naar zijn bleke, pafferige gezicht in de spiegel achter de toonbank te kijken.

‘Welnee, meneer ziet er voortreffelijk uit!’ zei de jongen, die de beroepsbeleefdheid van het luxehotel overacteerde. Vervolgens, met een schuine glimlach: ‘’s Nachts wordt niemand bruin.’

Michel had zich afgevraagd of het deze jongen was die hem, direct de tweede dag al, had bevrijd uit die helse draaideur waar hij ’s ochtends vroeg dronken op zijn knieen wanhopig tegen aan had zitten duwen, omdat hij elke keer dat hij zich op de deur stortte een duw tegen zijn kont kreeg. Hij vroeg zich af of het dezelfde was of dat de personeelsleden de anekdote voor de grap rondvertelden als ze elkaar tegenkwamen in de gang.

Inmiddels was hij bruin, alhoewel, niet helemaal, zijn gezicht had nog de rossige gloed van iemand die veel te lang in de eerste zonnestralen heeft gezeten. Maar het bruiningsproces was in gang gezet. Voor vijfhonderdveertig euro per nacht was dat wel het minste, vond hij. Voor dat geld had hij overal naartoe gekund, overal waar de zon scheen tenminste. Toch had hij voor geen ster ter wereld ergens ander heen gewild. Het was de eerste vakantie van zijn werkende leven, dat was begonnen op zijn achttiende bij Century 21 in Rezé. Nu iets meer dan twaalf jaar geleden. Met zijn gezicht naar het westen, zijn ogen dicht en een brede glimlach om zijn lippen bedacht hij hoe eindeloos trots hij was geweest op dat slecht gesneden, vaalgele jasje, dat alle werknemers ter wereld van het bedrijf moesten dragen. Met dat jasje om zijn schouders liep hij destijds rond als een pauw, bijna letterlijk, hij was anders gaan lopen en zijn hoofd was ook anders gaan staan. Bij die herinnering werd zijn glimlach onwillekeurig nog breder: wat kon hij er belachelijk uitzien in die kleren. Best mogelijk dat hij op een dag met dezelfde vertederde glimlach zou terugdenken aan zichzelf nu, met zijn kamerjas halfopen, een Ray-Ban op zijn neus en zijn voeten op de balkonbalustrade. Afhankelijk van de afstand en de bril die je neemt, zijn glorieuze en belachelijke momenten vaak inwisselbaar. Hij was zo trots op dat jasje dat hij het ook in het weekend aanhield. Niet alleen omdat hij elk dag van de week werkte, buiten alle werkafspraken en achter de rug van zijn baas om, maar om waar het voor stond. Een bekroning. Zijn leven was een zoektocht naar bekroningen. Net als dat van iedereen, trouwens, maar hij vond dat zijn ambities en de inspanningen die hij had moeten leveren om te komen waar hij wilde zijn, een hogere vorm van voldoening verdienden. Hij vond dat hij beter verdiende dan zijn leeftijdgenoten. Vroeger was het een spuuglelijk, lachwekkend jasje, nu een koude fles peperdure champagne. Zijn moeder moest zijn synthetische blazer van hem stelen om hem naar de stomerij te kunnen brengen. Goed, dat urenlange brievenbuslopen dag in, dag uit – de Amerikaanse techniek om klanten te werven door de brievenbussen van een wijk vol te stoppen met reclamefolders waarin gratis taxaties worden aangeboden met het doel de getaxeerde panden bij verkoop weg te kapen – had het geel ook wel een bruinige gloed gegeven en crèmekleurige kringen onder de oksels, bovendien was de stof steeds sterker naar kleedkamer gaan ruiken. Hij had er ook heel wat mocassinzolen doorheen gejaagd op zijn wijktochten door regen, wind en kou en soms ook door de droge, stoffige hitte die het gebied dat hem was toebedeeld kon teisteren – een gebied vol fletse huizenblokken als dat van zijn ouders. Daar lagen de mocassins nog, in zijn kinderkamer. Twaalf paar, allemaal op dezelfde plek een gat, allemaal voor vijfennegentig frank gekocht bij Leclerc Atout Sud, twaalf paar in vier jaar. Op een week af hadden ze allemaal op hetzelfde moment in hun bestaan de geest gegeven. Verbijsterend hoe consequent slechte spullen waren. Later had een advocaat met Weston-loafers een keer tegen hem gezegd: ‘Ik heb ze tien jaar geleden gekocht en ze zien er nog steeds verrassend goed uit. Weet je, jochie, ik ben niet rijk genoeg om me rommel te kunnen veroorloven.’ En ondanks de pedante, neerbuigende toon waarop die bigshot zijn uitspraak had gedaan, moest het jochie dat hij was hem gelijk geven. Twaalf paar van vijfennegentig frank in vier jaar was nog altijd duurder dan één paar van duizend frank in tien jaar. En bij dat simpele sommetje kwam ook nog het niet onbeduidende verschil dat je dan geen plastic zolen aan je voeten had, maar gecertificeerd leer.

Het was geen toeval dat hij dit hotel had gekozen. Als kind was hij op zijn eerste gezinsuitje naar La Baule aan de voet ervan beland. Het was geen toeval dat hij deze suite had gekozen, als kind had hij zijn gratis strandlaken van de Crédit Lyonnais uitgespreid in de schaduw van de kromme den onder zijn huidige raam. Van zijn moeder moest hij uit de zon, om geen kanker te krijgen, ‘we hebben zo al genoeg aan ons hoofd!’ Ook die dag was een soort bekroning geweest. De kroon op het gezeur waarmee hij zijn ouders vanaf dag één van de grote vakantie had lastiggevallen. Hij wou niet zomaar ‘naar het strand’, hij wou naar La Baule. Bruno, een jongen uit zijn klas, het zoontje van een van de vier notarissen in Rezé, ging elke zomer naar La Baule, en hij kwam altijd bruingebronsd en stralend terug. Bruno was een soort voorbeeld voor hem. Het was geen vriend, want je sluit geen vriendschap met een afgod, een afgod is om naar te kijken, om gade te slaan, om jaloers op te zijn en te benijden, je bestudeert een afgod van een afstandje en past wel op daar iets van te laten merken. Het leek hem destijds onwaarschijnlijk dat hij zijn verontrustende fascinatie verborgen had kunnen houden als hij dichterbij was gekomen. Hij vond Bruno geweldig, met zijn Lacoste-bril en zijn beugel met elastiekjes, die hem een mond als Hannibal Lecter gaven als hij gaapte. Hij was zelfs jaloers op de acne die Bruno handig wegmoffelde achter een blonde pluk haar. In zijn ogen was er niets benijdenswaardiger dan de zoon van een notaris te zijn. Of je moest de zoon van een rechter zijn, natuurlijk. Voor hem was dat beroep de grootst mogelijke kroon op succes. Als hij het geduld, de moed en vooral de intelligentie had gehad, had hij die loopbaan gekozen. Eilaas, zijn achterwerk was niet gemaakt voor veelvuldig contact met schoolstoelen. ‘Je hebt puntbotten in je kont,’ zei zijn vader om zijn onrust goed te praten. Zijn verlangen om snel van zijn werk te kunnen leven (geen goede combi met een jarenlange studie) en vooral zijn absolute gebrek aan interesse in en talent voor examens hadden hem ver uit de buurt van die paradijselijke toestand gebracht. Tegenwoordig waren er rechters die gedwee uit zijn hand aten. Soms had hij ineens zin om er een als een braaf hondje over zijn bol te aaien. Maar daarvoor had hij nog te veel respect voor het beroep, en de trots dat hij aan hun tafel mocht lunchen was nooit getaand. ‘Meester Zussemezo’, had er eentje op zijn badge staan. Hij kon hoog en laag springen, niemand zou hem ooit meester noemen. Hij was Bruno later nog eens tegengekomen in een van de expositiehallen van La Beaujoire, op een vastgoedbeurs. Bruno bleek een zak. Waarschijnlijk was hij dat altijd geweest.

Hij stond te kijken naar een groepje ruiters die van het laagwater profiteerden om in galop over de oranjeblauwe weerspiegeling van de ondergaande zon in de ribbels van het vochtige zand te jagen, toen een monotone vrouwenstem vlakjes liet weten dat hij vanavond een afspraak had. Hij moest uit eten met de eigenaresse van het makelaarskantoor tegenover het hotel. Zoals altijd had een innerlijke drang hem naar de etalage van zijn oud-collega’s gedreven, maar deze keer had hij de deur opengeduwd omdat hij zag dat er binnen een lange blondine van tegen de vijftig stond, fris en fruitig voor haar leeftijd, met een strenge houding en een borstpartij die fraai uitkwam in haar simpele, strakke witte bloes. Hij had gezworen dat hij de hele zomer niet zou werken, maar de overwinning die zijn beroepsafwijking hem die avond opleverde, had hij niet alleen te danken aan een analyse van de lokale prijs per vierkante meter. Hij keek nog steeds jaloers naar de ruiters en baalde ervan dat hij geen tijd had om te leren rijden. Op een dag koop ik een paard, op een dag neem ik paardrijles, beloofde hij zichzelf, in de wetenschap dat hij tot zijn pensioen zou moeten wachten, maar de vrouwenstem herinnerde hem op dezelfde toon aan het etentje en de optie om bloemen te kopen. Hij pakte zijn telefoon en schakelde de herinnering uit die urenlang elke tien minuten hetzelfde riedeltje kon dreunen. Naast zijn boekhoudster was zijn telefoon zijn enige werknemer. De goedkoopste en betrouwbaarste, zolang hij tenminste opgeladen was.

Hij had zich nooit een leider of alfamannetje gevoeld, en al helemaal geen maatschappelijk werker, dus toen Century 21 hem al op zijn twintigste, na twee succesjaren, vroeg of hij een nieuw kantoor wilde managen, had hij vriendelijk bedankt. De resultaten van zijn gedreven (anderen zeiden autistische) werkmethode waren boven alle verwachtingen. Hij leverde een verkoop per week, soms meer, en was een van de beste verkopers van het land, in elk geval de jongste. Maar zijn kijk op de samenleving had zich die twee jaar in negatieve zin ontwikkeld en hij zag zichzelf niet aan het hoofd van een legertje vaalgeel beklede zoetwaterhaaien. Zijn ambitie was er niet op gericht om anderen succes te brengen, en al helemaal niet om hun succes te vergroten, dus hij begon liever voor zichzelf. En daarom betaalde hij een vast bedrag voor zijn boekhoudster en ook voor zijn telefoon.

Hij pakte zijn kaartenmapje en stak zijn ID-kaart erin met dezelfde woede, om niet te zeggen walging, als altijd. Bij het zien van zijn voornaam, Majkel, liepen de rillingen hem over de rug. Hij heette Majkel. Een muzikale passie van zijn moeder en een modieuze trend hadden zijn ouders ertoe gebracht hem Majkel te noemen. Kort voor de jaren zeventig was er een golf op gang gekomen die in 1984 zijn hoogtepunt bereikte en zich in 2010 voorgoed had teruggetrokken, maar in zijn schuim bleven tienduizenden drenkelingen achter op het strand van de achterhaalde voornamen. Rond zijn geboorte zat Michael Jackson midden in zijn transformatie en was hij definitief doorgebroken, in commerciële en artistieke zin, dus het leek zijn ouders een goed idee hem tot een soort peetvader te bombarderen. Hij nam het hun niet kwalijk, in het begin was hij hun zelfs dankbaar. Zeker toen Knight Rider op tv kwam. Het bracht hem zijn eigen fifteen minutes of fame op het schoolplein en een stil, maar sterk gevoel van bevrediging als hij op tv zag hoe de bolide Michaels naam uitsprak en de ledlampjes in zijn dashboard rood liet knipperen. Tegenwoordig voelde hij dezelfde rilling wanneer de gps van zijn ‘Peursche’, zoals hij het ding noemde, hem bij het omdraaien van de contactsleutel gedag zei. Pas veel later had hij zijn naam verburgerlijkt, of er in elk geval de proletige franjes van afgeknipt, zijn naam gepolijst. Bij zijn eerste stappen in hogere kringen dan de zijne – hoger was het al snel geweest, want hij kwam uit de kelder van de samenleving – merkte hij meteen dat in die lagen Majkel niet heel gangbaar, of eigenlijk non-existent was. Als hij zijn ogen opsloeg naar de hemelen van het republikeinse succes, kon hij vaststellen dat er niet één minister was die Majkel heette, en trouwens ook geen enkel Kamerlid. Evenmin had er ooit een aristocraat over gepeinsd die naam voor een voorvoegsel te plakken. Majkel was een voornaam zonder verleden en zonder toekomst, allesbehalve een naam waarmee je carrière maakt, of je moest willen doorbreken in de reality-tv. Dus had hij gebruikgemaakt van zijn verhuizing naar Parijs om visitekaartjes met een nieuwe identiteit te laten drukken.

Voor geen goud ter wereld had hij een taxi genomen; hij had net een Porsche gekocht en zelfs al wist hij dat hij daar de domste dingen mee uithaalde, hij nam liever dat risico dan een verstandige beslissing, ook voor die tien minuten. Bovendien, zo op het bordes van het hotel staan wachten tot een hotelbediende zijn ‘Peursche’ kwam voorrijden was onbetaalbaar. Hoewel, zesenzeventigduizend euro en wat kleingeld kostte het.

De makelaar had Nossy Be voorgesteld, een restaurant aan het strand, en hij vroeg zich af of ze meer in hem zag dan een potentiële investeerder. Nu hij er zo onderweg over nadacht, herinnerde hij zich niets dan professioneel gedrag. Misschien zou de strenge bemiddelaarster wat ontdooien van een mojito, dat hoopte hij tenminste, want bij hem begon de champagne al in te dalen. Dat merkte hij toen hij per ongeluk een van de vele eenrichtingswegen van de badplaats in reed. Hij was vastbesloten zich overvloedig te bezatten, maar bij het parkeren vroeg hij zich af of hij wel de juiste drinkpartner had gekozen. Net als alles in zijn leven was dronkenschap een vooraf geplande bezigheid. Toevallig dronken was hij nooit. Hij gunde zichzelf twee zatte avonden per maand en de dagen daarna waren de enige dagen dat hij niet werkte. Afgezien van die avonden dronk hij nooit en niemand kon daar iets aan veranderen, zelfs geen notaris. Maar op die avonden kon niets hem tegenhouden, zelfs geen fatsoen.

Hij had een gekke relatie met alcohol. Hij vond het niet zo heel lekker, maar trok een verstandig, matig gebruik ook niet goed. Het eerste glas was voor hem alsof hij een eindeloze gang in rende met links en rechts deuren naar een kermis, een lekker huiveringwekkend stierengevecht, een achtbaan om heerlijk duizelig te worden, een spookhuis voor de griezelige noot, een parachutesprong, een formule 1-circuit, een bokswedstrijd en vaak een gênant besluit in een wasmachinetrommel. De dag na zo’n zatte nacht begon hij trouwens standaard met een controle van zijn motorische functies en een wat verontruste, maar fatalistische zoektocht naar blauwe plekken op zijn stramme lijf. De eerste avond van zijn carrière was hij met collega’s mee geweest naar Le Perroquet bleu, de formica tent tegenover kantoor. In dat deprimerende decor had hij zich bezopen aan de pastis en ondertussen met zijn team over vastgoed gekletst, toen zijn team weg was met de kroegbaas over auto’s, toen de kroeg dicht was met onbekenden in een andere kroeg over meisjes en toen het ochtend werd hield hij het gesprek helemaal in zijn eentje gaande voor de dichte deur van het makelaarskantoor. Uit die ervaring en uit de zware werkdag erna had hij voor eens en voor altijd een wijze les getrokken: het werd dronkenschap en een zwerversbestaan of onthouding en succes. Vanaf het begin van de zomervakantie had hij zich elke avond bezat, en zoals handen afgehard raken van werk en het hart van verdriet, zo raken lever en hersenen afgehard van de alcohol. De ogenblikken van bewusteloosheid, de black-outs en het moment dat hij veranderde in een pas onthoofde eend die als een dolle in het wilde weg rondstoof om uiteindelijk ter aarde te storten, begonnen steeds later.

Ze leunde met haar elleboog op een kartonnen mapje. Haar outfit was niet zo sexy als de dag van hun ontmoeting, haar borsten waren minder prominent aanwezig in haar wijde trui. Ze begroette hem met een hand aan een ferm gestrekte arm en schoof haastig de bril die als een haarband op haar hoofd zat naar het puntje van haar neus. Voordat hij ging zitten keek hij enigszins moedeloos en jaloers om zich heen naar de tafels vol flessen waar mensen met glinsterende ogen aan zaten te lachen. Bij zijn maaltijd zou het zeker geen hoogtij worden. Ze begon met een reeks dodelijk saaie vragen, niet omdat ze hem interessant vond, maar om te zien wat voor soort klant hij was. Hij wilde bijna zeggen dat hij een klant was met een flinke buffer die bliksemsnel kon beslissen en dat zijn gezelschap haar rijk kon maken, maar hij antwoordde terughoudend en zocht ondertussen met zijn blik naar een ober die hem een groot glas vol wat dan ook kon brengen, als het maar sterk was. Ze ging niet in op zijn voorstel om een mojito te nemen, maar koos voor een uiterst deprimerende kir royal cassis. Hij begon te hopen dat haar lever en hersenen nog zacht genoeg waren om wat aan de alcohol te hebben, maar liet die hoop al snel varen toen hij zag dat ze haar lippen heel zuinigjes onderdompelde in het vocht, dat ogenschijnlijk geen millimeter lager kwam te staan. Ze bestelde een caesarsalade, hij een kom wulken en daarna een tongfilet, waar hij een fles Quincy bij wilde laten komen. Maar zij wees op haar glas kir en gebaarde de ober, en ook hem, dat ze daar ruim genoeg aan had. Hij ging naar de wc om even zijn benen en gedachten te verzetten en terwijl hij geduldig voor de deur stond te wachten had hij de tijd om de foto’s aan de muur te bekijken van beroemdheden die allemaal één ding gemeen hadden: ze vermaakten zich enorm. Op zijn weg terug naar hun tafeltje viel het hem ineens vreselijk zwaar dat hij de enige was die zich ooit zo had verveeld in dit restaurant. De heerlijk koele Quincy deed hem goed. Hij besloot zich bij de situatie neer te leggen. Uiteindelijk beloofde hij zelfs mee te gaan naar een kantoorpand in Saint-Nazaire, een vervallen villa in Pouliguen, maar wel met een flinke lap grond. Hij beloofde van alles met het grootste gemak, omdat hij wist dat hij er toch niets mee zou doen. Even later probeerde hij iets persoonlijker thema’s aan te snijden, zonder intiem te worden. Had ze kinderen? Ja, een zoon die voor haar werkte en haar hoogstwaarschijnlijk zou opvolgen. Ze was nu drie jaar weduwe, zei ze in één moeite door, zonder dat hij naar haar huwelijkse staat hoefde te informeren. Bijna had hij gezegd: ‘Dus u heeft al die tijd geen pik gezien?’ maar hij besloot zijn mond te houden, om van een ongemakkelijk etentje geen vernederende situatie te maken. Tegenover hem zat een vrouw die perfect in staat was haar glas kir in zijn gezicht te gooien. En bovendien kon hij het antwoord raden. Ze had al drie jaar geen pik gezien en zou er waarschijnlijk nooit meer een onder ogen krijgen. In elk geval niet die van hem, want die had zich in de loop van het etentje teruggetrokken als de laatste uitgedroogde wulk die retour was gegaan naar de keuken, voorgoed onbereikbaar in zijn schulp. Nu was het haar beurt om naar de wc te gaan, hij keek opgelucht hoe ze wegliep en bestelde een shotje ijskoude wodka om wakker te worden. Ze mocht dan een perfecte kont hebben, op haar hoge hakken hees Virginie Martin de vlag van de ultieme verveling helemaal naar de top.

Hij betaalde, zij bedankte. Zij was te voet, hij bood aan haar naar huis te brengen. Zij wilde het aanbod afslaan, maar veranderde van gedachten toen ze voelde hoe koud de wind was. Hij reed als een gek, zij gilde als een gekkin. Hij zette haar af bij haar flat, zij schold hem verrot. Hij barstte in lachen uit en gaf vol gas. Zijn avond kon eindelijk beginnen.

Om kwart voor zes was Jean zijn bed uit gekomen met evenveel moeite als altijd, misschien wel meer. De hele nacht had het wat-doet-het-ertoeïsme van voor het slapengaan het onbewuste pessimisme van voor het wakker worden gevoed. Dat ochtendpessimisme, verscherpt door het tenenkrommende melodietje dat zijn mobiel voor hem had uitgekozen, was een kwestie van aanleg, maar vandaag deed het putweer van de laatste twee maanden er nog een schepje bovenop. Gisteravond, aan het eind van de derde zonnige dag, had hij de lucht zien volstromen met lage, grijze, hier en daar ronduit donkere wolken. Het had hem niet ontgoocheld of verbitterd, sterker nog: hij had in zijn eentje met zijn hoofd in zijn nek en zijn handen in zijn zij staan lachen. Hij had hardop tegen zichzelf gezegd dat het allemaal volkomen logisch was. Na drie dagen zon begonnen de zoutvlaktes fleur de sel aan te maken, dus kon je op je klompen aanvoelen dat een storm alles zou verwoesten. Hij had niet anders verwacht. De wolken stelden hem zelfs gerust. Hij was blij dat hij niet zo verrukt was geweest als de collega’s die hij had zien lopen. Hij vond het altijd al vreselijk om zich te laten meeslepen door collectief enthousiasme. Zelfs al was hij er weleens in gevlucht, het had hem altijd weer berouwd, neem het WK van 1998. Hij hield helemaal niet van voetbal, wat moest hij op de Champs-Élysées? Sindsdien kon het nationale gemeenschapsgevoel hem gestolen worden en dat was een van de redenen waarom hij dit beroep had gekozen. Zoals elke ochtend zette hij het koffiezetapparaat aan dat hij de avond ervoor had klaargemaakt en luisterde naar het gepruttel: het ding zoog water op, spoog stoom uit en vulde zich druppelsgewijs. Zijn lodderige ogen bleven automatisch boven de machine hangen, zoals elke ochtend.

De zoutboer ofwel paludier houdt van zijn ruwe metier: hij deinst er niet voor terug zijn handen duchtig uit de mouwen te steken, mits hij tussendoor enige tijd kan rusten, en hij werkt liever zo dan minder hard aan één stuk. Net als de visser kan hij uren in de waterige winterzon zitten zonder zich af te vragen of hij die vruchteloze tijd niet aan profijtelijker werk zou kunnen besteden. Een enkele keer hoort men hem klagen over zijn lage salaris, maar nooit over het werk zelf, en hij kwijt zich van zijn erftaak met een trouw die we elders zelden nog zien. Toch is het een hard, schamel bestaan: hij eet bijna nooit vlees, gebruikt in de ochtend en avond een eenvoudige soep en tussen de middag aardappelen met sardines en wat alledaagse, onverkoopbare schelpdieren, dat is zijn dagelijkse kost.

Het beroepsportret had een fraai plekje aan zijn keukenmuur en Jean kende het uit zijn hoofd, maar toch las hij het een paar keer per dag, zoals je de humoristische gedragsregels die je zo vaak in wc’s ziet hangen ook elke keer dat je er komt weer leest. Hij had het gevonden in Het zout, een boekje uit 1882 dat bovenop had gedreven in een tweedehandsbak voor een boekwinkel aan de Avenue Lajarrige in La Baule. Hij had de bladzijde losgescheurd, ingelijst in een lijstje zonder lijst en opgehangen. Het vergeelde papier vol vochtplekken was niet zonder verdienste: het plaatste hem in een lijn. De familie van zijn beide ouders leefde al generaties in Frankrijk, maar had nooit in een bepaalde streek wortel geschoten. Ze kwamen uit alle zes hoeken van het land en het leek alsof ze generaties lang zonder bagage hadden rondgetrokken om ten slotte zonder duidelijke reden in Parijs te eindigen. Anders dan bij slakken had hun tocht geen sporen nagelaten. Zijn familie had geen accent en geen gewoontes. Zijn familie was een kleurenfoto.

Toch was Jean, net als iedereen, genealogisch gezien een uitbreiding van de laatste familie-uitbouw. Hij had de indruk dat zijn huisbaas en -bazin, ook wel ouders genoemd, samenwoonden zonder veel heibel of wrijving, maar ook zonder veel hartstocht. Zijn planetair-universitaire vader en zijn gemeentelijk onderwijzende moeder vormden de schakels van een goed geoliede kennisketen. Hij ontwikkelde de theorieën, zij verspreidde ze. Jean had zeker in het begin nog hard op de rol van proefkonijn gehoopt. Maar die kreeg hij niet, dus hij bleef een buitenstaander bij het intellectuele tumult waar het huishouden van gonsde. Als kind was hij te jong om te horen hoe neuronen zachtjes tegen elkaar aan schuren, als puber was hij er te doof voor en als volwassene had hij het geduld niet meer. Op de wc kon hij uit de stapel specialistische tijdschriften opmaken dat zijn vader niet zomaar iemand was die zomaar iets zei. Vanaf zijn troon was hij de loopbaan van deze grote man gaan volgen, die lang zo groot niet bleek zodra je het kleine kamertje weer uit stapte. Zijn moeder wijdde haar leven aan grote zaken: haar man, van wie ze de koffers aan de binnenkant en de reizen naar het buitenland organiseerde, en de wereld, waarvan ze de eerste noden vanaf haar thuisbasis probeerde te lenigen. Dus om water uit te sparen, waar volgens haar weldra te weinig van zou zijn, mocht je alleen doortrekken bij organisch materiaal, en Jean, die naast de wc sliep, vond het toch wel spijtig dat het voor de redding van de wereld nodig was dat het in de gang stonk als op een openbare plee.

Hij liet zijn dagdromen voor wat ze waren, dronk zijn zwarte koffie en rookte een sigaret; hij genoot van de nicotineboterham op zijn lippen, die nog vochtig waren van de gloeiend hete, voorzichtig opgeslorpte koffie. Voelen hoe de damp van je koffie je neus streelt, hoe de rook van je sigaret al je longblaasjes vult, je hersenen in nevelen hult en lichtjes afstompt, een beter begin van de dag kende hij niet. Hij wou dat deze verdoving eeuwig duurde. Alle andere sigaretten stak hij in de loop der uren alleen maar op om deze toestand terug te vinden, maar het mocht niet baten. Alle goede dingen zijn eindig, zeiden zijn ouders vaak, en in dit geval, in dit specifieke geval, hadden ze gelijk.

Hoelang had hij hun onderwijzerstoontje nu al niet gehoord? Die mengeling van minzaamheid en bezorgdheid die hem bij elk contact deed knarsetanden? Een intellectuelenkind dat met zijn handen werkt, dat was een concept dat hun ontging, misschien wel het enige. Toch waren alleen zij verantwoordelijk voor deze coproductie. Hij reageerde niet meer op hun telefoontjes, zij waren gestopt met bellen. Eindelijk begrepen ze elkaar.

De grote, gewichtige zaken van zijn ouders hadden Jean in de verdrukking gebracht en hij groeide op in de schaduw, zonder de stralen aandacht en liefde waar kinderen hun licht uit halen. Door dat tekort begon er al snel een onkruid te ontkiemen. Het verwaarloosde lapje grond van zijn jeugd leverde een rijke oogst aan stennis en opstandigheid. Eenmaal voorbij de stomme verbazing dat hun nageslacht opgroeide voor galg en rad kozen zijn ouders de onverschillige aanpak, maar ze hadden niet in de gaten dat al die stommiteiten puur waren bedoeld om een reactie uit te lokken. Het oxymoron van de aanwezigheid die even zwaar weegt als een afwezigheid werd door zijn ouders voortreffelijk in de praktijk gebracht, en als hij eraan terugdacht herinnerde Jean zich een eenzaam samenzijn dat hem destijds veel verdriet deed. Als antwoord op hun apathie ging Jean weer in het gelid lopen en schikte zich in de grootst mogelijke banaliteit. Hij werd een middelmatige leerling, een onopvallende jongeman met een volstrekt vrijblijvende rol in de vriendengroepen waar hij in de marge omheen cirkelde. Zijn vriendschappen vond hij ergens anders, in het vergeelde papier met de zinnenprikkelende zoldergeur dat hij opduikelde in de gargantueske bibliotheek die zijn ouders vaker aanvulden dan de koelkast. De literatuur, die eerste levensbehoefte, verdreef zijn eenzaamheid.

Hij had zijn gezin op een vroegtijdige pubercrisis getrakteerd en de traditionele adolescententrammelant manifesteerde zich alleen op zijn halve krentenbroodgezicht en in de plotselinge, weinig charmante kraakbeengroei van zijn voorsteven. Later, toen zijn huid weer op één lijn kwam met zijn skelet, werd Jean wat doorgaans een mooie jongen wordt genoemd. In de haast zich op het leven te storten, nam hij net als menig ander een aanloopje, maar hij knalde met zijn kop tegen de muur van de doodlopende steeg die de universiteit zo vaak is. Zijn innerlijk vuur werd gevoed door de kennis die hij bij elkaar wist te sprokkelen, maar aan de buitenkant was er geen vonkje van te zien, behalve dan misschien in zijn ogen. Helaas maakte een ogentest geen deel uit van de richting die hij had gekozen: rechten en de bijbehorende stoet van grote zaken, die je alleen mocht verdedigen als je een jurk aantrok, welk geslacht je ook had. Zelf had hij zijn hele eerste jaar besteed aan pogingen die eennalaatste op te tillen om die laatste te zien te krijgen. En bij het laatste examen aan het eind van het jaar lukte hem met zijn gemiddelde niet meer wat hem met andere zaken dat jaar nog wel was gelukt: hij kreeg het niet omhoog. Dit fiasco bracht de aanwezige partijen niet nader tot elkaar, het verdiepte de kloof, sloeg een afgrond van onbegrip waardoor de echo van de familiegesprekken van steeds verder weerklonk. Ze liepen al tijden niet meer op dezelfde berg en nu bevonden ze zich zelfs in een ander massief. Jean was opgelucht toen hem een scheiding werd voorgesteld en nam het zolderkamertje dat zijn ouders voor hem wilden betalen als toevluchtsoord aan.