NORMAN

Merel Hubatka

Norman

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Merel Hubatka 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © joakimbkk

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 304

ISBN 978 90 284 4331 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 284 2793 9

Voor mijn vader

Honderd keer opdrukken

AKIMOEGA, NEDERLANDS-NIEUW-GUINEA, 30 APRIL 1962

‘Zaklopen, koekhappen of voetbal?’

Peniskokers steken fier omhoog. Gele paradijsvogelveren wiegen in de wind. Donkere huiden zijn beschilderd met een patroon van witte strepen en hier en daar oker en houtskoolzwart. Honderden mensen. Vooraan staan mannen die hun lichaam hebben ingesmeerd met varkensvet. Hun gespierde armen glanzen in de zon. Sieraden van zwijnentanden om hun biceps steken mooi af tegen de huid.

De vrouwen dragen grasrokjes en gekleurde kettingen kruislings om hun lichaam. Eén heup opzij waar een kind op zit. Sommige mannen hebben een botje door hun neusschot gestoken. Anderen een stuk schelp of een slagtand. Ze lijken in gevechtshouding te staan. Vuur in de ogen. Boven hun hoofden wapperen de Nederlandse vlag en de gloednieuwe Papoeavlag gebroederlijk naast elkaar.

‘Tijd voor het volgende…’ zegt Norman, maar niemand reageert. Niemand beweegt.

Misschien begrijpen ze hem niet. De wedstrijd bisjpaalklimmen¹ was geen onverdeeld succes geweest, hij moet met iets beters komen om de stemming erin te houden. De jonge bestuursambtenaar haalt diep adem en voelt de lucht langs zijn strottenhoofd raspen. Er verschijnen donkere plekken onder zijn oksels. Na het hijsen van de vlaggen heeft hij zin voor zin het Wilhelmus voorgezongen. Onverstaanbaar zongen ze het na. Een enkeling hield demonstratief de lippen op elkaar.

Aan de rand van het veld zijn mensen in klapperbomen geklommen om niets mis te lopen. Achter de palmen liggen akkers met nieuw gebouwde huizen en hutten. Daarnaast de rubberplantages of in ieder geval het begin daarvan, omsloten door moerassige vlakten waaruit in de verte vrij plotseling de bergen met oerwoud oprijzen.

‘Voetbal, dat lijkt me het beste.’

Norman houdt de bal in de lucht die hij onder een afdak achter zijn huisje gevonden heeft.

Nauwlettend houdt hij Origines en Krimson in de gaten. Die kijken op hun beurt broeierig naar de overkant van het veld. Daar staat Waris, het hoofd van de Sempan, een rivaliserende stam. Al een jaar ging het goed. Met apaiserende cadeautjes en diplomatieke tussenkomst van Norman leefden de stammen, van oudsher op voet van oorlog, betrekkelijk vreedzaam met elkaar.

Tot vandaag.

Origines en Krimson zijn duidelijk niet voor een Hollands feestje gekomen. Wraak, dat is waar de dag om vraagt. Maar een stammenoorlog is wel het laatste wat Norman gebruiken kan. Wankel staat hij op zijn benen. Spreken voor zo’n grote groep heeft hij vaker gedaan, maar de snijdende spanning die er nu heerst beneemt hem de adem. De bal glibbert in zijn natte handen. Wat naïef van hem om te denken dat deze sfeer af te leiden is met een potje voetbal. Norman schrikt op van een lange diepe toon. Het is Aron die de triton blaast, een grote schelp met een gat erin, waar een wonderbaarlijk indringend geluid uit komt.

‘Aha. Voetbal dus. Ik heb hier twee teams nodig van beide elf man die in de beste conditie verkeren. De rest van de mensen gaat in een ruime cirkel aan de rand van het veld staan. Links en rechts ziet u de twee doelen die de agenten Otto en Issac hebben getimmerd. De bisjpaal is de middenstip. De vlaggen, daar moet u maar even omheen. Deze bal probeert u in het doel van de tegenpartij te krijgen. Let op, met uw voeten, want handen mogen niet gebruikt worden. In ieder team is één persoon de keeper. Die moet zien te voorkomen dat de bal in zijn doel komt. Alleen de keeper mag zijn handen wel gebruiken. Op het tritonsignaal van Aron wordt de wedstrijd geopend.’

Norman ziet tot zijn teleurstelling dat de stammen zich niet mengen in de teams. Aan de ene kant de Sempan, met het stamhoofd Waris voorop. Aan de andere kant de Nafaripi, met Origines en Krimson als grimmige aanvoerders. Hij voelt zijn hart kloppen in zijn keel, schraapt zijn krachten bijeen en roept zo luid mogelijk: ‘In naam van Hare Majesteit Koningin Juliana, ter meerdere glorie van haar verjaardag… moge het beste team winnen!’

Aron blaast op de schelp. Harde hoge kreten stijgen op uit de menigte. Strijdkreten of feestgewoel? Het laatste, hoopt Norman vurig. Hij zet een stap naar achteren, sluit een moment zijn ogen en hervindt met moeite zijn evenwicht in de zinderende hitte.

‘Gaat het, tuan? U ziet zo bleek,’ merkt Aron bezorgd op.

‘Blank, heet dat. Dat ben ik altijd al geweest.’

DOORN, NEDERLAND, 1959

‘Normááán, kom nou.’

Het nasale stemgeluid snijdt door de stilte van de slaap. Zijn zusje hipt van het ene op het andere been in de deuropening. Ze heeft het licht aangedaan. Het kale peertje schijnt hem genadeloos in het gezicht. Hij laat enkel een brommend geluid horen en hoopt haar daarmee weg te jagen, maar zo simpel gaat dat niet. De slaap wil niet wijken. Heeft hij weer te lang liggen lezen? Norman trekt de stapel dekens over zijn hoofd. Door verplaatsing van gewicht glijden ze juist zijwaarts op de kale planken vloer. Buiten is het aardedonker. Zijn adem bewolkt de koude lucht.

‘Ga je nou nog mee naar school?’ vraagt ze ongeduldig, terwijl ze zijn deken omlaag trekt.

Ze heeft haar wollen jopper al aan. Klaar voor vertrek. Hij toont een verontruste blik. Voor de vorm.

‘Is het al zo laat?’

Dat valt niet meer in te halen. Als hij dat al van plan was. Het eerste uur kan hij maar beter overslaan. Lakendonk van Frans heeft immer iets op hem aan te merken. Het is voor alle partijen beter als hij wegblijft.

‘Reculer pour mieux sauter,’ had zijn vader gezegd toen hij voor de tweede keer was gezakt voor zijn eindexamen.

Een opmerkelijk laconieke reactie. Maar nogmaals dat examenjaar met Lakendonk, Sijffel en Bergman? Zijn aanwezigheid in de klas begint hun te vervelen. Geheel wederzijds overigens.

‘Ik wacht beneden op je.’

Irritatie in haar stem.

‘Ja. Doe dat,’ roept hij haar na met enig leedvermaak.

Dat wordt lang wachten.

Hij trekt de deken weer over zich heen, maar de warme slaperigheid is verdreven door kou. Over de hanenbalken kruipt traag een spin. Het peertje brandt nog. Had ze dat nou even uit gedaan, dan kon hij verder slapen. De afstand van zijn bed naar het lichtknopje lijkt vooralsnog onoverbrugbaar. De spin is waar hij wezen wil en begint vol goede moed aan een draad. Allengs langer en langer. Tijd voor de test. Kan het zijn lichaamsgewicht dragen? De zilveren glans van het rag schittert in het lamplicht. Dapper zwiebelt de spin onderaan. Daadkracht op de vroege morgen.

‘Ja, daar bungel je dan,’ zegt Norman in het luchtledige. ‘Hoe nu verder?’

De nacht is voorbij. Zoveel is duidelijk. Hij werpt een blik op de wat groezelige kraag van zijn overhemd dat over een stoel hangt. Wat te doen. Een schoon hemd van de waslijn halen en wachten tot zijn lichaamswarmte de kreukels gladstrijkt?

Hij ziet ervan af. Zijn donkere haar valt net over de kraag. Een kappersbezoek kan hij nog wel even uitstellen. Hij draalt nog wat op de overloop tot de dreun klinkt van de keukendeur die beneden dichtslaat. Zus is al vertrokken. Die ziet hij voorlopig niet meer terug.

Moeder ligt op haar knieën voor het houtfornuis. Ze blaast in een vuur dat niet branden wil. Het ronde achterwerk steekt bedrijvig omhoog. Norman schuift er behoedzaam omheen. In de gootsteen staat een aangekoekte afwas. Hij laat de kraan lopen, negeert de wankele koekenpan met inhoud waarin het water opspat en plenst ijskoud water in zijn gezicht. Hij droogt zich af met een theedoek.

‘Is er thee?’

Moeder is zo verwikkeld in haar bezigheden dat ze hem niet opmerkt. Norman begrijpt zelf ook wel dat er geen thee is zonder brandend fornuis. Hij snijdt een onbetamelijk dikke boterham af en holt het bootje van de kaas nog wat dieper uit. Traag kauwend zakt hij op een keukenstoel. Het zou aardig zijn als hij zijn hulp aanbood maar echt zin heeft hij daar niet in. Zijn moeder komt overeind en kijkt hem een ogenblik verwilderd aan. Pieken haar omlijsten haar gezicht. Ze strijkt het naar achteren en probeert haar knot weer in het gareel te krijgen. Ze zal hem zo wel vragen waarom hij nog niet naar school is.

‘Je weet dat de keizerin op die stoel gezeten heeft?’ vraagt ze daarentegen.

Natuurlijk weet hij dat. Dat deze stoel ooit edele billen mocht dragen is geen geheim in de familie. Tijdens de oorlog woonden de verbannen Duitse keizer ii en zijn vrouw Hermine in Huis Doorn, vlak bij het landgoed waarvan zij het koetshuis bewonen. Heel sporadisch kwam ze langs in ruisende rokken en maakte het drinken van een kop koffie en het zitten op een houten keukenstoel tot een historische gebeurtenis.

De schoonheid van een voorval zit in de kracht van de herhaling. Daar weet Moeder alles van. Ze vertelt het verhaal veelvuldig en met zoveel verve dat je zou willen dat je erbij was. Even vergetend dat je er daadwerkelijk bij wás, want de werkelijkheid steekt altijd schraal af bij de meeslepende geschiedenis die je te horen krijgt. Af en toe onderbreekt ze haar relaas om in het fornuis te blazen. Norman hangt vergenoegd achterover. Soms hangen die verhalen hem de keel uit, maar zo bij het wakker worden geniet ook hij van de kracht van de herhaling. Eindelijk vatten de houtjes vlam. Hij wilde juist aanstalten maken om haar te gaan helpen, maar stelt tevreden vast dat het niet meer nodig is.

‘Is Vader al weg?’ vraagt hij.

Haar verhaal is naadloos overgegaan op joodse onderduikers die tijdens de oorlog bij hen woonden, en een Duitse officier die niet onaardig was maar iets te vaak langskwam. Prozaïsche zaken als vuur, thee en de gangen van zijn vader lijken als waterdruppels van haar af te glijden.

Op tafel ligt een brief die er officieel uitziet. Aan hem geadresseerd. Verbaasd pakt hij hem op. Zo heel veel officiële brieven ontvangt hij niet. Het briefhoofd valt direct op.

Ministerie van Defensie. Zijn hart klopt in zijn keel. Ja… Verdorie… Natuurlijk…

Ergens dacht hij dat de eer aan hem voorbij kon gaan. Zolang hij zich maar in een klaslokaal verschuilde en zijn examens zo vaak mogelijk overdeed, kwam niemand op het idee om hem te rekruteren. Zoals hij heel eerlijk gezegd ook denkt dat de dood geen vat op hem heeft, of op de mensen om hem heen. Het is prettig schuilen in een vacuüm van naïviteit.

Even overweegt hij om de brief niet open te maken. Het vuur in het fornuis gloeit zo lekker. Het deurtje aan de voorkant staat nog open. Eén welgemikte worp en de brief laait op in een enkele steekvlam. Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren.

Wat zou het knullig staan als hij misgooide. De brief zou een flauw boogje maken en vlak voor het deurtje op de oude plavuizen landen. Om hem daarna drie keer zo hard om de oren te slaan met de inhoud. Nee, vuur is niet altijd een oplossing. Gedwee de brief open maken voelt als een nederlaag. Een stuk papier wint het van hem.

’s-Gravenhage, 10 februari 1959

Geachte heer Taborsky,

Met het binnenkort bereiken van de leeftijd van eenentwintig jaar bent u volgens de Nederlandse wet dienstplichtig. U bent verplicht om u op dinsdag 3 Maart 1959 om 10.00 uur te melden bij de Koninklijke Kazerne te ’s-Gravenhage. Daar vindt de keuring plaats waarmee wij vaststellen of u geschikt bent voor het Nederlandsche Leger. U dient een geldig identiteitsbewijs mee te nemen evenals rein ondergoed.

Getekend uit naam van de minister van Defensie

Weer eens een ander verjaarscadeau, denkt Norman schamper. En dan te bedenken dat hij soms wakker ligt van het ruime begrip ‘toekomst’. Die strekt zich als een grijze, onbestemde massa voor hem uit. Hij voelt wel dat het niet per se vervelend hoeft te worden, maar dat hij er geen enkele lijn in herkennen kan irriteert hem. Met deze brief in handen moet hij bijna lachen om die sukkelige tobberijen. Hoe kwam hij op het idee dat hij zelf iets in te brengen zou hebben? Het leven besluit voor je. En anders de minister van Defensie wel.

Toekomst. De onbestemde massa verandert van kleur. Legergroen. Ze wordt er niet aanlokkelijker van. Zware soldatenkistjes aan zijn voeten en een barse stem die hem beveelt iets te doen, iets met modder en prikkeldraad. Het komt hem volslagen onzinnig voor. Moet hij klakkeloos gehoorzamen vanwege een streep op een schouder? Dit is het moment dat hij de mannenwereld betreden moet. Is hij daarvoor toegerust? Opgegroeid met vier zussen in de luwte van het bos. Zijn knie begint hardnekkig te trillen. Hij slikt moeizaam.

Moeder staakt haar verhaal en kijkt hem onderzoekend aan.

‘Is het zover?’ vraagt ze bezorgd.

Ze knikt naar de brief.

‘Ja. Het is zover.’

Norman probeert de woorden een geruststellende klank mee te geven. Tevergeefs.

‘Trudie was nog aan de deur gisteren. Ze komt steeds vaker. Zou zij niet een goede partij zijn voor je?’

Moeilijke onderwerpen met zwier ontwijken. Moeder kan dat. Wat heeft ze toch een onverbeterlijke hang naar romantiek, denkt hij geërgerd. Ze zoekt het op de vreemdste plaatsen. Trudie komt inderdaad geregeld langs, ze woont in de buurt en komt soms wat lenen. Suiker van zijn moeder of een boek van hem. Ze heeft de laatste tijd steeds vaker een reden om even mee naar boven te moeten.

Norman mag haar wel. Vroeger speelden ze samen in het bos. Al weet hij niet zeker of hij aardig tegen haar was. Ze was jonger en moest gewoon doen wat hij zei. Dat deed ze gewillig. Inmiddels is hij zo vaak blijven zitten dat ze bij hem in de klas zit. Daar zit ze tussen haar vriendinnen en bemoeit zich weinig met hem. Des te verbaasder is hij dat ze steeds vaker langs komt. Ze komt meestal precies als hij ligt te lezen en probeert het gesprek op gang te houden met weetjes over mensen die hem hoegenaamd niet interesseren. Wat moet ze toch van me, denkt hij geregeld. Moeder suggereert dat haar intenties van romantische aard zijn. Dat brengt hem van zijn stuk. Zou het werkelijk? Wat moet hij daar nu mee aanvangen… Soldatenkistjes stampen dwars door de verontrustende gedachte. Hij heeft een doel. Een afspraak. Een plan in schone onderbroek. Of hij dat nu leuk vindt of niet.

Krijt op schoolbord. Het krassende geluid kan even indringend zijn als een nagel over een ruit. Misschien is dat bewust zo ontworpen, mijmert Norman. Het houdt je bij de les. Tom, de pokdalige jongen naast hem, probeert onopvallend in zijn neus te peuteren. Juist doordat hij een hand er overdreven voor houdt valt het Norman op.

‘Honger, jongen?’ fluistert hij in zijn oor.

Tom schrikt, veegt snel zijn hand af aan zijn broek en veinst een grote interesse voor het langdradige verhaal van Sijffel. Vroeger had Norman zoiets nooit durven zeggen. Hij zou er genadeloos op zijn afgerekend. In de pauze hadden ze hem opgewacht. Omdat hij rare schoenen had en een slobberige broek. Omdat hij niet deed wat iedereen deed. Anders was.

Het enige voordeel van af en toe blijven zitten is dat je plaaggeesten vertrekken en je door je leeftijd ineens over een natuurlijk overwicht beschikt. Hij durft er nog niet altijd op te vertrouwen. Willem is immers ook blijven hangen en kan hem nog wel eens een vileine blik toezenden vanaf de andere kant van de klas. Maar de laatste tijd ziet hij boosaardigheid plaats maken voor een doffe vermoeidheid. Wat zou je iemand nog dwarszitten die net als jij lijdzaam zijn tijd uitzit.

Een paar rijen verderop zit Trudie. Ze kijkt hem recht aan. Hij schrikt ervan. Als Moeder haar mond had gehouden, kon hij normaal tegen haar doen. Nu is dat plots een hachelijke onderneming. Om haar te ontwijken veinst ook hij een diepe belangstelling voor de lesstof van Sijffel. Hij kan er geen touw aan vastknopen en werpt een stiekeme blik in de aantekeningen van Tom. Deze schuift zijn hand ervoor. Peuterde hij maar weer even, denkt Norman, dan kon ik tenminste rustig in zijn schrift kijken.

Hij doopt zijn vulpen in de inktpot en haalt die zo vol mogelijk naar zijn schrift. Als je dit vakkundig uitvoert is het mogelijk om een heel grote inktvlek te maken, maar dat is een kwestie van uiterst snel handelen. Vervolgens is het zaak om de nog natte inktvlek verder uit te spreiden. Armen, benen, uitsteeksels, tentakels. Hij maakt er een zo vreemdsoortig mogelijk wezen van. Flink doordrukken levert ook op de volgende bladzijden al een goede vlek op. Allemaal weer met een andere vorm. Nieuwe inspiratie voor weer andere wezens.

Sijffel tikt met zijn aanwijsstok op het bord. Iemand beantwoordt een vraag. Naar tevredenheid kennelijk, want Sijffel vervolgt zijn verhaal. Zijn dikke nek past ternauwernood in de witte boord van zijn overhemd.

Hoe moet dat als het op een gegeven moment niet meer past, denkt Norman. Dan krijgt hij geen lucht meer. De nek kleurt al aardig rood. Misschien gaat het nu al mis. Rode nek. Witte boord. Blauwe ademnood. Het loodje leggen in Neerlands driekleur. Stijlvol zou dat zijn. Stroperig trekt het lesuur zich voort. Pas als hij voor eeuwig aan de houten stoel geplakt denkt te zitten, luidt de bel en haast iedereen zich naar buiten.

Trudie loopt langs en doet alsof hij lucht is. In de verte verzamelt zich een groepje rond Willem. Hij vertelt over een belangrijke brief die hij heeft gekregen. Over zijn plannen als soldaat. Over de deuk die hij binnenkort in de wereld gaat schoppen met zijn gloednieuwe soldatenkistjes. Klasgenoten kijken jaloers. Norman eveneens. Onzinnig natuurlijk. Hij heeft precies dezelfde brief gekregen, maar Willem snoeft geestdriftig en hem ontbreekt alle lust. Willem lijkt bij voorbaat heldhaftig terwijl het soldatenpak hém afknelt nog voordat hij het aan heeft.

Dit schoolplein knelt toch net zo goed? Het leven op zijn tochtige zolderkamer. De stapel boeken onder de wollen deken. Een vlucht in een ander leven is heerlijk, maar van tijdelijke aard. Langdurig lezen vult je hoofd met watten. Dat merk je pas als een grote honger je uit bed drijft en je op wiebelbenen richting keuken wankelt. De wereld is waziger dan het verhaal waarin je al die tijd verbleef.

Hij kan er niet omheen. Het is tijd om een daad te stellen. De gedachte vervult hem met een overrompelende gedecideerdheid. Een ferm gevoel stroomt hem door de aderen. Hij recht zijn rug en loopt met flinke passen over het schoolplein. Zijn te grote schoenen klossen een beetje. Hij is vanmorgen vergeten om er nieuwe kranten in te stoppen. Een beproefde methode van zijn vader. Die loopt altijd op te grote schoenen. Kranten houden je voeten lekker warm en nadat iemand eens met een aanhangwagen over zijn tenen reed, was daar het onomstotelijke bewijs van de voordelen. Zijn vader beschikt over opmerkelijke wijsheden en dit is er één van. Het zijn zulke opmerkelijke wijsheden dat Norman niet op het idee komt om ze niet op te volgen. Ze horen erbij.

Een voorzichtig zonnetje breekt door. Een gebroken tegel wipt omlaag onder zijn voeten. Hij brengt zijn gewicht naar achteren en wipt weer omhoog. En nog eens naar beneden.

Een daad.

‘Welke daad dan?’ zeurt een stemmetje in zijn achterhoofd.

Met licht autoritaire klank maant hij het tot stilte. ‘Bemoei je er niet mee,’ mompelt hij.

DJAKARTA, INDONESIË, DECEMBER 1957 ZWARTE SINTERKLAASDAG

‘Sonny, kunnen we zo even stoppen bij een straatventer? Ik voel me niet goed. Misschien moet ik wat eten. Een pakje pisangblad met rijst of zo.’

De Indonesische president hangt bleek achterover. De bekleding van de gloednieuwe Ford plakt aan zijn rug.

‘Maar bung Karno, ik kan niet instaan voor de kwaliteit van dat eten. Het is niet zo heel ver meer naar het Merdèkapaleis.’

Soekarno laat een vermoeide blik glijden over het chaotische straatbeeld achter het autoraam. Handkarretjes, bakbrommers en fietskarren in een veelheid aan kleuren drommen naast de autoweg. Sommige straatventers gaan gebukt onder twee zware rieten manden die aan een zwiepende beugel over hun schouders hangen. Een rond puntig hoedje van gevlochten riet op het hoofd tegen de zon. Anderen hebben hun waar uitgestald op felgekleurde kleedjes. Er stijgt bruine rook op uit een gammele ton waarop een man met zwartgeblakerde handen saté roostert. Dit is het volk waar hij zo dol op heet te zijn. De chaos werkt op zijn zenuwen vandaag.

‘Kunnen die mensen hun handen niet wassen? En waarom kiest iedereen weer een andere kleur voor zijn kleedje? Ik krijg er hoofdpijn van.’ Hij trekt zijn kaki uniformjasje recht en kijkt naar een kreukel in zijn broek. Zijn lippen trekken geïrriteerd samen. Het is een onmogelijke opgave om bij de temperatuur in dit land onberispelijk voor de dag te komen.

Hij drukt zijn vingertoppen tegen zijn slapen, buigt wat naar voren en sluit zijn ogen.

Ooit heeft hij het tot zijn handelsmerk verheven om op te staan voordat de zon opkomt. Eerst zijn gebeden en dan de paleizen, gastenverblijven en paleistuin inspecteren. Daarna een rokertje op de veranda voordat de wereld echt begonnen is. Het heeft hem tot groot leider gemaakt, iemand die alles, maar dan ook alles onder controle heeft. Het stelt hem in de gelegenheid om belangrijke besprekingen om zes uur ’s morgens te plannen. Staatshoofden van over de hele wereld, ministers en kopstukken uit het bedrijfsleven. Hij is ze altijd een stap voor door ze genadeloos uit bed te tremmen met een ontbijtbespreking. Liefst heeft hij de knopen rond half zeven doorgehakt terwijl zijn tegenstrever zich nog slaperig achter de oren krabt.

Er lijkt iets aan de hand de laatste tijd. Het begint hem steeds zwaarder te vallen. Wat twee weken geleden is gebeurd, dat schudt men niet zomaar van zich af. Het achtervolgt hem, houdt hem uit de paar uur slaap die zelfs een groot president nodig heeft. Het zit hem in de weg als hij zijn eerste, tweede of derde vrouw probeert te beminnen. Het hangt als het zwaard van Damocles boven zijn hoofd. Het verzwakt hem. Laat dat nou precies zijn wat ze willen. Verzwakken of helemaal uitschakelen.

De aanslag is niet opgeëist. Het gebeurde op de school van zijn kinderen tijdens een open dag. Hij had net in de aula plaatsgenomen waar de klas van zijn zoontje een muziekuitvoering zou gaan geven. De juf telde af en plotseling vlogen er drie handgranaten door de school. Elf doden, meer dan honderd gewonden. Het kunnen Indonesische afscheidingsgroeperingen zijn geweest, Nederlanders, de cia. Allemaal partijen die zo hun redenen zouden kunnen hebben.

Vanuit Amerika worden zijn verrichtingen met argusogen gevolgd. Zijn sympathie voor de krachtige leider van China, Mao Tse Tung. Zijn plannen voor het afschaffen van het partijenstelsel in Indonesië waarvan zelfs de meest ongeletterde landarbeider ziet dat het niet werkt. Er zijn sinds augustus 1945, toen het land zich onafhankelijk verklaarde al zo’n zestien kabinetten gevallen.

Misschien wil de cia van hem af, maar Soekarno beschouwt zichzelf niet als communist. Of als een dictator. Absoluut niet. Hij weet wat goed is voor dit land en het blijkt onhandig als alle partijen over ieder wissewasje moeten stemmen. Dat kunnen ze niet. Dat hebben ze wel bewezen de afgelopen acht jaar. Een sterke leider, dat is wat ze nodig hebben.

Ineens veert Soekarno op. ‘Wacht, Sonny. Dat meisje daar verkoopt vast veel lekkers.’

Sonny draait de wagen half de weg af. Mensen stuiven uiteen.

‘Dat meisje daar? Zij verkoopt geen rijst. Dat zijn vruchten, durians als ik het wel heb. Daarvan kunt u de lucht niet uitstaan.’

‘Laten we toch wat aanschaffen. Koopwaar van een meisje bij wie de sarong zo mooi om haar heupen spant, daar kan niks mis mee zijn. De durians in haar baadje mogen er trouwens ook wezen.’

‘Zoals u wenst, bapak. Laat me de auto op een betere plek zetten. Dan haal ik de durians. We moeten voorzichtig zijn in grote groepen mensen. De handgranaten die op u afkwamen houden mij nog uit mijn slaap. Dat kan zo weer gebeuren.’

Soekarno komt naar voren en priemt met een bezwerende vinger tussen de autostoelen. Zijn neusgaten lijken verder open te sperren.

‘Ik laat me mijn vrijheid niet ontnemen. Ik ben de vader des volks. Als ik mij niet meer onder de mensen mag begeven zal ik wegkwijnen als een orchidee die droog staat. Ik laat me niet opsluiten.’

Sonny houdt zijn handen strak om het stuur geklemd en kijkt naar het langsrazende verkeer. Meestal kan de president wel wat hebben, maar sinds de aanslag moet hij op zijn woorden passen.

‘Al goed, al goed, bapak. U mag die vruchten zelf kopen.’

Hij keert terug de weg op. Soekarno knijpt zijn ogen tot spleetjes en zoekt de durianverkoopster terug in de menigte. Sonny manoeuvreert handig tussen de vele auto’s door. Ineens wordt er hard geclaxonneerd. Geschrokken kijkt hij in de richting van het geluid. Er komt een auto van links, dichterbij dan goed voor hen is. Hij geeft een ruk aan het stuur maar kan niet voorkomen dat beide auto’s elkaar schampen. Met een klap komen ze tot stilstand.

‘Idioot!’ roept Soekarno. ‘Wel gloeiende hemel. Nondedomme! Welke builenkop presteert het om zo te chaufferen? Nondeju, wat een muilezel.’ Vloeken doet de president bij voorkeur in het Nederlands. De zwarte pitji staat scheef op zijn hoofd. Het wat pafferige gezicht ziet zo wit als een doek. De auto die hen schampte heeft veel meer schade, dat is in één oogopslag te zien. Het portier slaat open en de bestuurder stapt ongedeerd naar buiten. Een lange man, vrijwel kaal, grote neus. Onmiskenbaar een Hollander. Hij moet nog een paar meter afleggen tot hij bij hun zwarte Ford is. Soekarno maakt geen aanstalten om uit te stappen. Sonny zit aan zijn stoel genageld. Hij is er niet geheel zeker van of de woede van Soekarno aan hem geadresseerd is of aan de chauffeur van de andere auto. De president heeft weer kleur op zijn gezicht gekregen. Blosjes van woede.

‘Kan ik dan in mijn eigen land potdomme niet eens meer rustig rondtoeren? Achtenveertig jaar van mijn leven heb ik moeten toezien hoe Indië kreunde onder koloniale overheersing. Hoe de rijkdommen werden afgevoerd naar een ver landje vol lange, witte lummels. Nou zijn we eindelijk zelfstandig en die bleke reuzen blijven hier maar rondhangen. Op mooie hoge functies. In dikke glimmende auto’s. En dan nog tegen mij aan rijden ook. Addergebroed.’

De man is inmiddels om hun auto heen gelopen en tikt op het autoraampje. Soekarno besteedt er geen aandacht aan. Sonny verstijft en kijkt strak voor zich uit. Hij durft niet open te doen zolang de grote leider achterin aan het woord is.

‘Begrijp me goed, ik ben niet tegen die Nederlanders. Ik reken er zelfs een aantal van tot mijn persoonlijke vrienden, maar de tijd van koloniaaltje spelen is voorbij. Morgen nemen we de Nederlandse bedrijven over. Inreisvisa krijgen ze niet meer. Geldovermakingen naar Nederland laat ik blokkeren. De nieuwe derde wereld is aan de beurt.’

Soekarno pakt een gouden sigarettenkoker uit zijn borstzakje, peutert er een sigaret uit en steekt die op. Een dikke wolk vult de auto. Sonny hoest zo zacht mogelijk.

‘En het wordt hoog tijd dat ze West-Irian inleveren. Dan is Indonesië pas echt onafhankelijk,’ vervolgt Soekarno.

De Nederlander staat bedremmeld naast de auto te wachten op enige vorm van reactie. Nog een diepe haal van zijn sigaret en de president lijkt wat te bedaren.

‘Zou de auto het nog doen, Sonny? Ik wil naar huis.’

‘Wat moet ik met die meneer? Straks rijd ik over zijn tenen.’

‘Die mooie auto kan hij toch niet meenemen als hij terug naar Nederland moet. En als hij lange tenen heeft, is dat zijn probleem. O ja, Sonny, spoor straks de durianverkoopster voor me op. Zij is de enige die deze dag nog ten goede kan keren. Liever zonder durians, bij nader inzien.’

DEN HAAG, NEDERLAND, 1959

‘Ja, omkeren jongeman. En vooroverbuigen.’

Een lange rij jongens. Slechts de lendenen bedekt. Norman probeert aan omstandigheden te denken die nog vervelender zijn. Zijn fantasie laat hem in de steek, werpt hem terug in een onaangenaam heden. Dat ze aan zijn bilspleet kunnen zien of hij goed legermateriaal is, verbaast hem. Hij voelt wel dat het oog van een kenner hem onder de loep neemt maar vraagt zich desondanks af wat zijn achterwerk onthullen kan. Hij had overwogen om een naar soort schurft voor te wenden of zich als psychisch gestoorde te presenteren, maar glashard liegen heeft hij nooit goed gekund.

‘En nu opdrukken iedereen. Honderd keer.’

Norman kijkt met ironisch gekrulde mondhoeken naar de officier. Een vlezige man met vlasblond haar. Het uniformjasje spant rond zijn buik. Deze man beveelt mij om me op te drukken, maar zelf zou hij het nooit kunnen met die buik ertussen. Die gedachte vrolijkt hem tijdelijk op.

‘Opdrukken, zei ik. En haal die grijns van je gezicht.’

O ja. Men moest dit serieus nemen. Een grote groep knokige jongens in onderbroek die zich op de grond in het zweet werkt. Mannen in uniform naar wie geluisterd dient te worden. Een Zaak van Groot Belang.

Verderop heeft een jongen zich al na tien keer opdrukken met een kreet op de grond laten vallen. Gesmoord gelach klinkt. De officier loopt erheen en maant hem verder te gaan. Norman raakt tijdelijk buiten beeld en maakt daar dankbaar gebruik van door zijn knieën op de grond te laten rusten en alleen zijn schouders op en neer te bewegen. De jongen naast hem volgt al snel zijn voorbeeld. Een ander heft zijn lichaam zo stijf als een plank, enkel tenen en knokkels raken de harde vloer. Zweet druipt over zijn voorhoofd. Hij kreunt opzichtig.

‘Aansteller,’ fluistert iemand.

De stenen vloer is ijskoud. Achter de hoge ramen ziet Norman loodgrijze wolken. Zoveel jongens om hem heen maar hij voelt zich alleen. Bloot en alleen. En een beetje bang. Gevoelens waarvan hij het idee heeft dat ze niet in het leger thuishoren. Zijn armen beginnen te verzuren. Hij is de tel kwijtgeraakt, maar vermoedt dat de honderd nog lang niet in zicht is.

‘Voor minkukels geen plaats in het leger!’

De officier heeft hem weer in het vizier gekregen. Priemende ogen achter een klein rond brilletje. Negenennegentig, honderd. Met zijn laatste krachten maakt hij twee ferme bewegingen en laat zich languit op de vloer vallen. ‘Alsof ik hier voor mijn plezier ben,’ mompelt hij.

Bij het naar buiten gaan heerst er een opgetogen stemming. Norman vangt flarden van gesprekken op. De enthousiaste toon verbaast hem. Kinderen van de oorlog, dat zijn ze toch allemaal? Hij denkt aan het joodse meisje dat met haar moeder bij hen woonde. Als jongen vond hij het spannend dat hun verblijf in het koetshuis geheim moest blijven. Op een dag kwamen ze haar halen. Duitse soldaten. Onderdeel van een zelfde soort systeem, alleen toevallig van een ander land. Klakkeloos doen wat je meerdere beveelt, het lijkt hem niet gezond.

Iets verderop staat Willem. Norman had hem niet eerder opgemerkt. Willem kijkt onzeker om zich heen. Met Brylcreem heeft hij iets plakkerigs geprobeerd met zijn haar, maar door het aan- en uitkleden is het in de war geraakt. Zonder zijn trouwe volgelingen valt het op dat hij klein van stuk is. Zijn blauwe ogen kijken zoekend rond. Norman duikt weg achter een groepje jongens en wacht tot hij vertrokken is. Straks moet hij met hem oplopen en zit hij de hele treinreis naar huis met hem opgescheept.

Soldaat. Hij heeft er nog steeds geen zin in, maar misschien wordt het wel wat als hij zijn best doet. Wat doen soldaten zoal? Marcheren. Norman probeert een paar passen. Hij neuriet het liedje dat hij al sinds vanmorgen in zijn hoofd heeft:

Wij, Hollands legerknechten,

zijn fier op onzen stand.

Wij strijden voor de rechten

van ’t dierbaar Vaderland.

Wij zijn, zou ’t twistvuur rijzen,

het bolwerk van den Staat.

Wie zou zijn lot niet prijzen

van Nederlands soldaat?

Van Nederlands soldaat.

Mars, twee, drie, vier. Knieën hoog en borst vooruit. Het is een prettige manier van voortbewegen. Helder en overzichtelijk. Hij stelt zich een generaal voor die zegt waar hij heen moet. ‘Voorwaarts, mars! Op naar het station.’

Norman gehoorzaamt gedwee. Zingen, lopen en niet denken over hoe en wat. Het bevalt hem. Voor even. Liefst wel in zijn eentje. Zodra zijn fantasie hem een bataljon soldaten voorschotelt vlak voor, naast, achter hem, wordt het struikelen. Een schop in zijn knieholte. Zijn voorganger tergend langzaam. De soldaat ernaast hinderlijk uit de maat. Nee, zo alleen is hij er echt goed in. Mars, twee, drie, vier. Knieën hoog. Borst vooruit. Van dat liedje hoeft hij sowieso niet te verwachten dat het vandaag zijn hoofd nog verlaat.

Hij gaat wel hard zo. In de verte doemt Willem alweer op. Daar gaat hij met zijn slepende loopje. Heeft hem zijn hele schooltijd dwarsgezeten. Nu dwingt hij hem om te drentelen terwijl hij bijna warmliep voor het soldatenleven. Die brillantine. Steeds meer jongens deden dat. Je haar wordt er zo vettig van dat het lijkt alsof het in tijden niet gewassen is. Modegrillen. Norman ziet ze om zich heen. Sommige heel stoere jongens schaffen zich een leren jas aan. Coifferen zich met zorg. Roken sigaretten. Bij meisjes beginnen de rokken te slinken. Dat laatste spreekt hem wel aan. Niks mis met een aardig vrouwenbeen. Maar leren jassen en sigaretten laat hij aan zich voorbij gaan. Zijn jas kan nog jaren mee. De scheiding links in zijn haar valt er ’s morgens vanzelf in. Het vrijwillig inademen van rook spreekt hem in het geheel niet aan.

‘Wil je nog wat, Norman?’

Moeder schept op zonder zijn antwoord af te wachten. Glazige aardappelen in een pierenbadje van jus. Eromheen drijven een paar vellen van tomaat. Vader zit aan de overkant van de tafel. Hij heeft zijn damasten servet met één punt in zijn boord gestoken. De punten van zijn snor steken parmantig omhoog.

‘Mijn dierbaar hoofd,’ declameert hij, zonder Moeder aan te kijken. ‘Wat een voortreffelijke kookkunsten. Is het niet ongelofelijk, Norman. Geef je goede Moeder eens antwoord.’

‘Ja Moeder, heerlijk,’ haast hij zich te zeggen terwijl het bord al volgeschept voor zijn neus staat.

‘Weet je dat je voorouders in het Habsburgse Rijk een serie bedienden hadden? Al het zilver poetsen, dat was een monnikenwerk. Tafellakens stijven, diners prepareren, gasten ontvangen. Het personeel had daar een volledige baan aan. Ach, de glorie van weleer…’

Norman kijkt naar de manshoge schilderijen aan de muur. Zijn voorouders staren hem levensgroot aan. ‘Koeienkoppen,’ fluisterden zijn grote zussen vroeger wel eens. Vader mocht dat niet horen.

Norman kent de schilderijen door en door. Iedere stap die hij zet wordt gadegeslagen. Zijn woordkeus wordt niet enkel door Vader en Moeder, maar door een heel voorgeslacht gewogen. Het scheelt dat zijn ouders meestal zelf aan het woord zijn. Met welluidende stem doen ze hun verhaal. Wie het woord heeft, geeft het niet uit handen. Waardoor de ander zich genoodzaakt ziet er dwars doorheen te praten. Wachten tot de ander een stilte laat vallen is onbegonnen werk. Het is de kunst om je niet af te laten leiden. Welluidend spreken tot de clou voorbijkomt en naadloos overgaan op het volgende.

Moeder bezit de gave om tegelijk te kunnen spreken en luisteren. Daar kwam Norman achter, toen hij Moeder een keer iets aan de buurvrouw hoorde vertellen wat hij zelf had meegemaakt. Hij had het haar de dag ervoor verteld zonder enige verwachting dat het tot haar doordrong. Een verhaal van haarzelf over de dominee had zich er dwars doorheen gesponnen en liet hem weinig ruimte. Wrevelig had hij doorverteld. Na het afluisteren van zijn moeder en de buurvrouw wist hij dat hij zich niet van de wijs hoefde te laten brengen.

Of zijn vader dat ook kan, praten en luisteren tegelijk, betwijfelt hij. Als een majestueuze stoomlocomotief zit Vader op een spoor. Een spoor met weinig wissels, of enkel zijn eigen wissels. Het brengt je naar vroeger tijden. Kleine en grote geschiedenis. Muziek. Kunsthistorie. Honderd jaar oude anekdotes tot het je duizelt.

‘Prachtige diners werden er aangericht voor gasten uit gegoede kringen. Grote zilveren kandelabers met kaarsen van uitmuntende kwaliteit gaven de ruimte een zachte gloed. Personeel rende af en aan. Meerdere gangen kwamen uit een geurende keuken.’

De voorouders kijken minzaam neer op het povere maal dat nu op tafel staat. Met een blik vol verveling hangen ze in hun gouden lijsten.

‘En hier, hier zit mijn dierbaar hoofd en zij doet alles zelf. Ongelofelijk. Ongelofelijk. Wat een uitmuntende huisvrouw. Incroyable. Wat een toewijding. En ik? Ik ben maar een nederige aardworm die zich alle goede zorgen laat aanleunen. Wie ben ik, dat ik zo’n geweldige vrouw heb mogen trouwen. Ik dank de Heer op mijn blote knieën.’

Hé, het wordt een gebed, merkt Norman verbaasd op. Hij vouwt maar vast zijn handen.

Moeder praat er doorheen en maakt totaal geen aanstalten om mee te gaan in het gebed van Vader. Zijn zusje trapt hem onder tafel tegen zijn been. ‘Hé, sukkel. Hij gaat niet echt bidden hoor, zo midden onder het eten,’ fluistert ze hem toe.

Beschaamd pakt Norman het bestek weer op. Zijn overgrootvader kijkt hem meesmuilend aan.

Moeder blijft stoïcijns onder de stroom van complimenten. Misschien geniet ze er stiekem van, maar ze laat zich niet van de wijs brengen. Vader kan iemand zo enorm ophemelen, dat het object van affectie metershoog op een wankel voetstuk komt te staan. Als men daar dan onzeker en wiebelig staat, breekt er plots een lachje door onder zijn weelderige snor. Tegen ironie is een gammel voetstuk niet bestand. Moeder steekt de complimenten in haar zak, maar laat zich niet meesleuren.

Zouden ze benieuwd zijn naar de keuring? vraagt Norman zich af. Hij kan het zich haast niet voorstellen. Hij kucht eens.

‘Vandaag was eh…’ begint hij.

Geen reactie.

‘De keuring was vandaag,’ zegt hij nu wat harder. ‘Ik moest me honderd keer opdrukken.’

‘Mevrouw Van Haalten had vanochtend zulke lekkere taartjes! Iets met aardbeienschuim, dat maakt ze allemaal zelf. Dat is toch ongelofelijk. Maar haar man is nooit thuis, hoor. Daar heeft ze het niet zo mee getroffen. Ach, misschien is het ook wel zo prettig voor haar. Ik heb hem eens ontmoet. Hij heeft een talent voor het aanboren van de meest slaapverwekkende onderwerpen. Verzekeringen, kwalen, gemeentepolitiek. Geen speld tussen te krijgen. Nu moet haar zoon in dienst. Vandaag was de keuring, zei hij. Hij dacht dat het heel vervelend zou worden. Met opdrukken en dergelijke.’

‘Opdrukken?’ reageert Vader. ‘Dat is heel gevaarlijk. Een verre oom van mijn moeder reisde in 1892 af naar Amerika, Heinrich Maratsky. Hij wilde fortuin gaan maken in het land van melk en honing. Op de boot ernaartoe daagde iemand hem uit om op te drukken, een wedstrijd. Maar het bleek een professioneel sporter waartegen hij het op moest nemen. Het duurde en het duurde. Heinrich wilde zich niet laten kennen. Uiteindelijk bleef hij erin. De Amerikaanse kust heeft hij nooit gehaald. Daarom heb ik dat nimmer gedaan. Opdrukken, daar kan niet veel goeds van komen.’

‘Toch heb ik het overleefd, zowaar,’ mompelt Norman.

Zijn zusje schopt hem nog eens onder tafel.

‘Knap hoor,’ zegt ze met een lachje.

De afgedragen pyjama van zijn vader ligt op de grond naast het bed en heeft de klamme kou geabsorbeerd. Er ontbreken twee knopen en de knieën zijn sleets. Norman doet hem zo snel mogelijk aan en springt een paar keer op en neer om warm te worden. De planken vloer kraakt. Hij zorgt ervoor dat hij tussen twee hanenbalken springt. Vroeger kon hij springen wat hij wilde, maar met het verstrijken der jaren lijkt de zolderkamer steeds kleiner te worden.

Hij zwiept zijn armen op en neer en slaat ze een paar maal om zich heen. Het peertje zwiept mee.

Tevreden klimt hij in bed en schrikt alsnog van de ijzige lakens. Hij rolt zich zo klein mogelijk op en blaast zichzelf warmte toe. Een hoekige punt steekt in zijn schouder. Het is een boek, De jeugd van een leider. Het verhaal van een jongen die zijn dagen in onzekerheid en ledigheid doorbrengt. Zich serieus afvraagt of hij wel echt bestaat. Tot hij kracht vindt in de fascistische ideologie. Nutteloosheid krijgt plots richting. En wat voor richting. Zowel menselijk als griezelig onmenselijk. De woorden zuigen Norman in een richting waar hij niet wezen wil. Doen hem iets begrijpen wat niet te begrijpen valt. Slaan hem uit het lood en houden hem in hun greep. Tot het bittere einde.

Ook het volgende hoofdstuk lonkt, maar zijn oogleden hangen zwaar in beeld. Een vlasblonde officier zwaait met een bezemsteel en blaft hem toe dat fascistoïde verveling heel gevaarlijk is. Wat onaardig, denkt Norman, dat heeft met mij toch niks te maken? Op een boot naar een onbekend oord staat zijn betovergrootvader. Imposante bakkebaarden verraden zijn komst uit een andere tijd. Dit kan niet, denkt Norman. En toch is het mieters. Hij stapt op de boot en wordt misselijk van de deining.

‘Waar gaan we heen?’ roept hij boven het briesen van de wind uit.

Zijn betovergrootvader kijkt hem een ogenblik streng aan.

‘Weet je dat niet eens, jongen?’

‘Nee,’ mompelt Norman bedeesd.

Hij heeft geen idee. Maar nog eens vragen durft hij niet.

De ochtend is geruisloos overgegaan in de middag. Het huis is leeg. Norman loopt de keuken in. De waterleiding tikt, het fornuis is uitgegaan. Hij pakt een oude krant en knielt op de plavuizen voor het fornuis. De krant moet een prop worden om het vuur op gang te brengen. Eerst buigt hij zich er op handen en knieën overheen, een ongelezen krant opstoken is zonde. Oudbakken nieuws in de kou, hij kan het niet laten.

Van Doornes Automobielfabriek (DAF) presenteert de DAF 600

DAF 600 is een volautomatische (Vario-matic) personenwagen. Voor- en achteruitrijden is mogelijk door het ‘pientere pookje’ naar voren of naar achteren te schuiven.

Norman heeft nog geen rijbewijs maar af en toe maakt zijn vader plaats achter het stuur van de lichtblauwe Volkswagen Kever. De bijrijdersstoel is Moeders plekje waarvan de leuning altijd ver naar achteren staat. Vader gaat er met kaarsrechte rug zitten. Opgelaten probeert Norman de auto op gang te krijgen. Hij rammelt wat aan de versnellingspook.

‘Choke uit. Gassen. Koppeling op laten komen. In één, niet in drie!’

Vader briest de woorden in zijn oor. Rode vlekken in de nek. Hortend en stotend komt de auto op gang. Norman wil om de grote eik heen het pad op draaien.

‘Pas op die boom!’

Vader geeft een zwenk aan het stuur, waardoor ze aan de andere kant bijna het schuurtje schampen. Nu zitten de zenuwen flink in zijn keel. Norman begrijpt het principe van autorijden best. Misschien zou het zelfs wel leuk kunnen wezen, maar de onverwachte ingrepen van Vader maken het tot een zenuwslopende en levensgevaarlijke onderneming. Hij is blij als Vader zich zuchtend optrekt uit het schapenvelletje in de bijrijdersstoel om het stuur zelf weer ter hand te nemen.

De knieën van Norman voelen beurs aan op de harde plavuizen. Dat pientere pookje kan natuurlijk best het fornuis in. Juist als hij aanstalten maakt om een prop te maken van de krant trekt een ander artikel zijn aandacht.

Amerikaans elektronicabedrijf RCA Victor brengt stereolangspeelplaten- en afspeelapparatuur op de markt

De vinyllangspeelplaat zoals die in 1948 door Colombia Records is geïntroduceerd kan vanaf nu in stereo worden beluisterd. Stereo verwijst over het algemeen naar een opname die gelijktijdig voor twee luidsprekers een signaal bevat, in tegenstelling tot een monoraal geluid, waarvoor één kanaal wordt gebruikt. Een mens hoort van nature stereo. Met twee oren is men in staat twee verschillende signalen te verwerken en de menselijke hersenen kunnen hieruit een zekere mate van ruimtelijkheid in het geluid waarnemen.

Zou dat heel anders klinken dan de grammofoon in de woonkamer? We hebben natuurlijk niet voor niets twee oren. Hij moet dat eens aan Vader voorleggen, die heeft verstand van muziek of pretendeert het te hebben. Al ligt het klassieke vioolspel van Vader mijlenver verwijderd van zijn Fats Domino op de grammofoon. Norman heeft een paar platen in zijn bezit. Billy Holiday, Fats Domino, Louis Armstrong. Hij zorgt er wel voor dat hij die niet in het bijzijn van Vader afspeelt. Op een middag kwam Vader onverwacht vroeg thuis terwijl de raspende stem van Louis Armstrong de kamer vulde.

‘Wat is dat voor mallotige muziek?’ vroeg hij, terwijl Norman zich haastte om de grammofoon uit te zetten.

‘Niks, Vader. Jazz, heet dat.’

‘Ach zo. Een opmerkelijk stemgeluid. Wat moeten ze toch steeds iets nieuws verzinnen, terwijl er al zoveel bijzonder fijnzinnige muziek gecomponeerd is.’

Norman heeft ooit een trompet gekocht op een rommelmarkt. Hij zou niets liever willen dan het instrument leren bespelen, maar durft niet om muzieklessen te vragen aan Vader. Diens muzikale lat ligt hoog. Vader praat onverstoorbaar door.

‘Mozart was ook vernieuwend in zijn tijd maar wat hij componeerde heeft absolute eeuwigheidswaarde. De subtiliteit, de opbouw van klanken. Het is van een wiskundige perfectie. Hoe kunnen we zo’n genie ooit overtreffen? Probeer me dat maar eens uit te leggen, jongen.’

Norman dacht na over een mogelijk antwoord maar begreep halverwege zijn gedachte dat het hier een retorische vraag betrof. Een prettig opstapje naar een uitgebreid college over Mozart. Hij liet zich op een stoel zakken en nam zich voor om zijn platen voortaan mee naar boven te nemen.

Toch maar niet in het fornuis deze krant. Het zal Vader interesseren. Norman bladert verder. Reclame voor waspoeder. Een nieuw museum in de buurt. Overlijdensberichten. Vacatures.

1 Woordenlijst: zie blz. 301