DE DOCHTERS VAN DE KAPITEIN

María Dueñas

De dochters
van de Kapitein

Vertaald uit het Spaans
door Jacqueline Visscher

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Las hijas del Capitán. Planeta 2018

© María Dueñas 2018

© Nederlandse vertaling Jacqueline Visscher /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Mark Owen / Trevillion Images

Foto auteur © Wouter Van Vaerenbergh / Lumen Photo

NUR 302

ISBN 978 90 284 4332 7

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 284 2790 7

Voor mijn zussen, onmisbaar en authentiek als de meisjes Arenas.
Voor mijn nichtjes, bijna zussen.

Voor al diegenen die door het leven werden gedreven om te emigreren.

DEEL EEN

1

Ze waren nog van top tot teen in het zwart gekleed: schoenen, kousen, sluiers, jassen. Achter hen kwam een handvol buurvrouwen binnen, misschien dachten ze dat ze hen voorlopig niet alleen moesten laten. De ene plaatste een koffiepot op het vuur, een andere zette een blik koekjes op tafel; onder gemompel en zachtjes uitgesproken woorden dromden ze samen in de keuken. De moeder werd bij haar schouders naar een stoel geloodst, zij liet hen begaan. Victoria haalde niet bij elkaar passende kopjes uit een kast, Mona deed de geleende hoed af, begroef haar vingers in haar haar en krabde zich op het hoofd, Luz leunde tegen de aanrechtrand, nog altijd huilend.

Ze hadden net afscheid genomen van de vader, begraven onder een hoop modderige sneeuw op Calvary Cemetery in Queens, daar zou Emilio Arenas voorgoed rusten, omgeven door botten van mensen die nooit zijn taal hadden gesproken en die nooit zouden weten dat hij deze wereld op het slechtst denkbare moment had verlaten. Al is het bijna nooit een geschikt moment om te sterven, maar als iemand dat op zijn tweeënvijftigste deed, van zijn geboortegrond gescheiden door een oceaan, met achterlating van een ontheemd gezin, een pas geopende onbeduidende zaak en een aantal nog af te betalen schulden, werd de situatie nog grauwer.

Noch zijn vrouw noch een van zijn drie dochters had op een rijtje kunnen zetten hoe de gebeurtenissen elkaar waren opgevolgd nadat een jongen uit de straat de trap op was gestormd naar de vierde verdieping en met zijn vuisten op hun deur had gebonsd. Het nieuws had zich als een lopend vuurtje verspreid: een ongeval, herhaalden de stemmen. Een jammerlijk voorval. Aan de kade van de East River waren ze de Marqués de Comillas aan het lossen toen een slecht bevestigde haak tot gevolg had dat een zwaarbeladen net naar beneden kwam zetten. Een ramp, benadrukten ze. Stomme pech.

Fatal head trauma, dat stond in het medisch rapport dat ergens half verkreukeld bij de petroleumkachel lag. Niemand van hen had het gelezen. Als ze een poging hadden gedaan, zouden ze er toch niets van hebben begrepen: het was in onleesbaar Engels opgesteld, vergeven van formele taal en klinische termen. Frontoparietaal rechts, schedelfractuur met verlies van hersenweefsel, hemorragieën. Zelfs als het in hun eigen taal was geschreven, zouden ze maar een enkel woord hebben begrepen. Dodelijk. En de moeder zelfs dat niet: ze kon niet lezen.

Vanaf dat moment was slechts een reeks onsamenhangende beelden in hun geheugen gegrift. Zijzelf, terwijl ze achter de jongen aan de trap af stoven en vervolgens ijlings naar La Nacional holden, waar de melding was binnengekomen. Mensen die vanuit het raam en vanaf de stoep naar hen keken, een voertuig van de havenautoriteiten dat met piepende banden naast hen stopte, de man in uniform die er samen met een Spaanse arbeider uit kwam zetten en hen maande in de auto te stappen. Straten gezien door de raampjes tijdens de jachtige rit naar Lower East Side, gevels met zigzaggende brandtrappen, voorbijgangers die gehaast en in het wilde weg overstaken. De aankomst bij pier 8 van de Trasatlántica, de kale dokter die hen ontving in een kamer die dienstdeed als ziekenboeg, zijn bewegende lippen onder een asgrijze, door nicotine verkleurde snor, de woorden die hij uitsprak en die zij niet begrepen. De mannen met een strak gezicht die zich achter hen opstelden, het met een laken bedekte lichaam op de brancard, de metalen prullenbak vol gaasjes met kleverig donker bloed. De moeder radeloos, de dochters ontzet. De terugkeer naar huis, zonder hem.

Vanaf dat punt bleven de beelden zich opstapelen, al was het in een langzamere cadans: de kist waarin ze hem een paar uur later naar hun appartement brachten en die bijna vast kwam te zitten op de smalle overlopen, de dikke kaarsen en de boeketten bloemen op glimmende voetstukken, groot en misplaatst, geregeld door de begrafenisonderneming zonder dat een van hen ze had besteld. De openstaande deur, mensen die binnenkwamen en condoleances mompelden met een Galicisch, Asturisch, Caribisch, Baskisch, Italiaans, Grieks, Iers, Andalusisch accent. Mannen die hun blik respectvol neersloegen terwijl ze hun pet, alpino of hoed afnamen; vrouwen die hen op de wangen kusten en hun handen drukten. Meer tranen, meer zakdoeken, gekuch en biddende stemmen achter in de gang, waar de kist met het gehavende lichaam op schragen stond. Tot het stilaan licht werd.

De uren vlogen voorbij op die nieuwe dag, de tocht naar een kerkhof ver van Manhattan, de neerlating van de kist in het gat, de scheppen aarde op het houten deksel, de enorme krans anjers met schuin eroverheen een breed lint waarvoor iemand in hun naam opdracht had gegeven, zonder het hun te vragen: JE VROUW EN JE KINDEREN ZULLEN JE NOOIT VERGETEN. De responsorie, het bevende gesnik van Luz, de stilte van de anderen, het vaarwel. De vroege avond viel opnieuw met een chaos van lichtjes, gewaarwordingen en geluiden die onstuimig in hun hoofd ronddansten, ze waren inmiddels terug en verlangden naar het moment dat iedereen hen met rust liet. Het komen en gaan nam af naarmate het tijdstip van het avondeten dichterbij kwam, op het werkblad van de keuken stond wat ieder met zijn schaarse middelen en beste bedoelingen kon geven: een schaal gehaktballetjes, een moussaka, een vleespastei, een tinnen melkkan met kippenbouillon.

Eindelijk waren de vier alleen en moesten ze de werkelijkheid onder ogen zien. Nog onwillig om hun gedachten te delen, begonnen de dochters zwijgend te redderen: kranen en lades gingen open, de tafel werd gedekt met het sobere serviesgoed van alledag. De moeder zat intussen voor de zoveelste keer te snotteren en droogde haar rode ogen met de prop waarin haar zakdoek was veranderd.

Ze kauwden in stilte zonder hun blik op te slaan, zonder andere geluiden dan het stoten van lepels tegen aardewerk. En daarna, toen er op de borden alleen nog klokhuizen en korstjes brood lagen, keek Mona, de pragmatischte van hen, op en verwoordde hardop wat de hele buurt zich al afvroeg sinds ze hadden gehoord dat de koffer van een onbekende reiziger de hersenpan had gekraakt van Emilio Arenas, die van El Capitán.

‘En hoe moet het nu met ons?’

2

De moeder liet haar vuist krachtig op de tafel neerkomen. Vervolgens plantte ze haar ellebogen erop, verborg haar gezicht in haar knokige handen en begon weer te huilen.

Sinds ze haar Emilio vijfentwintig jaar eerder op de meifeesten had ontmoet, hadden ze nooit echt samengeleefd. Periodes, dat wel, wanneer hij onaangekondigd in Malaga van boord ging – zo om de anderhalf of twee jaar –, een aantal maanden bleef en haar zwanger maakte, maar net wanneer zij begon te fantaseren dat ze een normaal gezin zouden worden, zoals de rest van de bewoners van hun corralón, kwam alles op hem af en kriebelde die ontembare drang om zijn leven vanaf nul te starten weer in zijn buik, alsof er geen gisteren bestond. Dan maakte hij zijn plunjebaal klaar en op een willekeurige vroege ochtend, nadat hij een kus op het voorhoofd van de slapende kleintjes had gedrukt en zijn vrouw een paar vage beloften had gedaan, vertrok hij naar de nieuwe kade, op naar een schip dat hem naar de volgende etappe van zijn ongewisse toekomst zou brengen.

Stuwadoor in de haven van Marseille en van Barcelona, ober op de plaza Independencia in Montevideo, straatventer in Manilla, koksmaatje op een Hollands vrachtschip. Hij kon houtsnijden en niet onverdienstelijk gitaarspelen, hij deed stemmen na, voorspelde stormen en maakte als de beste pastagerechten. Hij had een huid gebarsten als uitgedroogde klei, een breed voorhoofd, scherpe botten en een zwarte haardos die inhammen begon te vertonen. Over de halve aardbol had hij kennissen verzameld; er was bijna geen plaats waar hij niet iemand kende die hem vriendschappelijk op de rug sloeg of hem trakteerde op een glaasje rum, ouzo, pisco of wijn. Maar aan het einde van de dag keerde hij het rumoer liever de rug toe en was hij vrijwel altijd alleen, rokend onder de sterrenhemel.

Zijn vrouw, bangelijk van aard, onderging zijn afwezigheden zuchtend en berustend; zijn drie dochters – zij die in leven waren gebleven na zeven zwangerschappen en vier bevallingen – aanbaden hem wanneer hij terugkeerde, beladen met nutteloze cadeautjes: een Afrikaanse dolk, inheemse maskers, de huid van een of ander dier; ze vertelden hem nooit dat een deken of een paar schoenen beter van pas was gekomen. En zijn schoonmoeder Mama Pepa – die tien kinderen had gebaard van een zuipende echtgenoot met losse handjes, en die ook nog eens het dakloze kroost dat hij aan hun lot overliet had opgenomen – zei de hele tijd tegen eenieder die het maar wilde horen dat er geen grotere losbol bestond dan de man van haar dochter Remedios.

Onwetend van de kletspraat van de oude vrouw en de smeekbeden van zijn vrouw opdat hij zou terugkeren of zich op zijn minst ergens permanent vestigen, liet Emilio Arenas begin 1929 de sleepboot in het Panamakanaal voor wat die was, vertrok weer en ging aan wal in New York, net een paar maanden voor de beurskrach en het begin van de Grote Depressie. En hoewel de daaropvolgende jaren voor het hele land bitter en zwaar waren, lukte het hem op de een of andere manier altijd ergens werk te hebben: hij loste met hetzelfde gemak koopvaardijschepen als dat hij heilbot fileerde op de Fulton Market of een kar met bestellingen voortduwde over de straatstenen van Downtown in de periode dat hij inviel voor een landgenoot bij warenhuis Casa Victori in Pearl Street.

Totdat de jaren en de gevolgen van zijn ongeregelde leven langzaam aan hem gingen vreten, zoals een kartelmes aan een plank, niet verwoestend, maar wel meedogenloos en onomkeerbaar. Rugpijn, rauwe hoest, niet goed meer zien van dichtbij, niet voldoende kracht meer voor bepaalde werkzaamheden. En voor het eerst in zijn voortgedreven leven kwam er bij de gedachte zijn zwervende bestaan weer op te pakken en verder te trekken een onbekend lusteloos gevoel over hem.

Gelijktijdig met die fysieke slijtage gebeurde er ook iets in zijn binnenste. Hij, die altijd een trekvogel was geweest, een losse flodder, onbewogen door goden, hymnen en vlaggen, trok onbewust naar een nabijere omgeving, naar een kern waar ze dezelfde woorden spraken als hij en afkomstig waren van een gemeenschappelijke landkaart, schurkte tegen de boezem van die kolonie waarmee hij iets deelde wat melancholieke mensen vaderland noemden.

Debet daaraan was waarschijnlijk het feit dat hij zich had geïnstalleerd in een huurkamer bij Cherry Street, de oudste Spaanse nederzetting in de stad. Daar, in het uiterste zuidoosten van het eiland Manhattan, aan de waterfront, bij de kade, onder het luidruchtige geraas aan het beginpunt van de Brooklyn Bridge, waren sinds eind vorige eeuw verscheidene duizenden zielen afkomstig van hetzelfde stukje van de aardbol samengestroomd. Aanvankelijk waren het vooral zeelieden: stokers en machinesmeerders, koks, stuwadoors, louter jagers op het ongewisse fortuin, en vrachten eenvoudige matrozen die in een constante slingerbeweging in- en ontscheepten. De kolonie groeide en de beroepen werden divers, verwanten, streekgenoten, almaar meer vrouwen, hele gezinnen zelfs arriveerden en hoopten zich op in de goedkope appartementen van de naburige straten: Water, Catherine, Monroe, Roosevelt, Oliver, James…

Hun koteletjes, zwezerik en bloedworst kochten ze bij La Ideal; de octopus haalden ze bij Chacón; voor zeep, tabak en kleding gingen ze naar Yvars y Casasin, en voor medicamenten naar de Farmacia Española. De borrel en de koffie dronken ze in bar Castilla, in café Galicia of in El Chorrito, waar de kastelein, de Catalaan Sebastián Estrada, hen met zijn ruim honderd kilo aanstekelijke energie bediende en hen er aldoor aan herinnerde dat de beroemde Raquel Meller een trouwe bezoekster was telkens wanneer ze voet in de stad zette. De Círculo Valenciano, het Centro Vasco-Americano en een paar lokale Galicische verenigingen zetelden daar; er waren kleermakers, barbiers, logementen en kruidenierszaken als Llana of La Competidora Española, waar je heen ging voor kikkererwten, sperziebonen en paprikapoeder. Kortom, er heerste een donzig gemeenschapsgevoel waarin het eigen karakter van de regio’s was vervlochten.

In die omgeving vond Emilio Arenas in de lente van 1935 zijn zoveelste baantje: in La Valenciana, de zaak die op de hoek van Cherry en Catherine zat en zichzelf hotel noemde, hoewel de activiteiten in werkelijkheid eindeloos veel rekbaarder waren. Menig Spaanse emigrant was in New York van boord gegaan met alleen die referentie in zijn geheugen gegrift of onbeholpen op een stukje papier geschreven: La Valenciana, 45 Cherry Street. Op de bovenste verdieping waren de kamers, op de eerste verdieping was een eetzaal, en op de begane grond een winkel waar alles te krijgen was wat de arbeiders uit de havenbuurt nodig hadden voor hun dagelijkse bezigheden, van hoge leren schoenen tot dikke onderkleding, handschoenen en warme schapenvachtjassen. Als iemand het vroeg, trad de eigenaar van de zaak bovendien op als tolk, fungeerde als tussenpersoon om passagebiljetten te kopen of maakte geld over naar de overkant van de oceaan. En ten bate van allen werden dagelijks de vacatures in het gebied met punaises op een bord aan de muur geprikt, en in een grote lege havannakist, als een spontane, bescheiden vorm van een postagentschap, kwam de correspondentie afkomstig van het Iberisch Schiereiland te liggen, zodat de mannen met een reizend bestaan, zonder banden of vaste verblijfplaats, die hier van tijd tot tijd konden ophalen om te weten hoe het hun dierbaren aan de andere kant van de zee verging.

Emilio Arenas had een veelzijdig baantje: hij stond met hetzelfde gemak achter de toonbank te verkopen als dat hij zijn schouders eronder zette in de keuken of de ploeg obers versterkte of de boodschappen en andere rompslomp afhandelde. En het was daar dat hij op een doodgewone dag flarden opving van een gesprek dat een wending aan zijn toekomst zou geven.

De twee mannen zaten tegenover elkaar in een hoek van de lege eetzaal, het was halverwege de ochtend. Links de eigenaar van de zaak, Paco Sendra, afkomstig uit Orba, provincie Alicante, een van de velen uit het gewest Marina Alta die in de eerste decennia van de eeuw naar Amerika waren gekomen. Rechts een man op leeftijd met asgrijs haar en afhangende schouders die Emilio niet kende. Hij was het die met een noordelijk accent het hoogste woord voerde; zijn stem klonk als van iemand die zakelijk cijfers uiteenzet vermengd met het openhartige verhaal van een emigrant, afgemat door afstand, tijd en eenzaamheid. Vele jaren, veel strijd, hoorde Emilio hem zeggen toen hij beiden een glas wijn en plakjes worst bracht. Familie, spaargeld, gemis, hoorde hij toen hij de glazen bijvulde. En hij liep al weg toen hem nog een paar woorden bereikten. De zaak sluiten. Terugkeren.

Twintig minuten later, toen hij een zending lucifersdoosjes op hun plek op het schap zette, zag hij vanuit zijn ooghoeken dat ze naar de uitgang liepen. Ze schudden elkaar de hand. Sendra klopte de onbekende een paar keer op zijn arm.

‘Veel succes, Venancio. Het ga u goed.’

3

Emilio Arenas nam de gelegenheid te baat dat de drukte rond het middaguur nog niet was begonnen en glipte weg van zijn werkzaamheden. Met het schort nog om zijn middel geknoopt schoot hij in zijn wijde jas en volgde de vermoeide rug van de man tot de kruising met New Chambers, ter hoogte van de barbier Monserrat.

‘Hallo, beste man!’

De onbekende draaide zich om.

‘Het is niet gelukt, hè?’

In feite wist hij vrijwel niets, maar iets had hij in vogelvlucht opgevangen en hij liet zich puur door zijn gevoel leiden. Die man stond op het punt een fase in zijn bestaan af te sluiten en hijzelf, voor het eerst op datzelfde punt, dacht dat hij beter niet langer kon rondvliegen maar ergens neerstrijken. En tussen de twee uitersten, van de ene man die ernaar hunkerde te vertrekken en de andere die erin gesterkt werd een vaste stek te zoeken, was er iets wat hem ontging: wat het was dat die man Sendra had aangeboden en wat Sendra niet had willen hebben, en wat misschien wel iets voor hem zou zijn.

Daarom vroeg hij het zonder omwegen. En de ander antwoordde even openhartig.

‘Ik zoek een koper voor het tweedehands meubilair van een eethuis. Tafels, stoelen, krukken. En het keukengerei: borden, bestek, tafellakens, potten en pannen. Ik ga alle nerinkjes in de kolonie af die in de horeca zitten, het mag tegen een mooi prijsje weg, bent u geïnteresseerd?’

Ze wandelden langzaam in noordwestelijke richting, vertelden elkaar in grote lijnen hun respectieve leven terwijl ze door Bowery en Canal Street liepen, door buurten waar het vergeven was van de Chinezen en de Italianen, een gekrioel van zielen die zaten opgehoopt in huurkazernes, in armoedige blokken huurappartementen.

‘En u, Venancio, hoelang bent u hier nu?’

‘Ik ben gekomen toen we Cuba zijn kwijtgeraakt, in 1898, na een tijdje ben ik een zomer teruggegaan naar mijn geboortestreek, daar trouwde ik met mijn vriendin, ik nam haar mee hiernaartoe en toen hebben we samen de zaak geopend. We werkten hard en konden ervan bestaan. Maar negen jaar geleden ben ik weduwnaar geworden, mijn oudste zoon is naar Harlem vertrokken toen hij met een Dominicaanse trouwde, en de jongste is vertegenwoordiger van scheermesjes geworden en loopt nu met zijn koffertje New Jersey af, in de stad komt hij bijna niet meer.’

Niets bond hem nog aan zijn verre dorp ginds in Cantabrië, afgezien van de nostalgie naar zijn jeugdjaren en een halfblinde vrijgezelle zus. En toch, na bijna veertig jaar te zijn weg geweest, vond hij dat het tijd was om de cirkel te sluiten. Hij plantte een van zijn kolenschoppen op Emilio’s linkerschouder, de ruwe hand van een arbeider die geen fut meer in zijn lijf had en geen ambities meer om na te streven.

‘Het wordt tijd om naar huis te gaan, al is het maar om die weidegronden een laatste keer te zien.’

Ze liepen verder tot ze op een stuk asfalt kwamen dat, met andere namen en andere gezichten, weer een vertrouwde sfeer uitstraalde: het deel van 14th Street, de calle Catorce noemden de Spanjaarden het, tussen Seventh en Eighth Avenue, dat scharnierde met Chelsea in het noorden en West Village in het zuiden. Daar had zich ook een groep landgenoten gevestigd; misschien een minder compacte enclave dan die in Cherry Street en omgeving, maar hun bestaan bleek duidelijk uit de borden van veel zaken, de luide stemmen van pratende groepjes, de groeten die over en weer gingen, de moeders die vanuit het raam hun kinderen riepen en de onmiskenbare aanblik van oude mannen die zwijgend zaten te roken op het stoepje van de portieken.

Het was geen onbekend gebied voor Emilio Arenas; sinds hij zich als zo vele landgenoten had ingeschreven bij La Nacional was hij daar al heel wat keren geweest, om bestellingen weg te brengen of een evenement bij te wonen. Hij was echter nooit de zaak binnengegaan waar zij tweeën nu voor bleven staan.

‘Dit,’ kondigde de man aan, ‘is wat ik u te bieden heb.’

Een klein eethuisje gevestigd in een souterrain vlak bij Eighth Avenue, de onderste verdieping van een alledaags gebouw van drie lagen zonder luister of schijnbare charme. Zonder enig teken aan de buitenkant dat veelbelovend oogde.

Het was in ieder opzicht roekeloos om een dergelijke beslissing op een doodgewone dinsdag te nemen, daar samen voor de gevel staand, de handen in hun zakken, maar het besluit van Emilio strookte volledig met zijn gebruikelijke handel en wandel. Inschepen op de bonnefooi, aan land gaan waar je dat het minst verwachtte, veranderen van baan, het anker lichten, weer ergens neerstrijken. Volgens die tendens was zijn leven verlopen: zich laten leiden door wat het leven hem voorschotelde, zonder wil, zonder oordeel, totdat de wind in een andere richting waaide. En op die dag begin november 1935 had een onvoorziene stroming hem naar de calle Catorce gevoerd, dat stukje waar het eigene klopte, ingebed tussen twee grote lanen van het immense New York.

Bijna zonder erover na te denken of zichzelf een redelijke termijn te gunnen om de haalbaarheid van de kwestie te onderzoeken, in een pure opwelling waar geen bedachtzaamheid aan te pas kwam, zo besloot Emilio Arenas om niet alleen het meubilair en toebehoren van zijn oude landgenoot over te nemen, maar de zaak ook voort te zetten. Diezelfde middag sprak hij met de eigenares van het pand, een Hollandse weduwe uit de nabije Horatio Street; ze begrepen elkaar redelijk en spraken af dezelfde huur te handhaven. Iets had hij gespaard in de tijd dat hij niet naar Malaga terug was geweest, daarmee kon hij de inboedel van Venancio Alonso kopen en de eerste maand huur betalen.

Hij zou in het magazijntje achterin slapen, bedacht hij, dan bespaarde hij zich de logieskosten van pension Garay in Cherry Street, er paste een veldbed in, meer had hij niet nodig. Hij zou dubbele uren draaien in La Valenciana en tevens de tent, die in een jammerlijke staat verkeerde, eigenhandig opknappen. De plafonds en wanden moesten afgekrabd, de gevel gewit, wat metselwerk gedaan, kranen gerepareerd, geschilderd. En wanneer alles klaar was, zou hij zelf ’s morgens in alle vroegte vis gaan kopen op de Fulton Market, waar hij een tijdje had gewerkt en waar hij nog altijd contacten had om goedkoop producten te bemachtigen. Hij zou koken in de stijl van zijn geboortestreek en daar de andere smaken en bereidingswijzen aan toevoegen, die hij her en der met vallen en opstaan had geleerd. Hij zou tegen een bescheiden prijsje de lunch en het avondeten serveren aan mensen uit de wijk, aan een zijkant zou hij een bar maken… Hij zag het allemaal voor zich in een onsamenhangende reeks beelden, totdat de doorleefde stem van de oude man zijn dagdromerij afkapte.

‘Al moet u volgens mij de naam veranderen.’

Emilio Arenas vestigde zijn blik op het uithangbord. Of beter gezegd, op wat ervan over was. EL CA… Vanaf daar waren de letters weggevallen, analoog aan de ziel van de zaak.

‘Een storm heeft ze een paar winters geleden weggerukt, ik heb het niet meer in orde gemaakt,’ verklaarde de eigenaar schouderophalend. ‘Tot die tijd stond er EL CANTABRO, zo noemen ze me hier, de Cantabriër. Maar ik vrees dat die naam voor u, met dat Andalusische accent van u, niet zal passen.’

Waar, dacht Emilio. Als hij ervoor koos de gewoonte voort te zetten, zou hij de zaak EL MALAGUEÑO moeten noemen, maar die duidelijke hoofdrol hoefde voor hem niet zo nodig. EL CALAMAR was wellicht een idee, dan werden de overgebleven letters nog benut. Of EL CANASTO of misschien EL CACIQUE. Al klonken die namen hem welbeschouwd even vreemd in de oren als dat verre Cantabrië waar hij nooit een voet had gezet. El Ca… Ca… Ca… prevelde hij zachtjes. En toen schoot hem een lumineuze naam voor een verwachtingsvol project te binnen: iets wat hij nooit zou worden omdat hij daartoe nooit enige ambitie had gevoeld. Nu echter wel. Voor het eerst had hij uit zichzelf het voornemen opgevat iets beters, iets superieurs te doen. En daarom besloot hij, die nooit het bevel noch de rang had gevoerd, het EL CAPITÁN te noemen, De Kapitein, zonder te vermoeden dat dit de bijnaam werd waarmee ze hem vanaf dat moment in de buurt zouden aanduiden.

Zo begon zijn plan te rollen en kwam een onbekende Emilio boven, met een tomeloze daadkracht die vermoeidheid noch ontmoediging kende. En zo ging hij door de herfst van het jaar 1935 heen, met hernieuwde energie, als een ijsbreker, veertien uur per dag werkend, constant en altijd gehaast heen en weer bewegend tussen zijn nieuwe wereld in de calle Catorce en zijn oude wereld in Lower East Side.

Tot op een van die dagen, het kan tijdens een storm of juist tijdens een drukkende, totale windstilte zijn geweest, twee brieven elkaar op een vaag punt van de Atlantische Oceaan kruisten: de brief die Emilio Arenas gekruid met spelfouten aan zijn vrouw schreef, en de brief die zijn analfabete vrouw aan een buurvrouw dicteerde en naar hem stuurde.

Misschien, hoewel gescheiden door de immense oceaan, maakten ze hem zelfs tegelijk open.

Goed nieuws, Remedios, vertelde hij optimistisch in het schrijven dat in een postzak vanuit New York vertrok. Ik vestig me voorgoed, zoals jij altijd hebt gewild… Ik zal dag en nacht werken… Sparen… Ik kom terug wanneer het moment daar is…

Slecht nieuws, Emilio, vertelde zij, als altijd haar gebruikelijke pessimisme aandikkend in de velletjes die de golven in tegengestelde richting doorkruisten, gefrankeerd met postzegels van de Spaanse Republiek. Mama Pepa is gestorven en we worden de corralón uit gezet… We kunnen nergens heen… Er valt geen land met je dochters te bezeilen… Het zijn al echte vrouwen, maar zonder straffe hand opgegroeid, niet in het gareel te houden… Vergeet niet dat jij je verantwoordelijkheden hebt.

Hij was net binnen bij La Valenciana toen hij de laatste regels las, zijn pet had hij nog op. Hij zette hem traag af, krabde flink met zijn vieze nagels op zijn hoofd. Daarna, met het heftige nieuws verkreukeld in een vuist, liep hij naar de toonbank.

‘Meneer Sendra, ik moet vier passages op rekening hebben, bestel ze alstublieft bij don Valentín Aguirre, doe me dat plezier. Maar ik zeg van tevoren dat ik niet weet hoe en wanneer ik ze kan betalen.’

4

Ze waren nog altijd in de keuken, Remedios met het gezicht verborgen achter haar handen. Ze had nooit het sterke karakter van haar moeder gehad, en het beetje kracht dat ze ooit had bezeten, was weggeëbd toen Jesusito stierf, het vierde kindje dat levend werd geboren, het jongetje dat met een gezwollen hoofdje en een web van aderen waar het haar had moeten zitten ter wereld kwam en dat amper vijf hele maanden had volgemaakt. Zestien jaren waren verstreken sinds ze het kleine lichaampje in een laken gewikkeld hadden begraven, en sindsdien was er geen dag voorbijgegaan dat Remedios niet om hem had getreurd, al had het arme schepseltje haar in zijn korte bestaan enkel narigheid bezorgd. Zijn voortdurende doordringende gehuil, de krachtige spuuggolven en de stuipen, de oogjes die hij nooit opendeed, de weigering om aan de borst te drinken… Dat alles was de arme vrouw zo diep in het hart gaan zitten dat ze nooit meer dezelfde werd toen de dood haar dwong zonder hem verder te leven, zonder de stamhouder die ze tijdens al haar zwangerschappen zo vurig had gewenst, het kleine mannetje tussen al die vrouwen dat niet had mogen zijn.

Haar dochters sloegen haar nu in stilte gade terwijl uit haar droge keel nog altijd een hele reeks verwensingen opborrelde.

‘Vervloekt zij het moment dat Mama Pepa besloot dood te gaan en ons zonder een dak boven ons hoofd achterliet, vervloekt zij de dag dat jullie vader het in zijn kop haalde om verstandig te worden, na al die jaren met alle winden te hebben meegewaaid, vervloekt ben ik zelf omdat ik hem om hulp heb gevraagd, omdat ik naar hem heb geluisterd…’

Het bevel van Emilio opvolgen en haar dochters uit Malaga meesleuren was voor Remedios een ware martelgang geweest, bezaaid met verbeten gevechten, gesnauw, gesnik en geschreeuw. Victoria, de oudste, aangevuurd door die schaamteloze jongeman van wie ze helemaal hoteldebotel was, had gezworen dat ze liever het leven in ging dan op de boot naar New York te stappen. Mona, de middelste, had een betrekking als inwonend dienstmeisje in de paseo del Limonar gevonden, alleen maar om te kunnen blijven. En Luz, de jongste, had wekenlang overal en eeuwig lopen snotteren. De ruzies werden gigantisch en waren in de halve wijk Trinidad te horen; er moest worden ingegrepen door de buren van de corralón waar ze woonden, door naaste en verre familie, door het beeld van el Cautivo waar de moeder voor knielde in de kerk die sinds 1931 half verwoest was, en – in laatste instantie – door een koppel van de guardia civil. Gewaarschuwd door een machtige buurman voor een ophanden zijnde daad van ongehoorzaamheid jegens het vaderlijk gezag, verloor een stel geüniformeerde agenten hen niet uit het oog tot ze aan boord waren van de Manuel Arnús, die Malaga aandeed tijdens zijn tocht van Barcelona naar de Nieuwe Wereld, en waren overgedragen aan de zorg van de scheepsarts.

Mager, verzwakt, verkleumd, met samengekrompen maag en het gevoel dat hun mond vol stopverf zat, zo arriveerden de zusjes Arenas op een ijskoude januariochtend in New York. Elf dagen had het hun gekost daar te komen, elf dagen van elkaar troosten tussen de misselijkheid, het braken en de tranen door. Een helse overtocht van anderhalve week met simpele biljetten voor stapelbedden op het tussendek voordat ze bij pier 8 in de East River van boord konden; al een aantal jaar hoefden zelfs de passagiers uit de laagste klassen niet meer via Ellis Island om het land binnen te mogen.

De aankomst in de grandioze haven liet hen uiteraard niet onverschillig. Het was moeilijk niet ontroerd te raken als je langs het gigantische groenige standbeeld voer, daar midden op het water, van die vreemde dame met een zevenpuntige kroon en een fakkel in haar hand, ook al wisten ze niet dat het symbool stond voor de vrijheid die de wereld verlicht. Het was onmogelijk je niet te verwonderen bij de aanblik van de telkens dichterbij komende opgehoopte wolkenkrabbers aan de horizon of de gigantische hangbruggen, de binnenkomende en vertrekkende schepen die harmonieus door het grijze water gleden, de indrukwekkende Italiaanse, Franse, Engelse, Noorse, Amerikaanse oceaanstomers. Hoe kon je niet je hoofd, je ogen en je oren wenden naar de kolenlichters en de sleepboten die loeiden met een kabaal dat op gejubel leek, hoewel het louter oproepen waren om voorzichtigheid te betrachten. Hoe kon je niet teruggroeten naar de mensen die samendrongen op de dekken van de ferryboten en met zakdoeken en hoeden zwaaiden om de nieuw aangekomenen welkom te heten, zomaar, omdat zijzelf of hun ouders of hun grootouders die wereld op dezelfde manier hadden betreden.

New York overdonderde hen, vanzelfsprekend, al deden ze alsof dat alles hen volstrekt koud liet. Terwijl de oceaanstomer naar de betreffende pier voer, pretendeerden de drie jongedames, vastgeklemd aan de reling en met rode wangen van de snijdende wind, dat ze niet van hun stuk werden gebracht door de bruisende drukte van alles wat ze ontwaarden. Dat ze niet onder de indruk waren toen ze de terminals van de rederijen met hun kleurige vlaggen en schitterende borden naderden, en de loodsen waar goederen uit alle havens ter wereld werden opgeslagen, en de gebouwen die almaar kolossaler werden naarmate ze dichterbij kwamen.

‘Allemachtig,’ prevelde Luz toen ze even niet oplette. Victoria haakte haar armen stevig door die van haar twee zussen, alsof ze dacht dat ze innig gearmd elkaar de benodigde kracht en moed konden inspreken om niet te zwichten voor het overweldigende toneel om hen heen. Ze hielden elkaar stevig vast, zochten bescherming bij elkaar. Lieve hemel, prevelde Mona zachtjes. Maar ze herstelden zich en verhulden hun angsten en onzekerheden, en noch de sirenes noch het geschreeuw van de mensenmassa noch het oorverdovende gebrul van de motoren konden ervoor zorgen dat ze hun uitdagende masker lieten zakken toen het schip eenmaal had aangelegd. Ze lieten zich niet kennen bij de sneeuw die zo nu en dan viel op die ijzige dag begin januari, iets wat ze in hun zonnige mediterrane streek nooit hadden meegemaakt. We zijn hier met geweld heen gebracht, deze rotstad interesseert ons geen zak, straalden ze uit. En zodra het kan, bij de eerste de beste gelegenheid die zich voordoet, op welke manier dan ook en in gezelschap van Satan zelf mocht dat nodig zijn, gaan we terug. En zo, hun fascinatie verhullend met de houding van gekooide wilde dieren, verlieten ze achter elkaar de oceaanstomer van de Trasatlántica, in volgorde van leeftijd. Ze bezweken zelfs niet onder de ernstige gezichten van de beambten van de immigratiedienst.

Aan die ijver om hun onverschilligheid jegens alles te tonen veranderde in de loop van de volgende dagen praktisch niets. Emilio had een tweekamerappartement gehuurd op de bovenste verdieping van een roodstenen gebouw op de hoek van de Catorce en Seventh Avenue, een eenvoudige tijdelijke woning van weinig vierkante meter en met weinig licht die niettemin meer comfort bood dan de corralón waarin ze waren opgegroeid. Hier hadden ze tenminste vier elektrische peertjes, stromend water en een piepklein eigen badkamertje, schamel, dat wel, maar in ieder geval privé, waardoor ze er niet om de haverklap uit hoefden omdat ze de wc met de buren moesten delen. Maar dat maakte geen verschil: sinds hun aankomst heerste er tussen de muren die hen huisvestten allesbehalve vrede. Iedere dag, als een niet te stoppen tredmolen, gingen de lange gezichten over in luide stemmen, de luide stemmen in gehuil en het gehuil in ruzies, verwijten en dreigementen. En weer van voren af aan.

Beurtelings gaven ze met hun scherpe tong de schuld van hun ellende even makkelijk aan hun vader Emilio als aan hun moeder Remedios, aan hun gestorven grootmoeder Mama Pepa, aan de buurman die de guardia civil had ingeschakeld, aan die stomme scheepsarts en aan die afschuwelijke stad waar ze nu zaten; wie de schuldige was maakte niet uit, ze moesten gewoon een doelwit hebben om hun woede op af te reageren. Ik neem rattengif in en eens kijken of ik doodga, zei een van hen. Ik ga ervandoor met een zeeman die me terugbrengt, beweerde een ander. En ik gooi me voor de trein.

Niet in staat om ook maar het minste gezag over die onstuimige twintigers te doen gelden, werd de vaderrol zo vervelend voor Emilio dat hij na slechts tien dagen met hen onder één dak te hebben gewoond terugkeerde naar zijn veldbed in het magazijntje van El Capitán. Dat deed hij echter bedachtzaam en in overleg met zijn vrouw: hij liet hen zonder een cent en met een karig gevulde provisiekast achter, zodat ze niet meer dan een paar dagen zonder hem vooruit konden. Toen de koffie op was en ze geen zeep meer hadden, moesten ze wel naar het oude eethuis komen, waar hun vader en moeder met enkel hun eigen vier handen stonden te zwoegen.

In de zaak was het bijna donker, het enige daglicht kwam binnen via de openstaande deur. Zij stond pannen te boenen en hij achterin een tafel af te krabben toen hij hen hoorde binnenkomen. Ze stopten allebei, Emilio kwam langzaam overeind, die vervloekte pijn in zijn rug wilde maar niet overgaan.

‘Jullie komen voor centen?’ vroeg hij luidkeels aan de drie gedaanten in de deuropening.

Geen van drieën antwoordde of trok een ander gezicht, het was alsof ze azijn roken.

‘Die zullen jullie moeten verdienen, alle hulp is welkom.’

De drie bleven schouder aan schouder staan zonder hun mond open te doen, als een dijk. Remedios, in de achterhoede, hield zich stil.

‘Als we het werk met z’n tweeën moeten doen, duurt het nog lang voordat we open kunnen,’ vervolgde Emilio. ‘Maar als jullie een handje meehelpen, kunnen we over een week de eerste klanten bedienen. Deze zaak is net zo goed van jullie, laat dat duidelijk zijn. En hoe meer we ermee verdienen, hoe eerder we allemaal terug kunnen.’

Terug. Toen ze dat woord hoorden, brak er iets in hun pantser. Terug, de vijf letters die de motor van de hele kolonie vormden, de kolen die de ketels van hun ziel vulden en ervoor zorgden dat ze onvermoeibaar doorwerkten om te kunnen sparen en die innig gekoesterde droom in vervulling te laten gaan.

Mona, in het midden, gaf haar zussen een por, en met die korte beweging, meer was niet nodig, saamhorig als altijd, begrepen de drie elkaar. Al was het met frisse tegenzin, ze wisten dat ze wel overstag moesten gaan.

5

Met hun haar weggestopt onder grote zakdoeken en in de oudste kleren uit hun armzalige garderobe raakten ze diezelfde middag bij het familiebedrijf betrokken.

Vier dagen achter elkaar, van de vroege ochtend tot de late avond, sloten ze zich aan bij de inspanningen van hun ouders en verwijderden vuil en vetlagen tot ze bijna geen nagels meer overhadden, schuurden ze koekenpannen, kookpannen en braadpannen, polijstten tafels en probeerden zonder veel succes de glazen te laten glanzen. Daarmee slaagden ze erin het vervallen eethuis enigszins op te kalefateren, maar in feite was er op het eerste gezicht niet veel veranderd, zoals het geestdodende werk hun humeur ook niet echt ten goede kwam. Hetzelfde donkere souterrain, dezelfde lage plafonds en ook hetzelfde schilderij van een woelige zee dat Venancio Alonso had laten hangen… alles straalde nog de essentie van het uitgewoonde Cántabro uit. Gedreven door zijn illustere idee om een maritieme sfeer te creëren verscheen Emilio de volgende ochtend met oude visnetten, een stel roeiriemen en een splinterig roer, die zijn dochters zonder veel gevoel of interesse ophingen. En El Capitán begon aan zijn vaart.

De start was ondanks alles slecht. Het werkte niet. Met Remedios achter het fornuis en Emilio die zich uitputte om de gasten te ontvangen en de bestellingen allervriendelijkst noteerde, was de eetzaal op het lunchtijdstip maar zelden voor een kwart gevuld. De dochters hielpen intussen een handje in de keuken of bedienden met grote tegenzin een enkel tafeltje. In Emilio’s hoofd groeide parallel een dikke wolk van bezorgdheid.

Hij had gedroomd van een eethuis vol arbeiders die een warme maaltijd naar binnen werkten nadat ze lange uren hadden gezwoegd, zoals hij zo vaak had gezien in de eettentjes in de omgeving van Cherry Street. Hij had zich een onophoudelijk komen en gaan van werkvolk voorgesteld, hijzelf met de opscheplepel in de hand, klinkende glazen, het geluid van over de vloertegels schuivende stoelpoten, ruwe mannenstemmen en zo nu en dan een schaterlach, bankbiljetten in de kassa achter de bar. Maar hij had het mis, zo ging het niet. Misschien had hij er geen rekening mee gehouden dat dit deel van de calle Catorce en omgeving, ondanks de grote groep landgenoten, een ander karakter had dan zijn oude buurt, een andere manier van zijn, meer verweven in het netwerk van de stad en minder gericht op hun eigen plek. Of misschien was het zo dat hier minder mannen alleen kwamen dan op de kade van de East River, of wellicht telde het gebied andere restaurantjes die in de loop der tijd een goede naam hadden opgebouwd.

En hij was maar gewoon een nieuwkomer die strak in het kielzog voer van een vervallen zaak waarvan ze alleen de aanblik oppervlakkig hadden opgefrist. Bijna niemand kende zijn vrouw, want die kwam de keuken zo min mogelijk uit, als altijd bangelijk voor alles wat er om haar heen gebeurde. En zijn drie dochters, met die aanmatigende en brutale houding die geen van hen verhulde, hadden binnen de kortste keren een faam verworven die ook niet echt in zijn voordeel werkte. En dat terwijl de drooglegging verleden tijd was en El Capitán Spaanse wijn tegen een spotprijs schonk, omdat Emilio die dankzij zijn contacten en gesjacher rechtstreeks en net gelost op de kade kon bemachtigen. En dat terwijl Remedios als de beste vis bakte en stoofpotjes en gerechten met zeeduivel en mosselen klaarmaakte waarvan je de tranen in de ogen sprongen, zo heerlijk smaakten ze naar de zee.

Maar de cijfers waren slecht, hoe vaak Emilio ze ’s avonds daar in de halfdonkere lege eetzaal ook naliep. En de schulden liepen op: de onbetaalde huur van de vorige maand, de leveranciers, het appartement, de passagebiljetten die hij Sendra nog schuldig was… En hoewel hij zijn hersens pijnigde voor een oplossing zag hij geen manier om het hoofd boven water te houden. Hij adverteerde in La Prensa, de krant die de Spaanse en Spaans-Amerikaanse gemeenschap verspreid over heel New York iedere ochtend las. Hij liet strooibiljetten drukken, die hij vervolgens uitdeelde in de zaken in de naburige straten. Hij posteerde zich zelfs op het trottoir om klanten binnen te halen, de kaart in zijn hand en het schort voorgebonden, met uiterste inspanning een glimlach op zijn gezicht toverend. Spaanse keuken, typical Spanish food! verkondigde hij luidkeels voor het eethuis. De beste verse vis ter wereld, best fresh fish in the world. De beste prijzen, ladies and gentlemen, dames en heren, we have the best prices in town. Zelfs dat werkte niet. Sommigen liepen om hem heen als was hij louter een sta-in-de-weg, anderen keken weg of schudden openlijk hun hoofd. No, thank you, nee, dank u, maar nee.

Tegen alle verwachting in hadden Emilio’s bekommernissen echter ook een positief effect. Naarmate zijn ongerustheid groeide, begon het afwerende ijzeren pantser dat zijn dochters omhulde scheuren te vertonen. Wellicht waren de meisjes het gewoon beu, misschien hadden ze een beetje medelijden. Aanvankelijk was het alleen aan kleine dingen te merken.

‘En als we de kaart eens wat veranderen?’ stelde Victoria voor.

Van haar kant hing Mona de visnetten wat mooier op en ze voegde er een paar gebloemde doeken aan toe die voor wat kleur zorgden. En Luz, de jongste, verraste haar vader rond het middaguur van een februaridag met harde windvlagen door met hem mee te gaan het trottoir op en de passanten vrijmoedig aan te spreken terwijl ze haar rok tussen haar benen klemde, zodat de wind er geen vat op kreeg.

‘Kom binnen, dames en heren, laat het beste Spaanse eethuis van Manhattan niet aan u voorbijgaan!’ riep ze met zangerige stem en ze noodde iedereen te komen proeven.

Het was toen dat Emilio weer in het appartement ging slapen en de spanningen binnen het gezin wat afnamen. Niettemin hielden de meisjes zich verre van het bruisende leven in de wijk en in de stad. Ze gingen niet naar de zondagse mis in de nabije Onze-Lieve-Vrouwevan-Guadalupe-kerk, ze namen niet deel aan de dansfeesten en evenmin aan de samenkomsten van landgenoten in La Nacional. Ze waren nooit verder geweest dan 16th Street en Sixth Avenue, ze waren nog nooit in de subway gestapt en ook niet in de elevated train of in de bus, ze wisselden niet meer woorden met de buren, de eigenaren en winkelbedienden van de naburige zaken dan strikt noodzakelijk was. Ze deden elkaars haar, hadden geen vriendinnen, weigerden Engels te leren. En als gevolg van die aperte koppigheid werd er in hun voorbijgaan openlijk gesmoesd. Wat jammer van die schepseltjes, zo jong en zo zwierig. Wat stom van die dochters van de Kapitein om de boel zo voor zichzelf te verpesten.

Tot die ochtend dat Emilio het huis verliet en op weg ging naar de kade van Lower East Side, nadat hij zwijgend met Remedios koffie had gedronken aan de keukentafel. Wennen aan de kleine huiselijke routines vond hij nu eens hartverwarmend en dan weer lastig: het was niet makkelijk opeens met de spulletjes en geluiden van vier vrouwen samen te leven, laat staan met alles wat ze uitstraalden en wat niet te zien, te horen en te ruiken was, maar wel altijd daar was, de kamers van de vloer tot aan het plafond vulde, even ongrijpbaar als voelbaar. Hij wist evenwel dat zich aanpassen aan die nieuwe omgeving een weg was die hij moest gaan, al helemaal nu zijn dochters eindelijk een sprankje redelijkheid vertoonden.

Hij liep de vier verdiepingen naar beneden terwijl zijn bezuinigingsdrang hem door het hoofd speelde. Hij moest olijfolie hebben, en al kon hij die bij Sendra op de pof krijgen en verkochten ze bij Unanue en Victori blikken Ybarra tegen een goede prijs, hij wist een goedkopere manier om die te bemachtigen. Zoals vrijwel alle leden van de kolonie was hij op de hoogte van de dienstregeling van Spaanse schepen die de haven periodiek aandeden: vier alternatieven, allemaal van de Compañía Trasatlántica. Twee vanuit Cantabrië en twee vanuit het Middellandse Zeegebied, die de verbinding tussen het Iberisch Schiereiland en Mexico, Cuba en New York onderhielden.

Daarom wist hij dat die zaterdag eind maart de Marqués de Comillas werd verwacht, met zijn buik vol passagiers en goederen. En daarom begaf hij zich naar de vertrouwde pier 8 in de East River om zijn geluk te beproeven: het moest gek lopen als er geen partij olijfolie bij zat en hij er geen bekende trof die een paar mandflessen voor hem achterover kon drukken tegen een voor beiden interessante prijs. Op die manier, als hij hier wat zou besparen en daar wat voorzichtig zou zijn, kon hij misschien de achterstallige huur betalen aan de Hollandse weduwe.

En zo stond de eigenaar van El Capitán daar op de kade te wachten, met zijn hoofd vol plannen en berekeningen, tot het loswerk was gedaan, nog zonder te weten of de oceaanstomer het sap van de olijfgaarden uit Utrera of uit Tortosa, uit Cabra of uit Jaén had meegebracht, zo verstrooid dat hij de waarschuwende stemmen om hem heen die gealarmeerd opklonken niet hoorde. Er was iets niet goed gegaan met het stouwen tijdens het loswerk, een groot en zwaarbeladen net hing hachelijk in de lucht, er werd gerend en geschreeuwd, iemand trok hem in de laatste seconde bij zijn arm weg.

Maar die ruk redde alleen zijn lijf van de gigantische klap, zijn hoofd haalde het niet.

Languit als een lappenpop op de grond, zo eindigde Emilio Arenas zijn dagen, met een verpletterde schedel en het beeld van een hoop mandflessen vol glanzende, glibberige olijfolie in zijn hoofd, totdat het licht uitging en hij daar bewusteloos in een plas bloed lag, voorwerp van ontzette blikken terwijl om hem heen kreten en sirenes klonken.

6

De drie zusjes Arenas gingen de avond van de begrafenis zonder antwoord naar bed. Uitgeput, verward, gekweld door onrustige gevoelens in hun buik en in hun hart, met een en dezelfde vraag die als een onverbiddelijke hamer in hun slapen klopte. En hoe moet het nu met ons?

De dood van hun vader was hard aangekomen, de man die ze net een beetje leerden kennen na een leven van afwezigheden. Maar dat was niet het enige wat hen bedrukte, boven op dat onverbloemde verdriet kwam iets anders: het besef dat met hem ook hun enige houvast in die vreemde stad met die eindeloze winter was verdwenen, een metropool van zeven miljoen zielen die voor de Spaanse meisjes openlag als een onmetelijk onherbergzaam oord vol ellende.

Remedios stond als altijd eerder op dan zij, bij het eerste ochtendgloren. Haar dochters kwamen meestal veel later het bed uit, niet op een vaste tijd, al naargelang hun lichaam erom vroeg. Per slot van rekening hadden ze tot aan dat moment geen andere verplichtingen gehad dan met tegenzin een handje te helpen in de zaak en ostentatief hun laatdunkendheid tentoon te spreiden. Die ochtend daarentegen, na een gebroken nacht, verschenen ze vroeg in de uitstulping van de gang waar de keuken was gelegen, alle drie met verwarde haren, dikke ogen, weinig praatlust.

De eerste was Mona, de middelste. Ze slofte de keuken binnen met haar geprononceerde gelaatstrekken en het dikke bruine haar dat tot halverwege haar rug viel. Over haar oude nachthemd droeg ze drie lagen niet bij elkaar passende kleren, want het was ijskoud. In plaats van het gebruikelijke goedemorgen kwam er een hese grom uit haar keel.

‘De melk is al warm,’ prevelde de moeder bij het fornuis zonder zich om te draaien terwijl zij op een van de krukjes rond de tafel ging zitten. Zwijgend, starend in het niets, haar ogen half gesloten onder de volle wenkbrauwen.

Net als haar zussen, en als haar moeder en verscheidene generaties vrouwen die hun waren voorgegaan, had Mona donkere ogen, een huid die door een fijn laagje vlees van de botten werd gescheiden en een natuurlijke, gracieuze manier van bewegen. Eigenlijk was ze Ramona gedoopt, ter meerdere glorie van een verwante van Mama Pepa die net aan een beroerte was gestorven in de wijk El Perchel. Maar de kinderen van de corralón verbasterden die naam toen ze nog heel klein was tot Mona, dat apin betekent; een onschuldige kinderlijke provocatie die haar identiteit weergaf. Want zo was ze ook, als haar ingekorte naam: lenig, levendig, bijna dierlijk rap van ogen, tong en geest, waardoor ze vlot en ongeremd reageerde telkens wanneer de omstandigheden dat vroegen.

De ochtend volgend op de begrafenis van haar vader bleef Mona echter stilletjes zitten tot haar moeder haar een mok koffie met melk en een homp brood voorzette. In de buurtwinkels verkochten ze broodjes, zelfs dingen die op smeuïge madeleines leken, maar zij bleven trouw aan hun aloude gewoonte, hun eigen dagelijkse brood. Ze hadden hun geliefde boerenbrood uit Malaga alleen willen vervangen door een stevige imitatie die een oude Calabriër in 15th Street bakte; op die manier begonnen ze de dag met de inwendige mens gevuld naar hun eenvoudige traditie.

Ze had net de eerste slok genomen toen de oudste zus de keuken binnenkwam.

‘Ook goeiemorgen,’ mompelde ze.

Of iets in die geest, want Victoria zei het binnensmonds en ze verstonden haar amper.

In tegenstelling tot haar zussen had ze haar haar meestal opgestoken en waren haar gelaatstrekken wat fijner en minder uitgesproken; met haar ranke neus en hoge jukbeenderen, haar grote zwarte ogen en ovale gezicht was ze misschien wel de meest klassieke schoonheid van de drie. Bovendien was ze een fractie langer dan de andere twee, alsof haar lichaam zelf had besloten zijn positie in de gezinsorde te benadrukken. De naam had ze niet van een familielid maar van een belofte. Als Emilio terug is tegen de tijd dat mijn kindje wordt geboren en als het een meisje is, dan zweer ik u, moeder van God, dat ik het uw naam zal geven. Dat was de belofte die Remedios had gedaan bij het beeld van de Virgen de la Victoria toen haar eerste zwangerschap tegen het einde liep. Haar man was echter nog niet terug toen de bevalling inzette; hij kwam pas elf maanden later, toen het meisje al zes tandjes had en op het punt stond los te kunnen lopen, maar Remedios had het niet gewaagd haar woord te breken, daar zou ze wat van gekregen hebben.