DE VERGISSING VAN DESCARTES

Antonio R. Damasio

De vergissing van Descartes

Gevoel, verstand en het menselijk brein

Achtste druk

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

REEKS WETENSCHAP

Vertaald uit het Engels door L. Teixeira de Mattos

Eerste druk 1995

Achtste druk 2012

Oorspronkelijke titel Descartes’ Error – Emotion, Reason
and the Human Brain.

Oorspronkelijke uitgave G.P. Putnam’s Sons, 1994

Omslagontwerp Volken Beck

© 1994 by Antonio R. Damasio, M.D.

© 1995 Nederlandse vertaling Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

Spuistraat 283 · 1012 VR Amsterdam

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4335 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de achtste druk, 2012, met
ISBN 978 90 284 2788 4

Voor Hanna

INHOUD

INLEIDING

DEEL EEN

1 Narigheid in Vermont

Phineas P. Gage – Gage was Gage niet meer – Waarom Phineas Gage? – Een terzijde over frenologie – Achterafgezien een mijlpaal

2 De hersenen van Phineas Gage

Het probleem – Een terzijde over de anatomie van het zenuwstelsel – De oplossing

3 Een moderne Phineas Gage

Een nieuwe geest – De uitdaging – Het vermogen om te redeneren en beslissingen te nemen

4 In koelen bloede

Andere gevallen van prefrontale beschadiging – Beschadiging van andere hersenschorsgebieden – Gedachten over anatomie en functie – Een energiebron – Resultaten van onderzoek bij dieren – Een terzijde over neurochemische verklaringen – Conclusie

DEEL TWEE

5 Verklarende bijdragen

Een raadselachtige samenhang – Over organismen, het lichaam en de hersenen – Toestanden van het organisme – De wisselwerking tussen lichaam en hersenen binnen het organisme – Gedrag en geest – De wisselwerking tussen het organisme en zijn omgeving: contact met de buitenwereld – Een terzijde over de architectuur van neurale systemen – Verspreide activiteit wordt geïntegreerd tot geest – Voorstellingen van het heden, het verleden en de toekomst – De vorming van waarnemingsvoorstellingen – De opslag van voorstellingen en de vorming van voorstellingen vanuit de herinnering – Kennis is belichaamd in dispositionele representaties – Gedachten bestaan voornamelijk uit voorstellingen – Opmerkingen over de neurale ontwikkeling

6 Biologische regulatie en overleving

Disposities voor de overleving – De elementaire regulatie – Tristan, Isolde en de liefdesdrank – Naast driften en instincten

7 Emoties en gevoelens

Emoties – De specifieke neurale machinerie achter emoties – Gevoelens – Het bedrogen brein – Verschillende soorten gevoelens – Het lichaam als theater van de emoties – Het lichaam indachtig – Het proces van het gevoel

8 De hypothese van het somatische stempel

Het vermogen om te redeneren en beslissingen te nemen – Redeneren en beslissen in een persoonlijke en sociale ruimte – Rationaliteit in de praktijk – De hypothese van het somatische stempel – Een terzijde over altruïsme – Somatische stempels: waar komen ze vandaan? – Het neurale netwerk van somatische stempels – Lichaam en geest als het theater van de somatische stempels – Openlijke en verborgen somatische stempels – Honingdruppelbloem! – Intuïtie – Niet-persoonlijke en niet-sociale beslissingen – Met de hulp van emoties, ten goede of ten kwade – Naast en na somatische stempels – Voorkeur en het scheppen van orde

DEEL DRIE

9 Toetsing van de hypothese van het somatische stempel

Weten zonder voelen – Straf en beloning: de gokexperimenten – Kortzichtigheid – De fysiologische onderbouwing van onze toekomstvoorspellingen

10 Het lichaamsgezinde brein

Geen lichaam, geen geest – Het lichaam als uitgangspunt – Het neurale zelf

11 Een hartstocht voor de rede

De vergissing van Descartes

NAWOORD

Het menselijk hart in conflict – De moderne neurobiologie en de opvattingen van de geneeskunde – De beperkingen van de huidige neurobiologie – Het instrumentarium voor de overleving

NOTEN

AANBEVOLEN LITERATUUR

DANKWOORD

REGISTER

INLEIDING

Hoewel ik niet precies weet wat mijn belangstelling voor de neurologische basis van de rede heeft gewekt, herinner ik me wel het moment dat ik ervan overtuigd raakte dat de traditionele ideeën over rationaliteit niet konden kloppen. Van jongs af aan was me voorgehouden dat men om verstandige beslissingen te kunnen nemen, het hoofd koel moet houden en dat gevoel en verstand nu eenmaal onverenigbaar zijn. Ik was gaandeweg gewend geraakt aan het idee dat voor de mechanismen van de rede een aparte afdeling van de geest is gereserveerd, waar emoties geen toegang mochten hebben, en als ik over de hersenen achter die geest nadacht, stelde ik me twee gescheiden neurale systemen voor, een voor de rede en een voor de emoties. Wat onze geest en onze neurale systemen betreft, was deze opvatting van de relatie tussen rede en emotie wijdverbreid.

Maar toen maakte ik kennis met de meest koelbloedige, minst emotionele persoon die men zich kan voorstellen, een intelligente man wiens praktische verstand desondanks zo aangetast was dat het in de verwikkelingen van zijn dagelijks bestaan tot een aaneenschakeling van beoordelingsfouten leidde, en tot een voortdurende veronachtzaming van wat sociaal aangepast werd gevonden en hemzelf ten goede zou komen. Hij was volkomen gezond van geest, totdat een neurologische ziekte een bepaald deel van zijn hersenen verwoestte, waardoor hij van de ene dag op de andere ernstig tekortschoot in zijn vermogen om beslissingen te nemen. Hij beschikte nog steeds over alle hulpmiddelen waarvan we doorgaans denken dat ze voor rationeel gedrag noodzakelijk en voldoende zijn. Hij had de vereiste kennis en aandacht en ook zijn geheugen was toereikend; hij sprak vloeiend en kon berekeningen uitvoeren; hij was in staat abstracte problemen logisch te analyseren. Zijn onvermogen om beslissingen te nemen ging slechts met één belangrijk verschijnsel gepaard: een opvallende verandering in het vermogen om gevoelens te ervaren. De beschadiging van een bepaald deel van de hersenen had niet alleen zijn verstand ontregeld, maar daarnaast ook zijn gevoelsleven, en die samenhang was voor mij een aanwijzing dat het gevoel een wezenlijk onderdeel van de machinerie van de rede was. In de twintig jaar dat ik een groot aantal neurologische patiënten heb onderzocht en behandeld, heb ik dit telkens weer kunnen zien, wat me in staat stelde om die eerste aanwijzing uit te werken tot een toetsbare hypothese.¹

In dit boek wil ik de stelling verdedigen dat de rede minder zuiver is dan de meesten van ons denken of wenselijk achten, en dat emoties en gevoelens geenszins in het bastion van de rede inbreken: ze zijn met de netwerken van de rede verweven, niet alleen in ons nadeel, maar ook in ons voordeel. Zowel voor de evolutie als voor de ontwikkeling van elk afzonderlijk individu geldt dat de denkstrategieën zich waarschijnlijk dankzij de sturende kracht van de mechanismen van de biologische regulatie vormen, en het zijn deze mechanismen die in emoties en gevoelens tot uitdrukking komen. En ook nadat de denkstrategieën eenmaal zijn gevormd en vastgelegd, is het vermogen om ze doeltreffend te gebruiken waarschijnlijk in hoge mate afhankelijk van het vermogen gevoelens te ervaren.

Dit wil niet zeggen dat emoties en gevoelens onder bepaalde omstandigheden de processen van de rede niet flink in de war kunnen schoppen. We weten sinds jaar en dag dat ze dat wel kunnen en ook uit recente onderzoekingen blijkt dat emotionele vertekeningen een nadelige invloed kunnen hebben op het normale denkproces. Het is daarom des te opmerkelijker en verrassender dat de áfwezigheid van emoties en gevoelens net zo schadelijk is en net zo bedreigend voor de typisch menselijke rationaliteit, die ons in staat stelt om in overeenstemming met onze persoonlijke vooruitzichten, onze sociale gebruiken en morele principes beslissingen te nemen.

Het wil evenmin zeggen dat als gevoelens in ons voordeel werken, ze voor ons beslissen, noch dat we geen rationele wezens zijn. Ik beweer alleen dat bepaalde aspecten van emotie en gevoel onmisbaar zijn voor onze rationaliteit. In het gunstigste geval wijzen emoties ons de juiste richting en brengen ze ons in het proces van beslissen op een punt van waaruit we optimaal gebruik kunnen maken van de hulpmiddelen van de logica. Als we een moreel oordeel moeten vellen, een besluit moeten nemen over het verloop van een persoonlijke relatie, toekomstplannen moeten maken of maatregelen moeten treffen opdat we op onze oude dag niet aan lagerwal raken, worden we overvallen door onzekerheid. Emotie en gevoel helpen ons, samen met de fysiologische machinerie die erachter schuilgaat, bij de ontmoedigende taak waarvoor we ons gesteld zien als we een onzekere toekomst moeten voorspellen en dienovereenkomstig moeten handelen.

Ik begin met een analyse van de baanbrekende ziektegeschiedenis van de negentiende-eeuwse Phineas Gage, wiens gedrag voor het eerst een verband liet zien tussen een ontregelde rationaliteit en de beschadiging van een bepaald deel van de hersenen. Vervolgens bespreek ik recent onderzoek van zijn huidige tegenhangers en relevante resultaten van neuropsychologisch onderzoek bij mensen en dieren. Verder stel ik dat het menselijk verstand niet afhankelijk is van een enkel hersencentrum, maar van verschillende systemen in de hersenen, die op vele niveaus van neuronale organisatie samenwerken. Zowel de ‘hogere’ hersengebieden als de ‘lagere’, van de prefrontale hersenschorsgebieden tot en met de hypothalamus en de hersenstam, dragen bij tot de rede.

De lagere niveaus van de neurale onderbouwing van de rede regelen ook de processen van de emoties en gevoelens, en bovendien de vitale lichaamsfuncties van het organisme. Deze lagere niveaus staan in rechtstreekse wisselwerking met vrijwel alle organen, zodat het lichaam direct deel uitmaakt van de keten van processen die tot de meest abstracte redeneringen leiden, tot het vermogen beslissingen te nemen en, uiteindelijk, tot sociaal gedrag en creativiteit. Naast emotie en gevoel speelt ook de biologische regulatie een rol in de menselijke rede. De primitiefste niveaus van ons organisme komen terug in de meest hoogstaande rede.

Het is boeiend om op het niveau van geestelijk functioneren dat bij uitstek kenmerkend is voor de mens, de schaduw van zijn evolutionaire verleden terug te vinden, ook al had Charles Darwin dat in wezen al voorzien toen hij vaststelde dat het lichamelijk gestel van de mens het onuitwisbare stempel van zijn primitieve herkomst in zich draagt.² Maar het feit dat ons hoogstaande verstand afhankelijk is van onze primitieve hersenstructuren, maakt dat hoogstaande verstand nog niet tot een primitief verstand. Als we volgens ethische principes handelen, zijn we aangewezen op eenvoudige schakelsystemen in onze hersenen, maar dat doet geen afbreuk aan die ethische principes. Het bouwwerk van de ethica stort niet ineen, onze moraal wordt niet bedreigd en in normale individuen is de wil nog steeds de wil. Wat misschien verandert, is ons inzicht in de manier waarop de biologie heeft bijgedragen aan bepaalde ethische principes die in een sociale omgeving ontstaan als onder bepaalde omstandigheden een groot aantal individuen met dezelfde biologische eigenschappen op elkaar reageren.

Het hoofdthema van dit boek is het gevoel. Ik was niet van plan me met dat onderwerp te gaan bezighouden, maar ik moest wel, omdat ik meer te weten wilde komen over de cognitieve en neurale machinerie achter het vermogen om te redeneren en beslissingen te nemen. Het tweede idee dat ik in dit boek verdedig, is dan ook dat gevoelens in wezen geen vage, aan objecten gekoppelde hoedanigheden van de geest zijn, maar directe gewaarwordingen van een bepaald landschap: dat van het lichaam.

Mijn onderzoek van neurologische patiënten wier gevoelsleven door hersenletsel is ontregeld, heeft me op de gedachte gebracht dat gevoelens minder ongrijpbaar zijn dan we altijd hebben verondersteld. Misschien kunnen we vat krijgen op de mentale aspecten van gevoelens en misschien kunnen we zelfs hun neurale grondslag vinden. Voortbordurend op de huidige neurobiologische ideeën opper ik dat de netwerken die essentieel zijn voor het gevoelsleven, zich niet beperken tot de bekende verzameling hersenstructuren die we het limbische systeem noemen, maar dat er ook een aantal prefrontale hersenschorsgebieden en in ieder geval de hersendelen die signalen uit het lichaam in kaart brengen en integreren, toe behoren.

Ik definieer ‘gevoel’ als iets wat u en ik kunnen zien als we door een raam kijken dat direct uitzicht biedt op een voortdurend bijgewerkte voorstelling van de structuur en toestand van ons lichaam. Als u zich dat uitzicht als een landschap voorstelt, kunt u de ‘lichaamsstructuur’ vergelijken met tastbare vormen in een ruimte, terwijl de ‘lichaamstoestand’ vergelijkbaar is met het licht en de schaduwen, de beweging en het geluid van die vormen. In het landschap van het lichaam staan de tastbare vormen voor de organen (hart, longen, ingewanden, spieren), terwijl het licht en de schaduwen, de beweging en het geluid symbool staan voor wat de organen op een bepaald moment doen. Kort gezegd, een gevoel is het tijdelijke ‘uitzicht’ op een deel van het ‘lichaamslandschap’. Het heeft een bepaalde inhoud – de lichaamstoestand en de specifieke neurale systemen die eraan ten grondslag liggen, namelijk het perifere zenuwstelsel en de hersengebieden die zorg dragen voor de integratie van de signalen die met de lichaamsstructuur en de regulatie te maken hebben. Omdat het moment dat het lichaamslandschap wordt waargenomen vrijwel samenvalt met de gewaarwording van, of herinnering aan iets anders wat niet tot het eigen lichaam behoort – een gezicht, een melodie, een geur – wordt het gevoel de ‘smaakmaker’ van die andere gewaarwordingen. Maar gevoelens zijn meer dan deze definitie. Zoals ik zal uitleggen, wordt de ‘smaakmakende’ lichaamstoestand, die positief of negatief kan zijn, vergezeld en aangevuld door een gelijkgestemde manier van denken: als onze lichaamstoestand positief en plezierig is, denken we snel en creatief; als onze lichaamstoestand naar de onplezierige kant neigt, denken we traag en vervallen we in herhaling.

In dit opzicht zijn onze gevoelens de graadmeters voor de mate waarin onze natuur en onze omstandigheden met elkaar in overeenstemming zijn. Met onze ‘natuur’ bedoel ik zowel het pakket genetisch vastgelegde aanpassingen dat we bij onze geboorte meekrijgen, als onze individuele verworvenheden, die we ontwikkelen doordat we, al dan niet bewust en vrijwillig, op onze sociale omgeving reageren. Gevoelens en de emoties waaruit ze voortkomen, zijn geen luxe. Ze dienen als innerlijke leidraad, en ze helpen ons om anderen signalen te geven, waar zij zich op hun beurt door laten leiden. Gevoelens zijn evenmin ongrijpbaar of vaag. In tegenstelling tot wat de traditionele wetenschap wil, behoren gevoelens tot onze cognitie, net zo goed als andere mentale voorstellingen. Ze zijn het resultaat van een zeer bijzonder fysiologisch samenspel, dat van het brein de geboeide toeschouwer van het lichaam heeft gemaakt.

Gevoelens laten ons een glimp zien van de reikwijdte van de biologie van het organisme en ze weerspiegelen de werking van de mechanismen van het leven zelf. Als wij mensen niet de mogelijkheid hadden onze lichaamstoestanden waar te nemen, die van nature pijnlijk of plezierig zijn, dan zouden we geen smart of gelukzaligheid kennen, geen verlangen of mededogen, geen tragedie of triomf.

Misschien zijn de ideeën over de menselijke geest die ik in dit boek ontvouw op het eerste gezicht niet voor de hand liggend of geruststellend. Als we proberen de verschijnselen van de menselijke geest te verklaren, lopen we de kans dat we ze alleen maar ontluisteren en met onze verklaringen uithollen. Maar dat risico bestaat alleen als we het verschijnsel als zodanig verwarren met de verschillende componenten en processen die erachter blijken schuil te gaan, en dat is niet mijn bedoeling.

De ontdekking dat een bepaald gevoel afhankelijk is van activiteiten in een aantal specifieke hersensystemen die met een aantal organen in het lichaam in wisselwerking staan, doet geen afbreuk aan de status van dat gevoel als menselijk verschijnsel. Noch de zielepijn, noch de verrukking die de liefde of de kunst kan teweegbrengen, boet aan waarde in als we een fractie van de talloze biologische processen begrijpen die dergelijke gevoelens maken tot wat ze zijn. Het tegendeel zou waar moeten zijn: gezien de ingewikkelde mechanismen die deze magie mogelijk maken, zou ons ontzag alleen maar moeten toenemen. Gevoelens vormen de basis van wat mensen door de eeuwen heen als de menselijke ziel of geest hebben beschreven.

Dit boek behandelt ook een derde, verwant inzicht: dat de mentale voorstelling van ons lichaam misschien een onmisbaar referentiekader vormt voor de neurale processen die we als onze geest ervaren; dat we ons eigen organisme, en niet een of andere absolute uitwendige werkelijkheid, als uitgangspunt gebruiken voor de constructies die we van de wereld maken en voor de constructie van het altijd aanwezige gevoel van subjectiviteit dat een wezenlijk deel van onze ervaringen is; dat onze meest fijnzinnige gedachten en nobelste daden, onze grootste vreugde en diepste smart, het lichaam als maatstaf gebruiken.

Het lijkt misschien verbazingwekkend, maar de geest bestaat in en voor een geïntegreerd organisme; onze geest is gevormd door het samenspel van ons lichaam en onze hersenen, tijdens de evolutie, tijdens onze individuele ontwikkeling, en op dit moment. De geest behelsde aanvankelijk het lichaam, anders had hij er niet kunnen zijn. Het lichaam voorziet voortdurend in een uitgangspunt, en op grond daarvan kan de geest ook een groot aantal andere dingen behelzen, zowel werkelijke als gefantaseerde.

Dit idee berust op de volgende stellingen: 1) de menselijke hersenen vormen samen met de rest van het lichaam een ondeelbaar organisme, waarin interactieve biochemische en neurale regelcircuits (waaronder endocriene en autonome systemen, en neurale immuunsystemen) voor de integratie zorgen; 2) het organisme treedt als geheel in wisselwerking met zijn omgeving: lichaam en hersenen reageren nooit afzonderlijk; 3) de fysiologische processen die we geest noemen, hebben hun oorsprong in het structurele en functionele geheel, en niet alleen in de hersenen: mentale verschijnselen kunnen alleen worden begrepen in de context van de wisselwerking tussen het organisme en zijn omgeving. Het feit dat de omgeving ten dele het resultaat is van de invloed die het organisme erop uitoefent, onderstreept alleen maar hoe ingewikkeld de wisselwerking is waarmee we rekening moeten houden.

Het is niet gebruikelijk om in een verhandeling over hersenen en geest naar organismen te verwijzen. Het wordt zo vanzelfsprekend gevonden dat de geest voortkomt uit de activiteit van zenuwcellen dat meestal alleen die zenuwcellen ter sprake komen, alsof ze onafhankelijk van de rest van het organisme hun werk zouden kunnen doen. Maar terwijl ik bij een groot aantal mensen met hersenbeschadigingen onderzoek deed naar stoornissen in het geheugen, de spraak en de rede, raakte ik steeds meer overtuigd van het idee dat onze geestelijke activiteiten, van de meest eenvoudige tot de meest ingewikkelde, zowel van het lichaam als van de hersenen afhankelijk zijn. Ik geloof dat het lichaam meer dan alleen een ondersteunende en bijstellende functie voor de hersenen heeft: het lichaam levert een grondthema voor de representaties van de hersenen.

Er zijn feiten die dit idee schragen, redenen waarom het aannemelijk is, en redenen waarom het mooi zou zijn als het werkelijk zo in elkaar zat. Het zou in de eerste plaats mooi zijn omdat mijn veronderstelling dat het lichaam zo’n belangrijke functie heeft, licht kan werpen op een van de meest netelige vragen over de geest die de mens zich ooit heeft gesteld: hoe komt het dat we ons bewust zijn van de wereld om ons heen, dat we weten wat we weten, en dat we weten dat we weten?

Uitgaande van de bovenstaande hypothese zouden liefde, haat, verdriet, hartelijkheid en wreedheid, de doelgerichte oplossing van een wetenschappelijk probleem of de schepping van een kunstwerk allemaal berusten op neurale gebeurtenissen in de hersenen, als die hersenen tenminste met het lichaam in wisselwerking staan, en altijd hebben gestaan. De ziel ademt door het lichaam, en pijn ervaren we aan den lijve, of die nu vanbuiten komt of vanbinnen, uit een mentale voorstelling.

Ik heb dit boek geschreven alsof ik een gesprek voerde met een nieuwsgierige, intelligente, wijze, maar denkbeeldige vriend, die weinig van neurowetenschappen wist, maar veel van het leven. We hadden een afspraak: we moesten allebei baat hebben bij het gesprek. Mijn vriend zou iets leren over de hersenen en allerlei mysterieuze zaken van de geest, en ik zou mijn inzicht verdiepen doordat ik mijn ideeën over het lichaam, de hersenen en de geest zo goed mogelijk moest uitleggen. We kwamen overeen dat ons gesprek geen saai college mocht worden, dat we geen meningsverschillen zouden uitvechten en zouden proberen er niet te veel bij te halen. Ik zou het over vaststaande feiten hebben, over feiten die ter discussie staan, en over hypothesen, zelfs als ze alleen op intuïtie berustten. Ik zou hem vertellen over onderzoek in uitvoering, over allerlei onderzoeksprojecten die op stapel stonden en over onderzoek waaraan pas lang na ons gesprek zou worden begonnen. Zoals dat nu eenmaal in gesprekken gaat, zouden we zijwegen inslaan en afdwalen, en er zouden passages zijn die de eerste keer niet duidelijk waren en die aan helderheid zouden winnen als we ze nogmaals doornamen. Daarom zult u merken dat ik af en toe vanuit een andere invalshoek op bepaalde onderwerpen terugkom.

Vanaf het begin was mijn mening over de beperkingen van de wetenschap duidelijk: ik heb mijn twijfels over de veronderstelde objectiviteit van onze wetenschappelijke kennis. Ik kan wetenschappelijke resultaten, vooral die van de neurobiologie, niet anders zien dan als voorlopige benaderingen, waarmee we een tijdlang ons voordeel kunnen doen, om ze af te danken zodra we betere verklaringen hebben. Maar twijfel over de huidige stand van de wetenschap, vooral als die de geest betreft, hoeft niets af te doen aan het enthousiasme waarmee we proberen de voorlopige benaderingen te verbeteren.

Misschien is de menselijke geest zo complex dat wij, met onze onvermijdelijke beperkingen, het probleem nooit kunnen oplossen. Misschien moeten we zelfs niet van een probleem spreken, maar van een mysterie, en misschien moeten we onderscheid maken tussen vragen die zich voor een wetenschappelijke benadering lenen, en vragen waarop de wetenschap waarschijnlijk nooit vat zal krijgen.³ Toch geloof ik dat we in veel gevallen een antwoord zullen vinden, hoeveel respect ik ook heb voor degenen die zich niet kunnen voorstellen dat we het mysterie ooit kunnen oplossen (de zogeheten ‘mystici’⁴), en voor degenen die weliswaar denken dat het oplosbaar is, maar die teleurgesteld zouden zijn als de oplossing op iets blijkt te berusten wat we allang weten.

U zult ondertussen tot de slotsom zijn gekomen dat het gesprek noch over Descartes, noch over filosofie ging, hoewel het wel degelijk over de geest, de hersenen en het lichaam ging. Mijn vriend opperde dat ons gesprek in het Teken van Descartes zou staan, omdat dergelijke onderwerpen niet behandeld kunnen worden zonder het beeld op te roepen van de man die de meest wijdverbreide ideeën over hun onderlinge verhoudingen vorm gaf. Op dat punt besefte ik dat het boek in zekere zin over de Vergissing van Descartes zou gaan. U wilt natuurlijk weten wat die vergissing inhield, maar voorlopig ben ik aan mijn zwijgplicht gebonden. Maar ik beloof u dat het onthuld zal worden.

En zo begon ons gesprek pas echt met de merkwaardige lotgevallen van Phineas Gage.

Deel een

HOOFDSTUK 1

Narigheid in Vermont

Phineas P. Gage

Het is de zomer van 1848. We zijn in New England. Phineas P. Gage, vijfentwintig jaar oud, voorman, staat op het punt alles te verliezen. Anderhalve eeuw later zal zijn ondergang nog steeds van betekenis zijn.

Gage werkt aan de Rutland-Burlingtonspoorlijn en heeft de leiding over een grote groep arbeiders, een ‘ploeg’, die rails moet leggen voor de nieuwe spoorlijn door Vermont. De laatste twee weken hebben de mannen zich langzaam een weg gebaand naar het stadje Cavendish: ze zijn nu aan de oever van de Black River. De opdracht is verre van makkelijk, want de grond bestaat uit hard gesteente. Liever dan de rails met bochten en omleggingen om de rotspartijen heen te leiden, is de strategie om de steen op te blazen en de weg vrij te maken voor een rechtere en vlakkere baan. Gage overziet de onderneming en is er in alle opzichten tegen opgewassen. Hij is ruim één meter vijfenzestig lang en atletisch gebouwd, en hij beweegt zich behendig en trefzeker. Hij ziet eruit als een jonge Jimmy Cagney, een tiptop Yankee Doodle die met zijn opgelapte schoenen krachtig en sierlijk over bielzen en spoorrails danst.

Maar in de ogen van zijn chefs is Gage meer dan het zoveelste goed gebouwde lichaam. Ze beschrijven hem als ‘de meest efficiënte en capabele man op de loonlijst’.¹ Dat komt goed uit, want het werk vereist evenveel fysieke moed als inzicht en concentratie, vooral als de ontploffingen voorbereid moeten worden. Dat moet stap voor stap en beheerst gebeuren. Eerst moet er een gat in de rots worden geboord. Als het gat ongeveer tot de helft met springstof is gevuld, wordt er een slagpijpje met een lont in gestoken, waarna de springstof met zand wordt afgedicht. Dan moet het zand ‘aangestampt’ worden, wat wil zeggen dat het met een ijzeren staaf een aantal malen voorzichtig wordt aangedrukt. Ten slotte moet de lont worden aangestoken. Als het goed gaat, blaast de springstof de rots op: het zand is belangrijk, omdat de explosiekracht zonder die bescherming een uitweg naar buiten zou vinden en de rots intact zou blijven. Ook de vorm van de ijzeren staaf en de manier waarop hij wordt gebruikt, zijn belangrijk. Gage, die naar eigen ontwerp een staaf heeft laten maken, is daar uiterst bedreven in.

Hier volgt wat er gebeurt. Het is halfvijf en het is een hete middag. Gage heeft net een gat met springstof gevuld en er een slagpijpje in gestoken, en hij heeft zijn maat gevraagd het met zand af te dichten. Achter hem roept iemand iets en Gage kijkt heel even achterom, over zijn rechterschouder. Hij is afgeleid en hoewel het gat nog niet met zand is opgevuld, begint hij met zijn ijzeren staaf de springstof aan te stampen. Binnen de kortste keren slaan er vonken uit de rots, en de lading ontploft in zijn gezicht.²

De explosie is zo hevig dat de hele ploeg als aan de grond genageld blijft staan. Het duurt even voordat tot hen doordringt wat er gebeurt. De knal is ongewoon hard, en de rots is intact. Wat ook ongewoon is, is het fluitende geluid, alsof er een vuurpijl omhoogschiet. Maar dit is geen vuurwerk. Dit is grof geschut. De ijzeren staaf doorboort Gages linkerkaak, dringt zich in de schedelbasis, schiet door de voorste hersenen en komt met grote snelheid aan de bovenzijde naar buiten. De staaf komt ruim dertig meter verderop terecht, bedekt met bloed en hersenen. Phineas Gage is tegen de grond gesmakt. Hij begrijpt niet wat hem is overkomen, daar in de gloed van de namiddag, en is sprakeloos, maar bij bewustzijn. Hetzelfde geldt voor ons, machteloze toeschouwers.

‘Gruwelijk ongeluk’ luidt een week later de voorspelbare kop in de Bostonse Daily Courier én de Daily Journal van 20 september. ‘Wonderbaarlijk ongeluk’ luidt de vreemde kop in de Vermont Mercury van 22 september. ‘Doorboring van hoofd door ijzeren staaf’ luidt de correcte kop in de Boston Medical and Surgical Journal. Gezien de nuchtere toon van hun verslag, zou je denken dat de schrijvers bekend waren met Edgar Allan Poes bizarre gruwelverhalen. En misschien was dat ook zo, al is het niet waarschijnlijk; Poes griezelverhalen zijn op dat moment nog niet populair, en Poe zelf zal het jaar daarop sterven, onbekend en arm. Misschien zat het griezelen gewoon in de lucht.

Inspelend op de algehele verbazing dat Phineas niet op slag dood was, meldt het artikel in de Boston Medical and Surgical Journal dat ‘de patiënt onmiddellijk na de explosie op zijn rug werd geslingerd’; dat hij kort daarna ‘enkele stuiptrekkingen van de ledematen vertoonde’, en ‘na een paar minuten alweer sprak’; dat ‘zijn arbeiders (bij wie hij zeer geliefd was) hem optilden en naar de weg droegen, die maar een paar roeden verderop lag (een roede is ongeveer vijf meter), en hem op een ossekar zetten, waarmee hij de twaalfhonderd meter naar het hotel van Joseph Adams aflegde, terwijl hij rechtop bleef zitten’; en dat Gage ‘zelf van de kar stapte, nauwelijks geholpen door zijn arbeiders’.

Laat me meneer Adams aan u voorstellen. Hij is de vrederechter in Cavendish en eigenaar van het hotel annex café van de stad. Ik stel me voor dat hij minstens zo lang als Gage is en tweemaal zo dik, en dat hij behept is met de gulzigheid die je bij zo’n Falstaff verwacht. Hij loopt Gage tegemoet en laat onmiddellijk dokter John Harlow roepen, een van de twee dorpsartsen. Ze moeten wachten en ik hoor meneer Adams al zeggen: ‘Nou, nou, meneer Gage, wat moeten we daar nou van denken?’ en, waarom ook niet: ‘Ach, ach, een mens maakt wat mee.’ Hij schudt ongelovig zijn hoofd en brengt Gage naar de schaduwkant van de hotelveranda, die wel de ‘piazza’ wordt genoemd. Dat klinkt indrukwekkend en ruim en open, en misschien is de veranda ook wel indrukwekkend en ruim, maar open is ze niet; het is een doodgewone veranda. En daar geeft meneer Adams Phineas Gage misschien een glas limonade, of wie weet een glas koude cider.

Er is sinds de ontploffing een uur verstreken. De zon gaat onder en de hitte wordt draaglijker. Een jonge collega van dokter Harlow, dokter Edward Williams, arriveert. Jaren later zal dokter Williams het tafereel als volgt beschrijven: ‘Op dat moment zat hij op een stoel op de piazza van het hotel van de heer Adams in Cavendish. Toen ik arriveerde, zei hij: “Dokter, er is werk aan de winkel.” Nog voordat ik uit mijn rijtuig stapte, had ik de wond op zijn hoofd al gezien; de kloppende hersenen waren duidelijk te onderscheiden; ik zag ook iets wat ik, voordat ik het hoofd onderzocht, niet meteen kon verklaren: de bovenkant van het hoofd zag eruit als een omgekeerde trechter. Ik ontdekte dat dit veroorzaakt werd doordat het bot rondom het gat naar alle kanten over een lengte van ongeveer vijf centimeter gebroken was. Ik had allereerst moeten vermelden dat het gat in de schedel en de hersenvliezen een diameter van ongeveer vier centimeter had; de randen van dit gat stulpten naar buiten en de wond zag er al met al uit alsof er van onderaf een wigvormig voorwerp doorheen was geduwd. Terwijl ik hem onderzocht, deed meneer Gage de omstanders verslag van de toedracht van zijn verwonding. Zijn relaas was zo samenhangend en hij was zozeer bereid vragen te beantwoorden, dat ik mij liever door hemzelf liet inlichten dan door de mannen die op het moment van het ongeluk in de buurt waren en die nu om hem heen stonden. Meneer G. gaf een toelichting van de omstandigheden, die hij sindsdien steeds weer bevestigd heeft; ik kan rustig stellen dat ik hem op dat moment volkomen rationeel vond, zoals bij alle volgende gelegenheden, op één na. De uitzondering waarop ik doel, vond ongeveer veertien dagen na het ongeluk plaats, bij welke gelegenheid hij me hardnekkig John Kirwin bleef noemen, hoewel hij al mijn vragen correct beantwoordde.’³

Het is des te ongelooflijker dat Gage dit ongeluk overleefde als men de vorm en het gewicht van de ijzeren staaf in aanmerking neemt. Henry Bigelow, hoogleraar chirurgie aan de Harvarduniversiteit, beschrijft de staaf als volgt: ‘De staaf die aldus de schedel doorboorde, weegt bijna zes kilo. Hij is bijna één meter tien lang en heeft een doorsnee van zo’n drie centimeter. De kant die het eerst naar binnen ging, is gepunt en loopt over een lengte van zeventieneneenhalve centimeter spits toe, terwijl de punt een doorsnee heeft van iets meer dan zes millimeter, een omstandigheid waaraan de patiënt wellicht zijn leven te danken heeft. De staaf is enig in zijn soort en werd volgens de afwijkende wensen van de eigenaar door de plaatselijke smid gemaakt.’⁴ Gage vat zijn taak en het daartoe strekkende gereedschap ernstig op.

Dat iemand zo’n explosie overleeft, met zo’n grote hoofdwond, en bovendien in staat is te spreken en te lopen en zichzelf meteen na het ongeluk onder controle heeft, is verbazingwekkend. Maar even verbazingwekkend is dat Gage de onvermijdelijke infectie van zijn wond zal overleven. Gages arts, John Harlow, is zich terdege bewust van het belang van desinfectie. Hij heeft geen antibiotica, maar ontsmet de wond grondig en regelmatig met alle beschikbare preparaten en laat de patiënt in halfopgerichte houding zitten, zodat het vocht vanzelf en onbelemmerd wegvloeit. Gage krijgt hoge koorts en ten minste één abces, dat Harlow meteen met zijn scalpel wegsnijdt. Ten slotte zal Gages jonge en sterke gestel al deze tegenslagen overwinnen, waarbij hij, zoals Harlow het formuleert, wordt geholpen door goddelijke tussenkomst: ‘Ik verbond hem, God genas hem.’

Phineas Gage zal binnen twee maanden gezond verklaard worden. Toch verbleekt deze ongelooflijke afloop bij de opmerkelijke omslag die Gages persoonlijkheid zal ondergaan. Gages instelling, zijn sympathieën en antipathieën, zijn dromen en plannen zullen allemaal veranderen. Gages lichaam mag dan genezen en gezond zijn, er ademt een nieuwe geest in.

Gage was Gage niet meer

Wat er precies gebeurde, kunnen we opmaken uit het verslag dat dokter Harlow twintig jaar na het ongeluk schreef.⁵ Het is een betrouwbare tekst, met een overvloed aan feiten en een minimum aan interpretatie. Dit verslag is zowel in menselijk als in neurologisch opzicht van belang en het geeft ons niet alleen een beeld van Gage, maar ook van zijn arts. Voordat John Harlow toetrad tot het Jefferson Medical College in Philadelphia, was hij onderwijzer en toen hij Gage in behandeling nam, was hij pas een paar jaar arts. Het geval ging Harlows leven beheersen, en ik vermoed dat het hem op de gedachte van een wetenschappelijke loopbaan bracht, hoewel hij zijn dokterspraktijk in Vermont misschien niet met die bedoeling was begonnen. De geslaagde behandeling van Gage en de rapportage van zijn resultaten aan zijn collega’s in Boston zijn misschien de hoogtepunten van zijn carrière geweest, en het feit dat er over Gages genezing een schaduw werd geworpen, moet hem wel hebben dwarsgezeten.

Harlows verslag beschrijft hoe Gage zijn kracht herwon en fysiek volledig herstelde. Gage kon voelen, horen en zien, en tong noch ledematen waren verlamd. Zijn linkeroog was blind, maar met zijn rechteroog zag hij prima. Hij had een vaste tred, gebruikte zijn handen vaardig en had geen merkbare moeite met spraak of taalbeheersing. En toch lezen we in Harlows verslag dat ‘het evenwicht, of de balans, tussen zijn intellectuele vermogens en dierlijke neigingen’ verstoord was. Die verandering werd zichtbaar zodra de acute fase van het hersenletsel onder controle was. ‘Hij was rusteloos, onbeleefd, en in tegenstelling tot zijn vroegere gewoonte gaf hij zich af en toe over aan de grofste godslasteringen; hij gaf nauwelijks blijk van respect voor zijn medemens, duldde geen tegenwerking of advies als het strijdig was met zijn verlangens, beet zich nu en dan koppig in iets vast, maar was ook wispelturig en onzeker, en maakte allerlei toekomstplannen, die hij verwierp nog voordat hij eraan begon… Hij was in zijn intellectuele vermogens en uitingen een kind, maar had de dierlijke hartstochten van een volwassen kerel.’ Hij sloeg zulke obscene taal uit dat vrouwen werd aangeraden niet lang in zijn nabijheid te verkeren, om hun gevoelens te sparen. Ook de ernstigste vermaningen van Harlow zelf konden onze overlevende niet weer op het rechte pad brengen.

Deze nieuwe persoonlijkheid stond in schril contrast met de ‘rustige gewoonten’ en de ‘aanzienlijke karaktervastheid’ waarvan Phineas Gage vóór het ongeluk blijk had gegeven. Hij had voorheen ‘een evenwichtige geest en werd bewonderd door wie hem kende als een schrandere, intelligente vakman, die zeer energiek en met doorzettingsvermogen al zijn plannen uitvoerde’. Voor iemand met zijn baan en in zijn tijd had hij het zonder twijfel ver gebracht. De verandering in zijn persoonlijkheid was echter zo ingrijpend dat vrienden en kennissen hem nauwelijks herkenden. Ze stelden bedroefd vast dat ‘Gage Gage niet meer was’. Hij was zo veranderd dat zijn werkgevers hem meteen na zijn terugkeer ontsloegen, omdat ze ‘de verandering in zijn geest zo uitgesproken achtten dat ze hem zijn positie niet konden teruggeven’. Het probleem zat hem niet in gebrek aan fysieke kracht of vaardigheid; het zat hem in zijn nieuwe karakter.

Het verval zette onverminderd door. Nu hij niet meer als voorman kon werken, nam Gage dienst op ranches. Maar uit het verhaal kunnen we opmaken dat het nogal eens gebeurde dat hij er in een opwelling de brui aan gaf of wegens gebrek aan discipline werd ontslagen. Zoals Harlow beschrijft, was hij ‘er goed in altijd iets te vinden wat hem niet paste’. Daarna begon hij zijn carrière als circusattractie. Gage werd vertoond in Barnum’s Museum in New York, waar hij met veel bombarie zijn wonden en de ijzeren staaf liet zien. (Harlow vermeldt dat de staaf een onafscheidelijke metgezel werd en benadrukt Gages sterke gehechtheid aan voorwerpen en dieren, die nieuw en enigszins buitenissig was. Een dergelijke neiging, die we ‘verzamelaarsgedrag’ kunnen noemen, heb ik zowel bij patiënten met letsel als dat van Gage gezien, als bij autistische patiënten.)

Destijds dreef het circus veel meer op de wreedheden van de natuur dan tegenwoordig. Tot de endocriene varianten behoorden dwergen, de dikste vrouw van de wereld, de langste man, de man met de grootste kaak; tot de neurologische varianten behoorden kinderen met een olifantshuid, slachtoffers van neurofibromatose, waarbij de huid in plooien afhangt en vlekken vertoont – en nu dus Gage. We kunnen ons voorstellen hoe hij in zo’n gezelschap munt slaat uit zijn ellende.

Vier jaar na het ongeluk deed zich weer een dramatische wending voor. Gage vertrok naar Zuid-Amerika. Mogelijk werkte hij ook daar op ranches en was hij af en toe koetsier in Santiago of Valparaíso. Over zijn leven in het buitenland is verder weinig bekend; we weten alleen dat zijn gezondheid in 1859 achteruit begon te gaan.

In 1860 kwam Gage terug naar de Verenigde Staten om bij zijn moeder en zuster in te trekken, die ondertussen naar San Francisco waren verhuisd. In het begin had hij nog werk op een boerderij in Santa Clara, maar dat duurde niet lang. In feite raakte hij aan het zwerven en soms vond hij werk als arbeider ergens rond de baai. Het is duidelijk dat hij niet voor zichzelf kon zorgen en dat het hem nooit meer zou lukken zo’n vaste, goedbetaalde baan te vinden als hij vroeger had gehad. Het einde naderde.

Ik stel me het San Francisco van 1860 voor als een bedrijvige stad, vol avontuurlijke ondernemers die zaken doen in de mijnbouw, het boerenbedrijf of de scheepvaart. Daar vinden we Gages moeder en zijn zuster, die getrouwd is met een welvarende handelaar uit San Francisco (de edelachtbare D.D. Shattuck), en daar had de oude Phineas Gage misschien thuisgehoord. Maar als we konden terugreizen in de tijd, zouden we hem daar niet vinden. We zouden hem waarschijnlijk in een twijfelachtige buurt vinden, dronken en luidruchtig, ver van de grote zakenlui, even verbaasd als ieder ander als de ondergrondse breuk van zich zou laten horen en de aarde vervaarlijk zou gaan schudden. Hij was toegetreden tot het gilde der mismoedigen, die, zoals Nathanael West tientallen jaren later en honderden kilometers zuidelijker zou zeggen, ‘naar Californië waren gekomen om te sterven’.⁶

Uit de schaarse gegevens die we hebben, kunnen we opmaken dat Gage last kreeg van epileptische aanvallen (insulten). Het einde kwam op 21 mei 1861, na een ziekte die niet langer dan een dag duurde. Gage had een epileptische aanval waarbij hij het bewustzijn verloor. Daarop volgde een hele reeks van aanvallen, de ene kort na de andere. Hij kwam niet meer bij bewustzijn. Ik denk dat hij ten prooi viel aan een status epilepticus, een toestand waarin de epileptische aanvallen bijna ononderbroken optreden en uiteindelijk tot de dood leiden. Hij was achtendertig jaar oud. In de kranten van San Francisco verscheen geen overlijdensbericht.

Waarom Phineas Gage?

Waarom moet deze trieste geschiedenis worden verteld? Wat is het mogelijke belang van zo’n bizar verhaal? Het antwoord is eenvoudig. Terwijl zich ongeveer in dezelfde tijd andere gevallen van neurologisch letsel voordeden waaruit bleek dat de hersenen het fundament vormen voor de taalbeheersing, de waarneming en de motorische functies, en die in het algemeen allerlei overtuigende details aan het licht brachten, duidde Gages geval op een verbazingwekkend feit: op een of andere manier waren sommige systemen in de menselijke hersenen in de eerste plaats verantwoordelijk voor het vermogen te redeneren, en vooral voor de persoonlijke en sociale aspecten van dat vermogen. Hersenbeschadiging kon blijkbaar tot gevolg hebben dat de patiënt zich niets meer gelegen liet liggen aan eerder geleerde sociale gebruiken en ethische normen, ook al waren zijn intelligentie en taalbeheersing in principe intact. Hoe triest het ook was, Gages verhaal liet zien dat een deel van de hersenen gereserveerd is voor eigenschappen die uniek zijn voor de mens, zoals zijn vermogen om zich in een ingewikkelde sociale omgeving een beeld van de toekomst te vormen en dienovereenkomstig plannen te maken, zijn verantwoordelijkheidsbesef ten opzichte van zichzelf en anderen, en de mogelijkheid om uit vrije wil en weloverwogen maatregelen te treffen voor zijn overleving.