KANADA

Juan Gómez Bárcena

Kanada

Vertaald uit het Spaans door

Nadia Ramer

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie

van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Kanada

© 2017 Juan Gómez Bárcena

© 2021 Nederlandse vertaling Nadia Ramer / Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Foto auteur © Isabel Wagemann

NUR 302

ISBN 978 90 284 4338 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met

ISBN 978 90 284 2803 4

Voor Lucía, die deze roman al kende toen hij
nog maar een handvol notitieblaadjes was,
verspreid over de vloer.

De man die zijn vaderland lieflijk vindt, is een prille beginneling;
degene die elke grond als zijn eigen grond beschouwt, is al sterker,
maar tot volle wasdom komt slechts diegene voor wie
de hele wereld een vreemd land is.

– Hugo van Sint-Victor

Je huis staat nog overeind. Je hoopte dat het zou zijn ingestort. Hopen is misschien niet het goede woord, maar als dat het niet is, wat dan wel? Je wist – zo kun je het wel zeggen – dat je huis er niet meer stond en je wist ook dat dat helemaal niet uitmaakte. Je zou gewoon de hoek omslaan en niets aantreffen. Een leeg perceel, een gat halverwege de straat; misschien een hek met spijlen die naar de hemel wezen. Of het gebouw stond er nog maar was van de onderste steen tot de nok open, zoals dat huis in de Kazinczystraat dat je daarstraks zag, net de lege schelp van een schelpdier, of een poppenhuis. Op de tweede verdieping, in een klein gedeelte van wat ooit een grote woonkamer moet zijn geweest, zat een man thee te drinken. De klok aan de wand, de eettafel, zijn fauteuil: allemaal op nauwelijks een meter of anderhalve meter van de afgrond. Je keek naar zijn gezicht, je probeerde iets menselijks te ontdekken in de manier waarop hij in zijn thee roerde, maar de man keek alleen maar naar zijn kopje. Toen moest je aan je eigen huis denken, dat misschien ook door een bom was opgeblazen, dat misschien wel helemaal was weggevaagd, en kreeg je dat gevoel dat je hoop zou kunnen noemen. Maar nu laat je de laatste bergen puin achter je, je slaat de hoek om en begrijpt dat er niets is veranderd: bij de bakkerij dezelfde uithangborden, dezelfde etalage, hetzelfde scheef hangende bordje met het huisnummer, de ramen zonder bloempotten en zonder bloemen, maar nog altijd ramen, waarachter nog altijd iets te verbergen valt. Zelfs de mensen op straat lijken dezelfde. Je moet verder kijken dan jouw straat om te merken dat de tijd is verstreken, om te zien wat die tijd met de stad heeft gedaan. Of je juist concentreren op de details, naar het huis toe lopen en de beschadigde muren aanraken, de afgebladderde verf, de kleine gaatjes waarin een kogel past en de nagel van je pink.

Dat is wat je nu doet: ernaartoe lopen. In het portiek blijf je staan en laat je vingers langs het slot gaan. Met je rug tegen de deur laat je je op de grond glijden. Want in je ransel zitten allerlei dingen: een paar schoenen en een set schone kleren; een stuk zeep en een pakje Belomorkanal-sigaretten; een eindje touw, een aansteker en een blok kaas, maar geen sleutel. Net was je een huis kwijt en vond je doorlopen het makkelijkst. Nu ben je een sleutel kwijt en kun je alleen voor de deur zitten wachten. Ook de mensen om je heen lijken ergens op te wachten. Je ziet een jongetje met hoog opgetrokken sokken, die een koper zoekt voor zijn zilveren horloge. Een jongen op krukken die een sigaret rookt. Voor de deur van de kruidenier vormt zich een rij vrouwen, aan elkaar geregen door berusting en honger. Je ziet de laatste paar zwarte broden in de etalage liggen. Je ziet de winkelier die ze verkoopt. Je ziet hem opkijken. En jouw blik vangen. Je weet wie deze man is en hij weet wie jij bent. Vanachter de ruit ben je getuige van het moment van herkenning: de manier waarop hij tijdens een bestelling ineens bevriest, zijn ogen openspert, zijn snor een tikje scheef houdt en met één mondhoek glimlacht. Hij komt hinkend de winkel uit, met zijn schort nog voor en zijn armen gespreid – een verwelkomend of een smekend gebaar. Met het hoekje van die glimlach mompelt hij jouw naam. Jij zegt de zijne niet. Het is maar een buurman, denk je, en misschien zou je hem zo moeten noemen: gewoon de Buurman. En die man, de Buurman, zegt dat hij je wil omhelzen, en dat doet hij ten slotte ook.

Het is nog een geluk dat hij er was, zegt de Buurman; in andere delen van de stad is het ook zo gegaan, of erger. Soms zelfs een stuk erger, je moest eens weten. Hij zou je allerlei verhalen kunnen vertellen, maar ja, waar is dat eigenlijk goed voor. Wat telt, is dat je terug bent en je huis weer van jou is. Dat heb je aan God te danken, en ook een klein beetje aan hem. Want er zijn veel families teruggekeerd die nergens heen kunnen. Sommigen troffen hun eigen buren in hun huis aan, zegt de Buurman. Andere arme zielen hebben geen eigendomspapieren meer en hun woningen zijn veranderd in tehuizen voor zieken en boeven. Om het maar niet te hebben over de gebouwen die zijn ingestort en er niet meer zijn, en over de gebouwen die er nog wel zijn maar inmiddels toebehoren aan de Woningbouw, de grootste boeven van allemaal. Jij daarentegen hoeft je nergens zorgen over te maken. Want hij en zijn vrouw hebben hun uiterste best gedaan, geen geringe prestatie gezien de omstandigheden, en daarom heb je een huis om naar terug te keren en zul je dat ook altijd hebben. Alleen jammer dat plunderaars de deur hebben geforceerd en er nog maar zo weinig in staat.

De Buurman blijft praten terwijl hij, twee treden voor jou uit, met zware tred de trap op loopt. Hij maakt geen enkel gebaar bij wat hij zegt: het is alsof hij een boek voorleest of een grammofoon onder zijn hemd heeft zitten. Zijn stem doet denken aan die van een nieuwslezer, wanneer hij de straten opnoemt die zijn verdwenen en de namen van mensen die zijn doodgegaan. Rampen die worden onderstreept, benadrukt door de geluiden van zijn rechterbeen, dat tegen de treden tikt alsof het van hout is en zo zwaar lijkt als steen. Want ook daar, in de stad, zijn verschrikkelijke dingen gebeurd, zegt hij; maandenlang was er gebrek aan thee en suiker, vlees en margarine. En terwijl je die woorden hoort, thee en suiker, vlees en margarine, zie je boven je in het trappenhuis zwarte sjaals en witte gezichten verschijnen. Kinderen die op hun tenen staan en oude vrouwen met omslagdoeken die zich aan de ijzeren balustrade vastklampen. Op hun gezichten ligt een harde, ernstige uitdrukking, alsof ze op de achtergrond van een foto thuishoren. Van beneden gezien zou je de binnenplaats kunnen aanzien voor de stalles van een vervallen theater – een theater dat ruikt naar gekookte kool en houtkachels, naar vieze duivenhokken en azijnmassages –, en tussen de waslijnen lijkt het publiek zwijgend te wachten tot het stuk gaat beginnen.

Je heft je hand alsof je hem naar je hoed brengt, maar je draagt geen hoed, en de starre gezichten in hun loges doen niets en zeggen niets.

Je huis is je huis niet. Dat begrijp je zodra de Buurman de sleutel in het slot draait en je gebaart naar binnen te gaan. Je stapt voorzichtig over de drempel. Je loopt door de hal. Door de gang. Je kijkt links en rechts, door de openstaande deuren. Ineens moet je denken aan de hopen puin die je nog maar een paar uur geleden vanuit de tram zag. Troepen kinderen die gegrepen door een uitzinnige vreugde tussen het gebogen staal en de brokstukken spelen, met ongebroken enthousiasme ondanks de ruïnes, of dankzij de ruïnes. Ingestorte gebouwen waarvan soms de gevel nog overeind staat, aan beide kanten rijen ramen die een rechthoekig stukje hemel inkaderen. Jouw huis is als een van die huizen die er niet meer zijn. De muren lijken weliswaar dezelfde als vroeger, ook het dak is hetzelfde, en tijdens jouw afwezigheid heeft iemand de moeite genomen kamers schoon te houden die er ook hetzelfde uit lijken te zien. Iemand zou er kunnen rondlopen zoals jij nu en menen dat het om hetzelfde huis gaat; dat je alles bij elkaar genomen geluk hebt gehad – een wonder. Maar jij weet dat diegene zich zou vergissen. Dat een thuis niet wordt geschapen door muren of funderingen maar door details, geuren, een bepaalde opstelling van de meubels en het web van verhalen rond die meubels, door een foto die de ingang van de woonkamer overziet of een staartklok die plechtig de uren aantikt, en in jouw huis – in het huis – is niets meer van dit alles. Zelfs je voetstappen klinken anders. Zelfs de lampen, waarvan je de schakelaars uitprobeert terwijl je verder loopt, werpen een ander soort licht, het onwillige geknipper, het bibberende schijnsel van kale peertjes in het halfduister van een zolder of kelder. En in de kamers niets, of nog erger: een paar bij elkaar geraapte, armoedige meubels die je nooit eerder hebt gezien, een ratjetoe van opgerolde matrassen, lege voorraadkasten, rieten stoelen, tafels die afkomstig lijken uit onbestaanbare, tegenstrijdige werelden. Objecten die verhalen stamelen die je niet kent, die je niet wilt kennen. De Venetiaanse kast is veranderd in drie slordig aan de muur geschroefde planken, het bureau uit de woonkamer in een wankel rond tafeltje, en de piano heeft plaatsgemaakt voor een versleten vilten fauteuil. Jouw meubels als kadavers waaruit tijdens de ontbinding nieuwe levensvormen zijn ontstaan: eenvoudige en in zekere zin afstotelijke vormen.

Op de witte muren, daar waar vroeger foto’s en schilderijen hingen, donkere plekken die op dichtgemetselde ramen lijken. Je blijft voor een van die smoezelige rechthoeken staan en probeert een beeld op te roepen. Het lukt niet. De Buurman kijkt naar hetzelfde punt, naar die muur waar niets meer te bekijken valt. Plunderaars, verdomde plunderaars, herhaalt hij hoofdschuddend. Ze hebben zo veel meegenomen. Misschien had hij iets moeten doen om ze tegen te houden, maar daar had hij uiteindelijk de moed niet voor; wat kun je beginnen tegen woeste, gewapende mannen die nergens voor terugschrikken: je achter de deur verstoppen en bidden dat jouw huis niet het volgende zal zijn. Maandenlang was jouw woning leeg en dat vond hij hartverscheurend om te zien. Daarom besloot hij een paar nieuwe meubels te verzamelen, dat wil zeggen, die oude meubels die je ziet; na de bombardementen stonden er zo veel op straat en jouw huis was zo leeg, zo naakt om het zo maar te zeggen, dat hij geen moment aarzelde om het een beetje aan te kleden. God vergeve hem, maar de eigenaars van die meubels hadden ze toch niet meer nodig, en jij daarentegen kon nog terugkomen, je kon ieder moment terugkomen. Daar heeft hij ook nooit aan getwijfeld: dat je vroeg of laat zou terugkomen. En je weet niet half hoe blij hij is dat je er bent, en dat hij je nu al deze dingen kan vertellen, zelfs de ergste. Want vanaf de andere kant van het spionnetje kon hij de plunderaars zien, moet je weten; hij zag hoe ze hun geweren over hun schouder slingerden om de kasten en het bureau weg te dragen, en zelfs de piano. Hij hoorde ze grappen vertellen, hij zag ze afmetingen schatten om te kunnen manoeuvreren op de trap, hij zag ze roken en een lucifer afstrijken tegen de gouden lijst van een schilderij, en terwijl hij naar hun gezichten keek, gezichten die door de lens van het spionnetje werden vervormd en niet eens meer menselijk leken, drong zich de vraag aan hem op in wat voor wereld zoiets schandelijks mogelijk is; wat voor toekomst we onze kinderen geven.

Dat zegt hij tegen je, zonder een moment zijn blik af te wenden van het schilderij dat er niet meer is; zonder je een moment aan te kijken.

Dan verschijnt zij. Eerst is ze het geluid van een deur die opengaat, net achter jullie. Ze is de zwakke geur van zelfgemaakte zeep. Ze is een gedaante die ineens met vochtig haar en een door stoom omgeven lichaam uit de badkamer tevoorschijn komt. Ze is een meisje dat met grote ogen in de deuropening staat, ze heeft een handdoek over haar ene en een berg kleren onder de andere arm. Ze is iemand die net heeft gebaad in het bad dat ooit van jou was en die blote voeten heeft. Er komt een absurde gedachte in je op: dat deze vrouw geen vrouw is maar een beeld afkomstig van een schilderij, misschien zelfs van het schilderij dat ooit in de gang hing. Je hoort de stem van de Buurman, als van heel ver. De Buurman, die haar verwijt dat ze daar is, dat ze daar staat als een idioot, dat ze een bad gebruikt dat niet van haar is en nu voor de zoveelste keer te horen krijgt wat ze allang had moeten weten, wat hij haar al zo vaak heeft gezegd, dat dit haar huis niet is, dat dit het huis is van de man die voor haar staat, de man die eindelijk is teruggekomen, precies zoals hij, de Buurman, had verteld, voorspeld en beloofd; deze man, voor wie ze een beetje respect zou moeten tonen. Het meisje wil iets gaan zeggen, maar houdt zich in, slaat haar ogen neer, drukt de stapel kleren nog iets vaster tegen zich aan, alsof ze die als schild gebruikt. Ze groet zonder op te kijken en rent bijna naar de deur.

Ze verdwijnt.

Dat was mijn echtgenote, mompelt de Buurman met een geïrriteerd gebaar.

Jij kijkt naar de vloer van de gang, en naar de vochtige, vluchtige voetsporen van het meisje, die steeds smaller worden naarmate ze zich verwijderen. De voeten van de Echtgenote, denk je.

Je moet het haar maar niet kwalijk nemen, gaat de Buurman verder. Het is eigenlijk een goed meisje. Zoals hij altijd zegt, heeft de oorlog hem iets goeds en iets slechts opgeleverd: het goede is zijn vrouw en het slechte is zijn manke been. Eigenlijk zijn er twee slechte dingen: laten we de communisten niet vergeten. Maar jij wil het vast niet over politiek hebben, en zeker niet na alles wat je hebt meegemaakt. Ze is in ieder geval een goed meisje, al doet ze nog steeds dit soort schaamteloze dingen, omdat ze nog jong is misschien. Je moet het niet opvatten als een gebrek aan eerbied: ze hebben thuis gewoon geen bad, dus heeft zij, zonder kwaad in de zin te hebben natuurlijk, af en toe het jouwe gebruikt. Hij hoopt dat je het niet erg vindt. Het arme kind komt uit een dorpje in de bergen waar het enige warme water dat ze hebben wordt gebruikt om aardappelen in te koken, als die er al zijn, vandaar dat ze in de ban is van het idee elke week in bad te gaan. Maar je kunt gerust zijn: nu je terug bent, zal ze je niet meer storen.

Jij zegt niets. Je kijkt nog steeds naar de halvemaantjes van haar voeten, die steeds smaller worden, tot ze verdwenen zijn.

Voordat hij weggaat laat de Buurman je beloven dat jullie die avond samen zullen eten. Er valt veel te vieren. De Echtgenote zal ter ere van jou een kip plukken, en ze zullen een fles goede wijn opentrekken en dan samen een toost uitbrengen op een nieuw begin. Je komt in de verleiding om te antwoorden dat niets opnieuw kan beginnen; als je iets hebt geleerd, is het dat de dingen nooit eindigen. Je opent je mond en sluit die een tijdje later weer. Het enige wat je wil, is alleen gelaten worden. En hoewel de Buurman praat en praat terwijl hij terugloopt door de gang, hoewel hij zich nog een paar keer omdraait om dingen uit te leggen waar je niet naar luistert, lukt het je eindelijk.

Je bent alleen.

Je loopt door een huis dat niet van jou is. Het behoort je op dezelfde manier toe als het lijk van een dierbare je zou kunnen toebehoren: het is van niemand anders maar het is ook niet echt van jou, je wilt het zo snel mogelijk met aarde bedekken, en achterblijven met de herinnering. Of achterblijven met niets, met een leegte. Maar je kunt je dode huis niet begraven. Alleen ronddwalen door vertrekken die op de kamers van een pension of hotel lijken, en nergens blijven staan; in het voorbijgaan de muren en de koude ruiten strelen, een gevoel dat je wél herkent. Dezelfde ramen, dezelfde deuren, dezelfde schakelaars. In de badkamer een minieme troost: de wastafel, de tegels, de spiegel, de loden leidingen en de badkuip zijn intact. Zouden ze de badkuip ook hebben meegenomen als die niet zo zwaar was geweest? Je laat je vinger over het witte keramiek glijden, op zoek naar de warmte die het lichaam van de Echtgenote er niet heeft achtergelaten.

Op dat moment denk je aan je werkkamer. De enige deur die tot nu toe gesloten is gebleven. En je doet hem open, natuurlijk aarzel je eerst, maar uiteindelijk doe je hem open. Je wordt verblind door de zon die door het raam schijnt. In de lichtbundel zie je stof zweven, dat dichte banen door de lucht trekt. Dan kijk je om je heen en zie je wat er van je leven over is. Je ziet een paar door witte lakens bedekte bulten, je ziet de ijzeren onderdelen van een bed, jouw bed, je ziet een zwarte kachel, een stapel lege kaften van boeken op de vloer. Een berg kolen. Een opgerold tapijt. Naast het raam je telescoop, nog op het bijbehorende statief. Je knijpt één oog dicht om door de lens te kijken: een wazig beeld, een soort groenige mist waardoor niets te zien valt. Hij lijkt kapot. Je glimlacht. Dat moeten de plunderaars gedacht hebben: het is maar een kapotte telescoop. En ze lieten hem staan, samen met de andere spullen die ze niet konden of wilden meenemen omdat ze niets waard waren. Wat heb je midden in de oorlog aan een telescoop: wie zou er ook maar één pengö betalen om het leven uitvergroot, verontrustend dichtbij te zien wanneer iedereen er juist zo ver mogelijk vandaan wil blijven, ergens heen wil vluchten waar de werkelijkheid hen niet kan raken?

Vervolgens haal je alles overhoop, je tilt lakens op, blaast wolken stof in de bedompte lucht. Een rafelige lamp, een gedeukte teil. Een matras met grijze vochtplekken, die over de hele lengte is opengereten. Uit de scheur komt een spoor van veertjes die aan het leer van je schoenen blijven plakken: bij de geringste beweging wervelen ze omhoog en dwarrelen vervolgens heel langzaam neer. Iemand heeft bij wijze van bed of voederplaats in een hoek van de kamer een paar handen hooi uitgespreid, dat God weet waar vandaan komt. Je ziet een paard voor je, dat op de grond ligt. Een paard dat met wijd open ogen ligt te kauwen en daarna het balkon op gaat om vanuit de hoogte naar de andere kant van het Corvinplein te staren. Een paard dat schoppend en wel om de een of andere reden door iemand langs de diensttrap naar boven is gedreven. Absurd, maar ook weer niet overdreven absurd: andere dingen zijn moeilijker te begrijpen. Bijvoorbeeld wie de moeite heeft genomen een voor een de kaften van alle boeken te scheuren, in de hoop onder de schutbladen en de rug God weet wat aan te treffen. En toch zijn er op de vloer geen sporen van hoeven te zien, alleen die van mannen- en vrouwenschoenen, en zelfs de afdruk van een blote voet, waarvan de vijf tenen duidelijk in het stof staan. Een leger van voeten die elkaar achtervolgen en zich verwijderen, terwijl ze duizelingwekkende figuren beschrijven. Alleen zij kunnen de bergen kleren en meubels, de tafels, lampen, stoelen hebben meegenomen en daarvoor in de plaats dat hoopje stro hebben achtergelaten. Je weigert een inventaris te maken van de verdwenen schilderijen, de kristallen glazen waaruit je nooit meer zult drinken, tapijten waarover je niet meer zult lopen. Je zoekt niet naar de platenspeler. Je wilt niet weten waar de schilderijen uit de woonkamer zijn gebleven, of de ottomane uit de slaapkamer. Je hoeft niet te weten waarom de Buurman tussen het puin heeft gesnuffeld om al die meubels te verzamelen die je niet wilt hebben. Er is maar één ding dat je bezighoudt, dat hoopje stro, dat ruikt naar bedompte vliering en opgedroogde uitwerpselen. Het raadsel van zijn herkomst: dat stukje platteland dat wonder boven wonder gedijt in een stad van staal en cement, steen en baksteen.

Het wordt donker. En met de duisternis arriveren de honger en de kou, en jij verroert je niet. Je doet het licht niet aan. Je blijft daar, je zit vast in dat ene moment dat je nergens zal brengen. Je doet de kachel aan. Je werpt het hoopje stro erin en gaat met je handpalmen naar het vuur gekeerd zitten kijken hoe het brandt. Je denkt aan je canvas tas, die vergeten in een hoek van het huis ligt, en aan het stuk kaas dat je niet gaat pakken. Je denkt aan de regen die opnieuw tegen de ramen slaat. Je denkt aan Kanada, je wil niet denken, maar toch denk je, en dan sluit je je ogen en denk je aan jezelf als aan een van de objecten in de kamer, niet belangrijker dan de kachel of de opengereten matras, dan de boeken zonder omslag of de telescoop die onschuldig richting de straat wijst. Op dat moment hoor je de bel gaan, en nog eens, en nog eens, een reeks bonzen op de deur, het klinkt als het zware geroffel van regen, en jij die je ogen dicht blijft houden, je handen over je oren legt, heel hard drukt en wacht tot het lawaai stopt en het vuur ook.

Weer de bel. Dezelfde stem, die een naam herhaalt. Ook nu sta je niet op. Je doet niet eens je ogen open. Achter je gesloten oogleden stel je je voor dat je alle handelingen verricht die je weigert uit te voeren: opstaan van de stromatras, vragen wie daar is, naar de deur lopen. Je komt niet zover de deurknop aan te raken. Op de grens tussen de gang en de hal blijf je staan. Zelfs in je dromen ben je niet in staat die te overschrijden. En wanneer je je ogen opent, blijkt dat het niet meer nodig is, want op de een of andere manier is de Buurman naast je verschenen, hij staat met de sleutel in zijn hand en een ernstige uitdrukking op zijn gezicht bij je matras.

Hij was erg ongerust, zegt hij. Eerlijk gezegd waren ze allebei ongerust. Zijn echtgenote ook, de Echtgenote, die de hele middag bezig was goulash en kipfricassee klaar te maken, waarvan je uiteindelijk niet hebt geproefd. Twee dagen: zo lang hebben ze op je deur staan kloppen, tot ze uiteindelijk maar besloten de sleutel te gebruiken. Hij zegt dit alles op de geduldige toon van een dokter, alsof je het niet wist, alsof hij het moet uitleggen. Wist je het dan? Wat maakt het uit. Je wil dat dat lawaai ophoudt. Je herinnert je ineens de droom waaruit hij je gewekt heeft: een van geuren en smaken doordrongen droom vol plakjes rosbief, witte tafelkleden, heerlijke wijnen en grote broden die aan tafel in de woonkamer werden geserveerd. Een droom waarin je huis was ingericht met de meubels van vroeger. En nu wil je alleen dat de Buurman weggaat, zodat je naar de woonkamer kunt; om weer te zitten aan die tafel en te snoepen van de borden die er niet meer zijn. Maar de Buurman gaat maar niet. Of hij gaat wel, maar eerst bekijkt hij je zwijgend, alsof hij iets probeert te begrijpen, en misschien begrijpt hij het niet, maar toch verdwijnt hij en vrijwel ogenblikkelijk komt hij terug met de Echtgenote, die een dienblad draagt met daarop een stomende kom, een bord en een glas. Eet, zegt de Buurman, terwijl hij je de kom voorhoudt en je aankijkt. De Echtgenote zegt niets: ze kijkt naar de punten van haar schoenen en staat met voor haar buik gekruiste handen te wachten. Je gehoorzaamt en begint zonder overeind te komen te drinken, eerst met langzame slokjes, maar dan steeds sneller. De werkelijkheid lijkt te vervagen als het landschap uit je droom: ineens zijn alleen jij en de kom er nog, die je tot de laatste druppel leegdrinkt, en daarna volgt het bord, dat eerst vol is en dan leeg.

Wanneer je opkijkt, is de Echtgenote al weg, maar de Buurman staat nog op de drempel. Hij zegt met zachte stem dat hij begrijpt waar je doorheen gaat. De oorlog is voor iedereen verschrikkelijk geweest, en jullie hebben allemaal dingen meegemaakt die jullie liever zouden vergeten. Dat zegt hij tegen je. Hij heeft ook een paar vreselijke dingen gezien en zelf een paar dingen gedaan waar hij spijt van heeft. Hoewel spijt bij nader inzien een te groot woord is, verbetert hij zichzelf. Toegegeven: een paar dingen had hij anders, beter kunnen doen, maar wat kun je verwachten van tijden die in iedereen het slechtste naar boven halen. Nu moeten we verder, zegt hij, en gebaart daarbij naar de gang, en de voordeur aan het eind daarvan. Zij zijn bereid je te helpen. Het zal je totdat je je leven op orde hebt nooit aan een bord soep en een glas wijn ontbreken, verzekert hij je, want zij zijn ook bereid te vergeten, opnieuw te beginnen. Alsof er niets is gebeurd, wat in zekere zin waar is, want de Heer geeft ons altijd weer een nieuwe kans, en dit is de jouwe.

Dank je, is het enige wat je zegt, terwijl je hem de lege kom teruggeeft. En de Buurman aarzelt even voor hij hem van je aanpakt, alsof hij niet weet wat hij met de kom noch met je dankbaarheid aan moet.

Als alles op orde is, ga je naar buiten. Dat zeg je tegen jezelf. Maar het is zo moeilijk die orde te vinden, betekenis te ontdekken waar slechts chaos is. De boeken bijvoorbeeld. Die liggen overal in het rond, met gescheurde kaften en een paar uitgescheurde pagina’s. Je zou ze moeten rangschikken op thema, op auteur, op discipline, op nationaliteit, maar daarvoor zou je ze moeten openslaan, op zijn minst de inhoudsopgave of de titel lezen, en daartoe acht je jezelf niet in staat. Als je erover nadenkt, is lezen een ongelofelijk wonder. Je kijkt naar figuren die eruitzien als scheurtjes in het pleisterwerk of een mierenprocessie, en in één oogopslag dringt er een betekenis, een idee tot je door. Je rijgt een reeks tekens aan elkaar en schept daarmee een betekenis die vermaakt of verveelt, ontroert of somber stemt. Sinds je bent teruggekomen doet dat wonder zich niet meer voor. De woorden hebben hun waarde verloren, het zijn geen woorden maar raadselachtige krabbels, vreemde klanken die je hardop, vol ontzetting herhaalt zonder er betekenis aan te kunnen geven. Alles wat je hebt, is dit: een grillige tekening die door je heen gaat zonder één enkel idee achter te laten.

Je kunt alleen maar aan schoonmaken denken. Om bewoonbaar te zijn moet een huis immers schoon zijn. Je denkt aan de vrouw van de tweede verdieping die iedere dag met een borstel in haar handen neerknielt op de vloer van haar huis, voorovergebogen alsof ze bidt. Jij bidt niet, je denkt nergens aan: alleen het schoonmaken houdt je bezig, want als alles schoon is, zul je eindelijk naar buiten gaan. Dat zeg je tegen jezelf. Dat is eigenlijk het enige waaraan je denkt terwijl je de vloer van de werkkamer dweilt en stuk voor stuk de planken schrobt. Als alles op orde is, ga je naar buiten. Dat zeg je ook iedere keer tegen de Buurman als die langskomt met een zak levensmiddelen over zijn schouder en een glimlach die met een pennenmesje in zijn gezicht gekerfd lijkt. Hij bekijkt je nieuwsgierig terwijl je het stuk zeep natmaakt of het onzichtbare laagje stof bestudeert dat op de telescoop is neergedaald. Hij blijft even staan, alsof hij op zoek is naar de juiste woorden. Goed, goed… zegt hij uiteindelijk, en reikt je met een plechtig, ferm gebaar de zak levensmiddelen aan. Zakken gevuld met zachte broden, conservenblikjes vlees en groenten, verrukkelijk gesuikerd fruit, Memphis-sigaretten met een goudgeel filter. Gerechten die de Echtgenote speciaal voor jou heeft klaargemaakt, nog warm in de aardewerken stoofpot. Jij bedankt hem met een gebaar of een lange stilte. Voordat hij weggaat, zegt hij nog tegen je dat hij vindt dat je er veel beter uitziet, het doet je goed om weer thuis te zijn, dat is duidelijk, je zult zien hoe snel je je leven weer opbouwt en zijn bescheiden giften niet meer nodig hebt, en hij schenkt ze je van harte, dat spreekt vanzelf, maar eigenlijk stellen ze niet zo veel voor vergeleken bij wat jij zelf allemaal zult kunnen aanschaffen zodra je besluit weer te gaan werken. Dat is wat hij tegen je zegt. En jij antwoordt: ja.

Je loopt niet met hem mee naar de deur. Je verlaat je werkkamer alleen als het echt niet anders kan. Je houdt niet van de hal, met die lege kast die je nooit eerder hebt gezien. Je houdt niet van de keuken, met het bij elkaar geraapte serviesgoed en het nikkelzilveren bestek. Je houdt niet van het armzalige kastje in de woonkamer dat op de plek is verschenen waar vroeger de Venetiaanse kast stond. Je houdt niet van de slaapkamers, met die vreemde matrassen. Je slaapt liever in je werkkamer, op de gescheurde matras, die niet zomaar gescheurd lijkt, maar grondig lijkt te zijn leeggehaald, alsof één hand of vele handen hem welbewust en zorgvuldig hebben verscheurd, hem binnenstebuiten hebben gekeerd op zoek naar iets wat er niet was. Hij weegt bijna niets – er zweven voortdurend veertjes in de lucht, als rook bij een wakkerende brand – en als je erop gaat liggen is het net alsof je dat direct op de grond doet, of op een hoopje vodden, maar toch heb je dat liever. Als je hem aanraakt, voel je een vertrouwde warmte, het contact brengt je ergens, voert je terug. Je bedekt je met wat kleren en zo slaap je, dat probeer je althans; je kijkt naar de omtrekken van de telescoop die als een minikanon of een reuzenduim tegen het raam afsteekt, naar de berg boeken die je nog niet hebt gesorteerd, de kachel die je weigert aan te steken, tot je ogen beginnen dicht te vallen, soms in de ochtend, soms in de avond, en later word je op een willekeurig moment weer wakker, soms in de ochtend, soms in de avond, zonder te weten of er één dag of vele dagen zijn verstreken. Erger nog: of er misschien geen enkele dag is verstreken. Of alles wat je je herinnert slechts een droom is die zich steeds herhaalt, met hetzelfde decor – de boeken, de kachel, de telescoop. Hoe kun je daar ook achter komen als niets van wat je doet, of waarvan je droomt dat je het doet, sporen achterlaat. Als je, wanneer je wakker wordt, op de vloer het stof ziet liggen dat je gisteren hebt opgeveegd. Je dromen, hoe waanzinnig ook, zijn altijd gevuld met dezelfde elementen: er is altijd iemand die je eten en tabak brengt, er zijn borstels en emmers water, er zijn gescheurde matrassen en bedden die niet van jou zijn, alsof een andere gang van zaken onvoorstelbaar zou zijn. En in zekere zin is dat ook zo: je kunt je die niet voorstellen. Je kunt niet denken aan een ander leven, geen beter en geen slechter, dan het leven dat je nu leeft. Daarom boen je opnieuw de vloer. Verplaats je de stapel boeken voor de zoveelste keer. Verwijder je het stof van de telescoop. Als alles op orde is, ga je naar buiten. Dat herhaal je bij jezelf.

Hoewel, waarvoor zou je naar buiten gaan? Is er soms een plek waar je iets wacht wat je nog niet kent of wat je zou willen kennen? Hierbinnen is alles veel eenvoudiger. Als je honger hebt, kijk je op de planken in de keuken. Als je dorst hebt, drink je steeds uit hetzelfde glas. Je plast in een en dezelfde toiletpot. Je slaapt op een en dezelfde matras. Je onderdrukt de neiging om door de enige deur naar buiten te lopen. Je wordt bang van de gedachte dat de wereld je voor nieuwe keuzes zal stellen, alternatieven voor het stillen van je honger, je dorst, je slaap. Als je naar buiten ging, zou je moeten kiezen tussen deze of die kroeg, deze of die straat inslaan, de tram nemen of gaan lopen, bedenken waar je geld wil verdienen om dan weer te bedenken waar je dat wil uitgeven, het ene of het andere geloof omarmen, achter het ene of juist het tegenovergestelde idee gaan staan. Je hart gaat al tekeer bij de gedachte aan zo veel mogelijkheden; je hoeft de deur maar open te doen of ze komen je huis binnen.

Je gaat bij het raam staan. Je hebt medelijden met de hordes vrouwen en bejaarden, mannen en kinderen die uit alle macht ergens proberen te komen. Je ziet hoe ze zich in de tram vastgrijpen aan de leren lussen, hoe ze door elkaar geschud worden wanneer het rijtuig over de rails ratelt; hoe ze in- en uitstappen, even van hun stuk gebracht zijn wanneer ze elkaar passeren op de halte, wanneer de conducteur op hen wijst met zijn potlood, wanneer een dikke mevrouw struikelt. Mensen die weten waar ze heen gaan, of tenminste doen alsof ze dat weten, die in een oogwenk onmogelijke beslissingen nemen – naar rechts of naar links, uitstappen op deze of de volgende halte. Je staat versteld van de discipline waarmee hun lichamen elkaar iedere ochtend opvolgen, alsof ze met wie weet welk duister doel als tandwielen in elkaar grijpen. Je hebt geen klok nodig, nee, waarvoor, zij zijn de klok, de wijzers en de cijfers, de materie van de tijd zelf. Ze zijn het zand in de zandloper, de zon op de zonnewijzer, het water dat in en uit de waterklok stroomt. Je hebt een beetje medelijden met ze. Jij bent misschien niet vrij, maar zij zijn nog veel minder vrij. Ze hebben altijd haast, ze zijn altijd te laat of lijden onder hun verplichtingen, welke dat ook zijn. Ze begrijpen niet dat zij het zelf zijn die de tijd in gang zetten die hen verplettert; dat als ze met elkaar afspraken niet op te staan, niet naar school te gaan, niet de hendel om te zetten in de fabriek, dat de klok dan gewoon zou stilstaan, dat het nooit meer te laat of te vroeg zou zijn. Maar ze zijn zwak en staan ten slotte op uit bed en gaan naar buiten, ook al kost het ze moeite, ook al zijn ze ziek of moe of te oud of te jong; ze steken elkaar aan met hun gejaagdheid, ze drillen elkaar, ze geven elkaar het goede voorbeeld en bewegen zich werktuiglijk richting de volgende dag.

Andere keren lijkt diezelfde tijd juist stil te staan en voor je ogen achteruit te lopen, als een stuk strand dat door het tij wordt teruggegeven. Om de zoveel tijd is er stroomuitval en verschijnen er kaarsen en olielampen in de ramen van de omliggende gebouwen. Op bepaalde tijden doet ook de telefoon het niet en trappen de fietskoeriers van het telegraafkantoor zich een slag in de rondte. De bouwvakkers ruimen het puin, bereiden troggen vol specie en zetten houten steigers op, en het is alsof ze de stad opnieuw bouwen, misschien wel voor het eerst. Er zijn bijna geen auto’s meer: de straat wordt ingenomen door armoedige huifkarren, door paarden die tot diep in de nacht met hun hoeven over straat klepperen. Mannen met versleten kleren, in bontjassen die te klein of te groot voor hen zijn, die met een kip op schoot of een zak meel over hun schouder onderweg zijn. Alsof de wereld een eeuw terug is gegaan in de tijd maar er van de weelde van vroeger niets over is, geen edellieden met pruiken noch koninklijke koetsen, en jullie bedelaars de laatsten op aarde zijn.

Je doet je best om ze te tellen. Al die bedelaars die onder je raam door gaan: je moet weten hoeveel het er zijn. Het lukt je nooit, zoals je ook nooit alle sterren kunt tellen die met het blote oog te zien zijn – zo’n tweeënhalfduizend, zoals je je herinnert te hebben gelezen in een van je boeken – je kunt nooit weten of je er eentje dubbel hebt geteld. In ieder geval zijn er veel meer bedelaars dan sterren. Ongeveer zevenduizend in de ochtend, vijfenhalfduizend in de middag en zeker duizend tussen het moment dat de lantaarns aangaan en het moment dat ze bij het ochtendgloren weer uitgaan. Een paar honderd minder als het heel warm of heel koud is. Amper de helft op regenachtige dagen. Natuurlijk zou het ook de hele tijd om een en dezelfde persoon kunnen gaan, die koppig, onvermoeibaar keer op keer hetzelfde traject aflegt, dezelfde hoeken tegenkomt en in en uit dezelfde trams stapt. Jij zou het niet merken, want je kijkt niet naar hun gezichten. Je ontleedt hen zelfs, bij wijze van spelletje: je telt benen, ribfluwelen pakken, hoeden. Je weet alleen dat ze honger hebben, van de eerste tot de laatste, en dat weet je zonder naar ze te hoeven kijken. Je stelt je voor dat je je wittebrood met ze deelt. Je begint het met je vingers te verdelen, zo, een kruimel voor elke bedelaar die langskomt, kruimeltjes die stofdeeltjes of regendruppels lijken, steeds kleinere totdat de rekensom klopt. Je zou de wereld kunnen redden met één enkele homp brood, maar je kiest ervoor die zelf op te eten; het brood gaat op, maar van mensen zijn er altijd meer. Je denkt dat om je heen alles in beweging is terwijl jij blijft waar je bent. Je denkt aan de hoeveelheid jaren die je nodig zou hebben om de gehele mensheid onder je raam voorbij te zien trekken. Als de hele wereld beweegt, hoef je om te reizen alleen maar te blijven waar je bent, je in het geheel niet te bewegen, en jij wil er zijn wanneer dat gebeurt: wanneer de hele wereld voorbijkomt.

De Buurman is een druk man. Het duurt steeds langer voordat hij komt, en als hij komt kijkt hij ongeduldig en geërgerd, zoals een man met veel verplichtingen past. Hij weet het zo uit te kienen dat hij precies komt op het moment dat je aardappelen en rijst op zijn of wanneer je bent begonnen je sigaretten te rantsoeneren. Hij let ook steeds minder op wat hij meebrengt. Soms vergeet hij het brood en eet je een paar dagen lang ingemaakte uien en gezouten sardines, zo uit het blikje. Of hij vult de wekelijkse zak met maar één product, twintig blikjes asperges bijvoorbeeld, die hij in de voorraadkast van de winkel heeft gevonden, asperges, asperges en nog meer asperges waar je aan knabbelt gedurende dagen die wel jaren lijken. Soms zegt hij geen woord en laat hij alleen het pakket achter op de eettafel. Hij staat je ernstig te bekijken terwijl jij de vloer schrobt of de stapel kolen verplaatst, en dan vertrekt hij. Andere keren wil hij juist praten. Hij vraagt of je in de woonkamer komt zitten en jij doet wat hij vraagt, nog met de borstel in je hand. Hij vraagt hoe het met je gaat. Het gaat goed, heel goed zelfs: je moet alleen een paar dingen in orde maken. Hij lijkt het er niet mee eens te zijn. Hij wuift ongeduldig met zijn hand en zegt dat je er slecht uitziet. Dat je vaker naar buiten moet gaan, de stad in, om je een beetje te vermaken. Dat het tijd is om vooruit te kijken. Om te doen wat een man hoort te doen: de bladzijde omslaan en zijn verplichtingen nakomen. Hijzelf bijvoorbeeld heeft net gehoord dat zijn echtgenote – de Echtgenote – zwanger is, en dat is natuurlijk reden tot blijdschap, maar ook het moment dat hij bepaalde verantwoordelijkheden op zich zal moeten nemen. Weet jij soms wat dat betekent? Of je het nou weet of niet, je krijgt niet de kans te antwoorden want de Buurman praat alweer verder. Ja, verantwoordelijkheden, herhaalt hij. Vroeg of laat moeten we die allemaal aanvaarden. Zelfs de kinderen lijken het niet prettig te vinden een last te zijn: dat ziet hij al een hele tijd om zich heen. Daarom doen ze zo hun best om snel op te groeien, steeds groter te worden, ze houden hun lengte bij door met een mesje in de deurpost te krassen; als ze nog heel klein zijn, willen ze zo snel mogelijk naar school, als ze op school zitten, willen ze zo snel mogelijk werk vinden, als ze aan het werk zijn, kunnen ze alleen maar denken aan het beginnen van een gezin.

En wat wil jij? lijkt hij je te vragen.

Misschien vraagt hij het je zelfs, maar jij luistert niet, je denkt niet, je zegt niets. Je kijkt hem niet eens aan. Je kijkt alleen naar de zak die hij onder zijn arm heeft, want het is al een hele tijd geleden dat je brood en aardappels op zijn gegaan. De Buurman aarzelt even en reikt hem je dan aan. Het zijn vier roestige blikjes, een paar stukken brood, een handjevol vochtige rijst en een plukje shag. Het is weinig, heel weinig, bijna niets, verontschuldigt hij zich terwijl jij in de zak kijkt, en je bedankt hem. Er breken harde tijden aan. Heel harde, gaat hij verder, maar er is altijd werk te vinden. Want jij wilt toch zeker werk vinden, voegt hij eraan toe. Je zegt niets. Misschien stop je net je vinger in het blikje poedermelk of kauw je op een korst brood, zonder naar hem te kijken, en hij weet niet van ophouden. Hij praat over de huizen die worden gebouwd, over hele straten die door duizenden metselaars worden hersteld, de wederopbouw van de boerderijen, de spoorwegen en de fabrieken. Hij heeft het over de waardigheid van werk. Over de noodzakelijkheid van werk. Over het kleine beetje vrijheid dat elk type werk met zich meebrengt. Het woord ‘vrijheid’ doet je even duizelen. Je moet er lang op kauwen, zoals op de korst brood – hard brood; vreemd dat alle dingen ineens zo hard zijn geworden.

De Buurman zegt niets meer. Of wel en jij luistert niet.