IK VOEL DUS IK BEN

Antonio R. Damasio

Ik voel dus ik ben

Hoe gevoel en lichaam ons
bewustzijn vormen

WERELDBIBLIOTHEEK·AMSTERDAM

Uit het Engels vertaald door Maaike Post en Arjen Mulder

Eerste druk 2001

Zevende druk 2019

Oorspronkelijke titel The feeling of What Happens

© 1999 Antonio R. Damasio

© 2001 Maaike Post en Arjen Mulder /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Philip Stroomberg

NUR 730

ISBN 978 90 284 4340 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2019, met

ISBN 978 90 284 2789 1

Voor Hanna

Of de waterval, of muziek zo diep gehoord

Dat zij geheel niet werd gehoord, maar jij bent de muziek

Zolang zij duurt. Dat zijn enkel wenken en gissingen,

Wenken gevolgd door gissingen; en de rest

Is gebed, aandacht, discipline, denken en actie.

De wenk half geraden, de gave half verstaan is Incarnatie.

T.S. Eliot
‘Dry Salvages’ uit Four Quartets
(vertaling Herman Servotte)

Ik werd verteerd door de vraag wie ik was.

Ik raakte ervan overtuigd dat ik de voorstelling niet zou vinden van wie ik

was: seconden verstreken. Wat in mij aan het oppervlak kwam

dook weer mijn blikveld uit. En toch had ik de indruk

dat het moment van mijn eerste inhuldiging

het moment was waarop ik mijzelf begon te representeren –

het moment waarop ik begon te leven – stukje bij beetje – seconde na

seconde – onverbiddelijk – o geest, wat doe je, pas op! –

Wil je worden omhuld of wil je worden gezien? –

En het gewaad – je wordt het, zo mooi! – stralend

van de ogen van

anderen,

huilend –

Jorie Graham
‘Notes on the Reality of the Self’ uit Materialism

Inhoud

DEEL EEN · Inleiding

Hoofdstuk 1. In de schijnwerpers

In de schijnwerpers · Zonder toestemming vertrokken · Het vraagstuk van het bewustzijn · De aanpak · Een zoektocht naar het zelf · Waarom we bewustzijn nodig hebben · De dageraad van het bewustzijn · Het mysterie · Verstoppertje spelen

DEEL TWEE · Voelen en weten

Hoofdstuk 2. Emotie en gevoel

Nogmaals met emotie · Een historisch terzijde · De hersenen weten meer dan de bewuste geest ons laat weten · Een terzijde over de controle over het oncontroleerbare · Wat zijn emoties? · De biologische functie van emoties · Emoties opwekken · Hoe werkt emotie? · Geen angst · Hoe werkt het allemaal? · De aanscherping van de definitie van emotie, een terzijde · Het substraat voor de representatie van emoties en gevoelens

Hoofdstuk 3. Kernbewustzijn

Onderzoek naar het bewustzijn · De muziek van het gedrag en de uiterlijke manifestaties van bewustzijn · Waaktoestand · Attentie en doelgericht gedrag · Onderzoek naar het bewustzijn bij afwezigheid ervan

Hoofdstuk 4. De wenk half verborgen

Taal en bewustzijn · Als jij zoveel geld had: opmerkingen over taal en bewustzijn · Geheugen en bewustzijn · Er schiet me niets te binnen · Davids bewustzijn · De feiten op een rijtje · De wenk halfverborgen

DEEL DRIE · Een biologische benadering van het weten

Hoofdstuk 5. Het organisme en het object

Het lichaam achter het zelf · De behoefte aan stabiliteit · Het interne milieu als voorloper van het zelf · Meer over het interne milieu · Onder de microscoop · Het instandhouden van het leven · Waarom zijn lichaamsrepresentaties geschikt om stabiliteit aan te duiden? · Een lichaam per persoon: de wortels van de uniciteit van het zelf · De onveranderlijkheid van een organisme en de onbestendigheid van bestendigheid · De wortels van het individuele perspectief, eigenaarschap en handelingsvermogen · Het in kaart brengen van lichaamssignalen · Het neurale zelf · Hersenstructuren, benodigd voor de effectuering van een proto-zelf · Hersenstructuren die niet nodig zijn voor de effectuering van het proto-zelf · Iets-watgekend-moet-worden · Enkele opmerkingen over stoornissen aan het iets-wat-gekend-moet-worden · Dat zal ik zijn, want ik sta hier

Hoofdstuk 6. Kernbewustzijn in de maak

De geboorte van het bewustzijn · Jij bent de muziek, zolang zij duurt – het vergankelijke kernzelf · Voorbij het vluchtige kernzelf: het autobiografische zelf · De assemblage van kernbewustzijn · De noodzaak van secundaire neurale patronen · Waar zijn secundaire neurale patronen gelokaliseerd? · De kennisvoorstellingen · Bewustzijn uit waargenomen objecten en herinnerde vroegere waarnemingen · De non-verbale aard van het kernbewustzijn · De vanzelfsprekendheid van woordloze vertellingen · Een laatste opmerking over de homunculus · Bestandsopname

Hoofdstuk 7. Het uitgebreide bewustzijn

Uitgebreid bewustzijn · Het testen van het uitgebreide bewustzijn · Stoornissen aan het uitgebreide bewustzijn · Transient global amnesie · Anosognosie · Asomatognosie · Wat voorbijgaat en wat blijft · De neuroanatomische basis van het autobiografische zelf · Het autobiografische zelf, identiteit en individualiteit · Het autobiografische zelf en het onbewuste · Het natuurlijke zelf en het culturele zelf · Het uitgebreide bewustzijn voorbij

Hoofdstuk 8. De neurologie van het bewustzijn

Stelling 1: proto-zelf-structuren en bewustzijn · Het lijkt op slapen · Het heeft wel wat van coma · De neurale samenhang tussen coma en persistent vegetative state · De reticulaire formatie toen en nu · Een onopvallend mysterie · De anatomie van het proto-zelfen de klassieke experimenten · De feiten en de interpretaties · Stelling 2: secundaire structuren en bewustzijn · De resterende stellingen · Conclusies · Een opmerkelijke functionele overlap · Een nieuwe context voor de reticulaire formatie en de thalamus · Een contra-intuïtief gegeven?

DEEL VIER · Verplichte kennis

Hoofdstuk 9. Het voelen van gevoelens

Gevoelens voelen · Het substraat voor het voelen van emoties · Van emotie naar bewust gevoel · Wat is het nut van gevoelens? · Een opmerking over achtergrondgevoelens · De essentiële band tussen lichaam en gevoel · Emotie en gevoel na het doorsnijden van het ruggenmerg · Na het doorsnijden van nervus vagus en ruggenmerg · Lessen uit het locked-in syndrome · Leren van emoties met behulp van het lichaam

Hoofdstuk 10. Het nut van bewustzijn

Grenzen van het onbewuste · De verdiensten van het bewustzijn · Zullen we ooit het bewustzijn van een ander ervaren? · Wat is de plaats van het bewustzijn in het grotere geheel?

Hoofdstuk 11. In het volle licht

Op het gevoel en op het oog · In het volle licht

Appendix. Geest en hersenen

Bij wijze van verklarende woordenlijst · Wat is een voorstelling en wat is een neuraal patroon? · Voorstellingen zijn niet louter visueel · Voorstellingen construeren · Representaties · Kaarten · Mysteries en raadsels bij de vorming van voorstellingen · Nieuwe termen · Een paar opmerkingen over de anatomie van het zenuwstelsel · De hersensystemen achter de geest

Noten

Dankwoord

Register

DEEL EEN

Inleiding

HOOFDSTUK 1

In de schijnwerpers

In de schijnwerpers

Het heeft me altijd gefascineerd, dat moment waarop we, gezeten in de zaal, de deur naar het podium zien opengaan en een artiest in de schijnwerpers zien stappen. Of vanaf de andere kant bekeken, het moment waarop een artiest die in het halfdonker heeft staan wachten, diezelfde deur ziet opengaan en opeens de schijnwerpers, het podium en het publiek ziet opdoemen.

Een paar jaar geleden begreep ik ineens dat dit zo’n ontroerend moment is, van welke kant je het ook bekijkt, omdat er iets wordt geboren op het moment dat men over de drempel stapt die de scheidslijn vormt tussen een beschermde, maar beperkende schuilplaats, en een wereld daarbuiten met al z’n mogelijkheden en gevaren, een wereld die voor je ligt. Nu ik me ertoe zet dit boek in te leiden, en nu ik nadenk over wat ik heb geschreven, begin ik te begrijpen dat dit in-de-schijnwerpers-stappen ook een sterke metafoor is voor het bewustzijn, voor de geboorte van de kennende geest, voor de simpele en toch gedenkwaardige komst van het gevoel van wie je bent, het zelfgevoel, in de wereld van het mentale. Hoe we in de schijnwerpers van het bewustzijn stappen, is nu juist het onderwerp van dit boek. Ik schrijf over het zelfgevoel – het gevoel van wie je bent – en over de overgang van onschuld en onwetendheid naar wetendheid en ‘zelfheid’. Om precies te zijn, mijn doel is de biologische omstandigheden te beschouwen die deze beslissende overgang mogelijk maken.

Geen enkel aspect van de menselijke geest is gemakkelijk te onderzoeken, en degenen die de biologische fundamenten van de geest willen begrijpen, beschouwen het bewustzijn meestal als het ultieme vraagstuk, al kan de omschrijving van het vraagstuk aanzienlijk verschillen per onderzoeker. Als het verklaren van de geest de laatste grens van de levenswetenschappen vormt, dan lijkt het bewustzijn vaak het ultieme raadsel bij het verklaren van de geest. Sommigen menen dat er geen oplossing voor bestaat.

En toch is het moeilijk een verleidelijker uitdaging te vinden voor reflectie en onderzoek. Het vraagstuk van de geest in het algemeen en het bewustzijn in het bijzonder staat ons mensen toe, ons volledig over te geven aan ons verlangen naar inzicht in en de verbazing over onze eigen aard – twee drijfveren die al door Aristoteles werden herkend als bij uitstek menselijk. Wat is er moeilijker te kennen dan de kennis over hoe we kennen? Wat is er duizelingwekkender dan het besef dat juist het feit dat we een bewustzijn hebben, de reden is dat we het bewustzijn kunnen willen kennen, ja, moeten willen kennen?

Ik zie het bewustzijn niet als het hoogtepunt van de biologische evolutie, maar wel als een keerpunt in de lange geschiedenis van het leven. Stel dat we onze toevlucht nemen tot de eenvoudige standaarddefinitie van bewustzijn die het woordenboek geeft – ‘het vermogen tot besef, tot weten en erkennen van het bestaan van zichzelf en van de dingen’ – dan nog is gemakkelijk in te zien hoe het bewustzijn een nieuwe route in de menselijke evolutie heeft ontsloten, naar een nieuwe orde van scheppingen die zonder bewustzijn onmogelijk zijn: geweten, godsdienst, sociale en politieke organisaties, de kunsten, de wetenschappen en de techniek. Wellicht nog fascinerender is het feit dat het bewustzijn de cruciale biologische functie is die ons toestaat verdriet en vreugde te ervaren, pijn te lijden en plezier te hebben, schaamte te voelen of trots, te rouwen over verloren liefdes of verloren levens. Medelijden is, of je het zelf ervaart of bij anderen ziet, een neveneffect van bewustzijn, en hetzelfde geldt voor verlangen. Zonder bewustzijn zouden we niet één van deze gemoedstoestanden kennen. Geef Eva er niet de schuld van dat wij weten: geef het bewustzijn de schuld, en wees het er dankbaar voor.

Ik schrijf dit in het centrum van Stockholm en terwijl ik uit het raam kijk zie ik een broze oude man afkoersen op een veerboot die op het punt staat te vertrekken. Er is niet veel tijd meer, maar hij loopt langzaam. Zijn enkels haperen van de artritische pijn. Zijn haar is wit, zijn jas versleten. Het regent pijpenstelen en door de wind loopt hij enigszins voorovergebogen, waardoor hij doet denken aan een eenzame boom in het open veld. Eindelijk bereikt hij het schip. Hij beklimt moeizaam de hoge trap naar de treeplank en begint dan af te dalen naar het dek, angstig om te veel snelheid te krijgen op de helling, en hij keert zijn hoofd schokkerig naar links en rechts, zijn omgeving afspeurend naar een geruststellend teken. En zijn hele lichaam lijkt te zeggen: is dit het? Ben ik waar ik wezen moet? Waar moet ik nu weer heen? Dan helpen de twee mannen op het dek hem de laatste stap te nemen, en voorzichtig en met vriendelijke gebaren brengen ze hem naar de cabine, en nu lijkt hij veilig en wel te zijn aangekomen waar hij wezen moet. Ik hoef me geen zorgen meer te maken. Het schip vertrekt.

Laat nu uw gedachten eens vrij associëren en bedenk dat zonder bewustzijn het ongemak of misschien wel de vernedering van de oude man domweg niet door hem gekend had kunnen worden. Zonder bewustzijn zouden de twee mannen op het dek niet zo vriendelijk hebben gereageerd. Zonder bewustzijn zou ik me geen zorgen hebben gemaakt en zou ik nooit hebben gedacht dat ik op een dag net als hij zal kunnen zijn, lopend met dezelfde gepijnigde aarzeling en hetzelfde ongemak ervarend. Het bewustzijn versterkt de invloed van deze gevoelens op de geest van alle betrokkenen.

Het bewustzijn is al met al de sleutel tot een doorleefd bestaan, in voor- en tegenspoed. Dankzij het bewustzijn komen we op den duur alles te weten over honger, dorst, seks, tranen, geschater, vertier, klappen, de beeldenstroom die we denken noemen, gevoelens, woorden, verhalen, overtuigingen, muziek en poëzie, geluk en extase. Op het eenvoudigste en meest elementaire niveau onthult het bewustzijn ons onze onstuitbare levensdrang en leert ons voorzichtig om te springen met onszelf. Op het meest complexe en doorwrochtste niveau helpt het bewustzijn ons ook zorgzaam te zijn voor anderen en de kunst van het leven op een hoger plan te tillen.

Zonder toestemming vertrokken

Tweeëndertig jaar geleden zat er een man tegenover me in een vreemde, volledig ronde, grijs geverfde onderzoekskamer. De middagzon scheen door een dakraam op ons neer terwijl we rustig zaten te praten. Opeens, halverwege een zin, viel de man stil en verdween alle levendigheid uit zijn gezicht. Zijn mond verstarde, open en wel, en zijn ogen staarden onbewogen naar een punt op de muur achter mij. Een paar seconden lang verroerde hij zich niet. Ik zei zijn naam, maar er kwam geen antwoord. Toen bewoog hij zich een beetje, hij smakte met zijn lippen en zijn ogen verplaatsten zich naar de tafel tussen ons. Hij kreeg de kop koffie daar blijkbaar in het oog en het metalen vaasje met bloemen – althans, dat moet wel, want hij pakte het kopje en nam een slok. Ik sprak hem weer aan, maar hij reageerde niet. Hij raakte de vaas aan. Ik vroeg hem wat er aan de hand was, hij antwoordde niet, zijn gezicht was uitdrukkingsloos. Hij keek me niet aan. Nu kwam hij overeind en ik werd zenuwachtig, ik wist niet wat er zou gebeuren. Ik riep zijn naam en hij antwoordde niet. Hoe lang ging dit duren? Nu draaide hij zich om en liep langzaam naar de deur. Ik stond op en riep hem nog een keer. Hij bleef staan, keek me aan en zijn gezicht kreeg weer een beetje expressie – hij keek verbijsterd. Ik riep nogmaals zijn naam, en hij zei: ‘Wat?’

In deze korte tijd, die een eeuwigheid leek te duren, had de man een bewustzijnsstoornis gehad. In neurologische termen: een absence-aanval, gevolgd door een absence-automatie, twee manifestaties van epilepsie als gevolg van een hersenstoornis. Het was niet de eerste keer dat ik getuige was van een bewustzijnsstoornis, maar dit was wel het meest intrigerende geval tot nu toe. Ik wist uit eigen ervaring hoe het was om onvoorzien weg te zakken in bewusteloosheid en later weer bij kennis te komen – als jongetje was ik eenmaal bewusteloos geraakt bij een ongeluk, en als puber had ik een volledige narcose gehad. Ik had ook patiënten in coma gezien en vanuit het perspectief van de buitenstaander had ik geobserveerd hoe een toestand van bewusteloosheid eruitzag. Maar in al deze gevallen, en ook bij het in slaap vallen en wakker worden, was het bewustzijnsverlies radicaal, vergelijkbaar met een volledige black-out. Maar wat ik die middag in de grijze ronde kamer zag, was veel verbazingwekkender. De man was niet comateus in elkaar gezakt of in slaap gevallen. Hij was er wel, maar toch ook weer niet. Hij was onmiskenbaar wakker, deels ook aandachtig, vertoonde duidelijk gedrag, was lichamelijk aanwezig, maar zelf een blokje om gegaan, zonder toestemming vertrokken.

Deze gebeurtenis is me altijd bijgebleven en het kwam als een bevrijding toen ik eenmaal meende te kunnen doorgronden wat er toen was gebeurd. Destijds zag ik dat niet zo, maar nu denk ik dat ik getuige ben geweest van de messcherpe overgang van een volledig bewuste geest naar een geest beroofd van zelfgevoel. Terwijl de man aan een bewustzijnsstoornis leed, bleef hij wakker, kon hij aandacht schenken aan objecten en door de ruimte navigeren. Vermoedelijk werkte zijn geestelijke proces nog op een fundamenteel niveau wat betreft de objecten in zijn directe omgeving, maar zijn zelfgevoel en kenvermogen waren opgeschort. Ik vermoed dat vanaf die dag mijn idee over wat bewustzijn is vaste vorm begon te krijgen, al had ik dat zelf niet in de gaten. Het idee dat de bewuste geest niet zonder een zelfgevoel kan, werd alleen maar sterker bij het zien van vergelijkbare gevallen.

Ik bleef door de jaren heen altijd belangstelling houden voor het bewustzijnsvraagstuk. Enerzijds voelde ik me aangetrokken door de wetenschappelijke uitdaging die het bewustzijn stelt, anderzijds werd ik afgeschrokken door de gevolgen van een verstoring ervan in mensen met een neurologische aandoening. Ik bleef terughoudend. Als ik had mogen kiezen, was ik liever geen getuige geweest van het drama dat zich voltrekt als hersenletsel tot coma of een persistent vegetative state (PVS) leidt en het bewustzijn het radicaalst is verstoord. Het is een van de treurigste dingen om te zien, hoe plotseling en onontkoombaar de bewuste geest verdwijnt uit iemand die in leven blijft, en het is een van de pijnlijkste dingen om aan de familie uit te moeten leggen. Hoe kun je iemand recht in de ogen kijken en vertellen dat de ontspannen toestand van de levenspartner misschien wel op slaap lijkt, maar dat niet is. Dat er niets weldadigs of verkwikkends is aan deze manier van rusten. Dat het ooit zo sensibele wezen zijn sensibiliteit misschien nooit meer terugkrijgt. Maar zelfs als mijn bestaan als neuroloog me niet enige terughoudendheid had bijgebracht, dan had mijn leven als neurologisch onderzoeker vermoedelijk wel voorkomen dat ik me met het vraagstuk inliet. Het bewustzijn onderzoeken was iets wat je domweg niet deed voordat je een leerstoel had gekregen, en zelfs dan werd er nog wantrouwend naar gekeken. Pas in de afgelopen jaren is het bewustzijn een iets veiliger onderwerp voor wetenschappelijk onderzoek geworden.¹

Dat ik het bewustzijn uiteindelijk toch tot mijn onderwerp heb gemaakt, had weinig van doen met de sociologie van bewustzijnsonderzoek. Ik was ook helemaal niet van plan geweest het bewustzijn te gaan bestuderen, totdat een impasse me daartoe dwong. Die impasse had te maken met mijn onderzoek naar emoties, en de consequenties kan ik dus op het conto schrijven van de hartstochten van de ziel.²

De situatie was deze. Ik begreep al min of meer hoe de verschillende emoties worden opgewekt in de hersenen en worden uitgespeeld in het theater van het lichaam. Ik kon me ook voorstellen hoe de opwekking van emoties en de resulterende lichamelijke veranderingen waaruit een emotionele toestand grotendeels bestaat, worden gesignaleerd door meerdere hersenstructuren die zijn uitgerust om dat soort veranderingen in kaart te brengen, en die zo het substraat vormen voor het voelen van die emotie. Maar ik kon met de beste wil van de wereld niet snappen hoe dat hersensubstraat van het gevoel bekénd kan raken bij het organisme dat de emotie heeft. Ik kon geen bevredigende verklaring bedenken voor het feit dat hetgeen bewuste wezens ‘gevoelens’ noemen, gekend kan worden door het voelende organisme. Dankzij welke extra mechanismen weet eenieder van ons dat er een gevoel optreedt binnen de grenzen van ons eigen organisme? Wat gebeurt er nog meer in het organisme, en bovenal, wat gebeurt er nog meer in de hersenen wanneer we weten dat we een emotie voelen of pijn voelen, of überhaupt wanneer we iets weten? Ik was tegen het obstakel van het bewustzijn opgelopen. Om preciezer te zijn: ik was tegen het obstakel van het ‘zelf’ opgelopen, want er moest zoiets zijn als een zelfgevoel om de signalen voort te brengen die het gevoel uitmaken van een emotie die wordt gekend door het desbetreffende organisme.

Ik had in de gaten dat het overwinnen van dit obstakel van het zelf, ofwel het doorgronden van de neurale fundamenten ervan, een bijdrage zou kunnen leveren aan het begrip van de sterk uiteenlopende biologische invloed van drie verschillende, maar nauw verwante verschijnselen: een emotie, het gevoel van een emotie, en kennis van dat gevoel van die emotie. En wat minstens zo belangrijk was, de overwinning van dit obstakel van het zelf zou ook enige opheldering kunnen verschaffen over de neurale fundamenten van het bewustzijn in het algemeen.

Het vraagstuk van het bewustzijn

Wat is nu dit vraagstuk van het bewustzijn, neurobiologisch gezien? Ik beschouw de kwestie van het zelf als een centraal thema in de verklaring van het bewustzijn, maar toch is het belangrijk om duidelijk te maken dat het vraagstuk van het bewustzijn méér is dan alleen de kwestie van het zelf. Om het zo bondig mogelijk te zeggen, naar mijn idee valt de vraag naar wat bewustzijn is uiteen in twee nauw verbonden vraagstukken. Het eerste vraagstuk is: hoe is het mogelijk dat het brein binnen in het menselijk organisme de mentale patronen voortbrengt die we, bij gebrek aan een betere term, de ‘voorstellingen’ van een object noemen. Met ‘object’ bedoel ik zulke uiteenlopende entiteiten als een persoon, een plek, een melodie, kiespijn, een toestand van gelukzaligheid. Met ‘voorstelling’ (of ‘beeld’) bedoel ik een mentaal patroon in een van de zintuiglijke modaliteiten, dus een geluidsvoorstelling, een tactiele voorstelling, de voorstelling van een weldadige toestand. Zulke voorstellingen gaan over aspecten van de fysieke kenmerken van het object, en daaronder kunnen ook de verheugde of ontstemde reactie op het object vallen, de plannen die je er wellicht mee hebt, of het web van relaties van dat ene object te midden van andere objecten. Eenvoudig geformuleerd luidt het eerste vraagstuk van het bewustzijn: hoe we krijgen we een ‘film-in-het-brein’ te zien? Bedenk daarbij wel dat in deze metafoor de film evenveel zintuiglijke sporen heeft als er zintuiglijke toegangspoorten naar ons zenuwstelsel bestaan – dus gezicht, gehoor, smaak en reuk, tastzin, innerlijke zintuigen enzovoort. (Zie de Appendix achterin voor een toelichting op het gebruik van woorden als ‘voorstelling’, ‘representatie’ en ‘kaart’.)

Vanuit de neurobiologie gezien zou het eerste vraagstuk zijn opgelost als we kunnen uitleggen hoe de hersenen neurale patronen vormen in de zenuwcel-circuits, en hoe ze erin slagen deze neurale patronen om te zetten in de expliciete mentale patronen die het hoogst haalbare zijn van wat biologisch mogelijk is en die ik ‘voorstellingen’ zou willen noemen. Om dit vraagstuk te kunnen oplossen is het onvermijdelijk het filosofische thema van de ‘qualia’ aan te snijden. Qualia zijn de eenvoudige zintuiglijke kwaliteiten die te vinden zijn in de blauwheid van de lucht of de toon van een klank die door een cello wordt voortgebracht. Ook de fundamentele bouwstenen van de voorstellingen in de filmmetafoor zijn dus van dit soort qualia. Ik denk dat er uiteindelijk een neurobiologische verklaring zal worden gevonden voor deze eenvoudige kwaliteiten, al is die verklaring momenteel nog onvolledig en vertoont ze hiaten.³

En dan het tweede vraagstuk betreffende het bewustzijn. Dit is de vraag hoe, parallel aan de aanmaak van mentale patronen voor een object, de hersenen tegelijk een zelfgevoel tot stand brengen tijdens de kennisact. Om duidelijk te maken wat ik bedoel met ‘zelf’ en ‘kennis’ verzoek ik u nu uw aandacht te richten op hun beider aanwezigheid in uw eigen geest op dit moment.

U kijkt naar deze bladzijde, leest de tekst en construeert al doende de betekenis van mijn woorden. Dat te omschrijven als interesse voor de tekst en wat die betekent, doet niet echt recht aan wat er in uw geest omgaat. Uw geest is niet alleen bezig de gedrukte woorden te representeren en de conceptuele kennis aan te wenden die nodig is om te begrijpen wat ik heb geschreven, uw geest toont ook nog iets anders, iets wat sterk genoeg is om continu duidelijk te maken dat ú en niet iemand anders deze tekst nu leest en doorgrondt. De zintuiglijke voorstellingen van wat u buiten uzelf waarneemt en de daarmee samenhangende voorstellingen van wat u zich herinnert, vullen het grootste deel van uw geestelijke domein.

Maar er is nog iets anders, iets wat voor uzelf staat als degene die deze voorgestelde dingen waarneemt, eigenaar is van de voorstellingen van de dingen, en zou kunnen handelen in reactie op de voorgestelde dingen. Uzelf bent aanwezig in een bepaalde relatie tot een object. Als dat niet zo was, hoe zouden uw gedachten dan van u kunnen zijn? Hoe zou u dan kunnen weten dat het uw eigen gedachten zijn? Deze notie van uzelf is op een rustige en subtiele manier aanwezig, soms is het weinig meer dan een ‘wenk half geraden’, een ‘gave half verstaan’, om T.S. Eliot aan te halen. Later zal ik de stelling ontwikkelen dat de eenvoudigste vorm van deze aanwezigheid zelf ook weer een voorstelling is, om precies te zijn het soort voorstelling waaruit een gevoel bestaat. De aanwezigheid van uzelf is in feite het gevoel van wat er gebeurt als u verandert door het proces waarin u iets doorgrondt. Vanaf het moment dat u wakker wordt tot het moment dat u inslaapt, altijd is er deze aanwezigheid van uzelf. Zou dat niet zo zijn, dan was er geen u.

Om dit tweede vraagstuk te kunnen oplossen moeten we begrijpen hoe het kan dat ik een gevoel van mijzelf heb terwijl ik dit schrijf, en u een gevoel van uzelf hebt terwijl u dit leest. We moeten begrijpen hoe het kan dat we bemerken dat de respectievelijke kennis die u en ik op dit moment in onze geest aanschouwen, gevormd is vanuit één specifiek perspectief, namelijk dat van het individuele innerlijk van degene in wie ze gevormd is – en niet vanuit een algemeen, voor iedereen geldend perspectief. Ook moeten we begrijpen hoe de voorstellingen van een object en van het complexe netwerk van relaties, reacties en voornemens met betrekking tot dat object, worden ervaren als het onmiskenbare geestelijke eigendom van iemand die er automatisch de bezitter van is, iemand die feitelijk een observator is, een waarnemer, een kenner, een denker en een potentiële doener. Dit tweede vraagstuk is des te fascinerender omdat we zeker weten dat de oplossing die er van oudsher voor is gegeven – dat er een homunculus in ons zit die ons kenvermogen beheert – klinkklare nonsens is. Er bestaat geen homunculus, niet metafysisch en niet in het brein. Er bestaat geen poppetje dat als een eenkoppig publiek in het cartesiaanse theater van ons innerlijk zit en wacht tot de objecten in de schijnwerpers treden.⁴ Anders gezegd, om het tweede vraagstuk op te lossen moet worden ontdekt wat de biologische fundamenten zijn van het merkwaardige vermogen van ons mensen om niet alleen mentale patronen voor objecten te vormen – de voorstellingen van personen, plekken, melodieën en hun onderlinge relaties, kortom de in tijd en ruimte geïntegreerde mentale voorstellingen van iets-wat-gekend-moet-worden – maar ook de mentale patronen die automatisch en vanzelfsprekend in de act van het kennen het zelfgevoel oproepen. Het bewustzijn in de normale zin des woords, van het meest elementaire tot het meest complexe niveau, is het geünificeerde mentale patroon waarin het object en het zelf bijeen worden gebracht.

De neurologie van het bewustzijn ziet zich dus geconfronteerd met minstens twee vraagstukken: de kwestie hoe de film-in-het-brein wordt geproduceerd, en de kwestie hoe het brein gelijktijdig de gewaarwording voortbrengt dat er iemand is die de film bezit en bekijkt. Deze twee vraagstukken zijn zo nauw met elkaar verbonden dat het laatste ligt ingekapseld in het eerste. In feite gaat de tweede vraag over hoe de schijn wordt opgeroepen dat iemand de film bezit en bekijkt, in de film zelf: de fysiologische mechanismen achter deze tweede kwestie zijn van invloed op de mechanismen achter de eerste. Hoe nauw verbonden de twee kwesties ook zijn, door ze te ontrafelen breken we het vraagstuk van het bewustzijn in delen op en maken we het algehele onderzoek naar het bewustzijn behapbaar.⁵

Dit boek is een poging om het obstakel van het bewustzijn aan te pakken door frontaal in te zoomen op de kwestie van het zelf, maar zonder het ‘andere’ vraagstuk omtrent het bewustzijn te negeren of te bagatelliseren. Deze poging is een gevolg van de impasse rond emoties waar ik al melding van maakte, maar reikt veel verder. Dit boek gaat over wat naar mijn idee bewustzijn is, in mentale termen, en over hoe bewustzijn tot stand kan komen in het menselijk brein. Ik beweer niet het raadsel van het bewustzijn te hebben opgelost, en in de huidige stand van de cognitieve en neurowetenschappen bezie ik de gedachte dat we hét vraagstuk van het bewustzijn kunnen oplossen met de nodige scepsis, ondanks een flink aantal substantiële nieuwe inzichten. Ik hoop gewoon dat de ideeën die hier worden gepresenteerd zullen bijdragen aan de uiteindelijke opheldering van het vraagstuk van het zelf vanuit een biologische invalshoek.⁶

De achtergrond van dit boek is een lopend onderzoekprogramma dat meerdere sporen van onderzoeksactiviteiten volgt: reflectie op feiten die zijn verzameld tijdens jarenlange observaties aan neurologische patiënten met stoornissen aan geest en gedrag; reflectie op de resultaten van experimenteel neurologisch onderzoek naar dergelijke stoornissen; theorievorming over bewustzijnsprocessen bij mensen in normale toestand, gebruik makend van materiaal uit de algemene biologie, de neuroanatomie en de neurofysiologie; en het ontwerpen van toetsbare hypothesen over de neuroanatomische fundamenten van het bewustzijn op grond van de genoemde reflectie en theorievorming.

De aanpak

Voor we verdergaan moet er eerst iets worden gezegd over hoe we het beschreven vraagstuk kunnen aanpakken. Het zou natuurlijk prachtig zijn als de inhoud van onze geest zelfs nog rijker gestapeld was dan reeds het geval is, want dan zou ik dit boek langs parallelle sporen kunnen schrijven en u simultaan kunnen laten lezen over theoretische aannamen, wetenschappelijke methoden en onderliggende feiten. Maar we werken in de wereld van de klassieke fysica en daarom moet ik mij verlaten op methoden uit de Elizabethaanse tijd: terzijdes en uitweidingen. Ik beloof het kort te houden en alleen de kernpunten te behandelen.

Geest, gedrag en hersenen Bewustzijn is iets strikt persoonlijks, iets van u of van mij alleen, dat optreedt als deel van het persoonlijke, individuele proces dat we ‘geest’ noemen.⁷ Bewustzijn en geest zijn evenwel nauw verbonden met extern gedrag dat kan worden waargenomen door derden. Wij allen hebben deze verschijnselen gemeen – geest, bewustzijn binnen de geest, en gedrag – en we weten vrij goed hoe ze onderling samenhangen, enerzijds door zelfanalyse, anderzijds doordat we van nature geneigd zijn anderen te analyseren. Zowel de wijsheid als de wetenschap van geest en gedrag van mensen zijn gebaseerd op de onweerlegbare correlatie tussen het persoonlijke en het publieke – aan de ene kant de innerlijke geest, aan de andere kant het uiterlijke gedrag. Degenen onder ons die de mechanismen achter geest en gedrag willen doorgronden, treffen het dat zowel geest als gedrag beide weer nauw gecorreleerd zijn aan de functies van levende organismen, en dan met name aan de functies van de hersenen binnen deze organismen.⁸ Hoe hecht deze driehoeksverhouding tussen geest, gedrag en hersenen is, is al meer dan anderhalve eeuw bekend, sedert de neurologen Paul Broca en Carl Wernicke een verband ontdekten tussen de taalvermogens en bepaalde gebieden in de linkerhersenhelft. De driehoeksverhouding heeft een heel plezierige ontwikkeling mogelijk gemaakt: de traditionele werelden van de filosofie en de psychologie hebben langzaam maar zeker hun krachten verenigd met de wereld van de biologie, en tezamen een merkwaardige maar productieve alliantie gevormd. Om een voorbeeld te geven: via de losse federatie van wetenschappelijke benaderingen die momenteel bekendstaat als de cognitieve neurowetenschap, heeft de alliantie nieuwe inzichten verschaft op het gebied van de visuele waarneming, het geheugen en het taalvermogen. Er is alle reden te veronderstellen dat de alliantie ook kan helpen het bewustzijn te doorgronden.

In de afgelopen twintig jaar is het werk in de cognitieve neurowetenschap vooral zo dankbaar geweest doordat er nieuwe technieken zijn ontwikkeld om de structuur en functie van de hersenen te observeren. Deze technieken maken het mogelijk gedrag dat we klinisch of experimenteel waarnemen, niet alleen te liëren aan de veronderstelde mentale tegenhanger van dat gedrag, maar ook aan specifieke indices van de hersenstructuur of hersenactiviteit.

Ik zal een paar voorbeelden geven. Gebieden met een welomschreven hersenletsel ten gevolge van een neurologische aandoening, staan bekend als ‘laesies’ en vormen al lange tijd een pijler van het onderzoek naar de neurale grondslag van de geest. Zulke laesies kwamen vroeger alleen aan het licht bij een autopsie, vaak vele jaren na beëindiging van het onderzoek aan de patiënt. Dit tijdsinterval vertraagde het analyseproces en zorgde ook voor de nodige onzekerheid omtrent de correlatie tussen anatomie en gedrag. Recente technische ontwikkelingen maken het evenwel mogelijk om laesies bij een levende patiënt te analyseren in een driedimensionale reconstructie van diens hersenen, terwijl gelijktijdig het gedrag en de cognitie geobserveerd kunnen worden. De reconstructie, afgebeeld op een computerscherm, is gebaseerd op een manipulatie van enorme hoeveelheden ruwe data, verkregen met een magnetische-resonantiescan. Op deze manier kunnen neurale structuren hoogst betrouwbaar zichtbaar worden gemaakt, en dat maakt weer een ontleding van deze structuren in een virtuele ruimte mogelijk, in plaats van op een laboratoriumtafel. Het belang van deze ontwikkeling is, dat een laesie die op deze gedetailleerde en actuele manier wordt geanalyseerd, als toetssteen kan dienen voor het testen van hypothesen over de vraag hoe een hersensysteem een bepaalde mentale functie of mentale activiteit uitvoert. Zo kunnen we bijvoorbeeld postuleren dat een systeem, bestaand uit vier onderling verbonden hersengebieden A, B, C en D, op een bepaalde manier werkt. Vervolgens kunnen we voorspellen wat er behoort te veranderen als, zeg, gebied C is vernietigd. Om de geldigheid van de voorspelling te toetsen, onderzoeken we hoe patiënten met een letsel in gebied C zich gedragen bij het uitvoeren van een bepaalde opdracht. Overigens wordt eenzelfde benadering ook toegepast in een ander, onlangs ontstaan gebied van de neurowetenschap, de moleculaire neurobiologie. Daar wordt een bepaald gen experimenteel uitgeschakeld, bijvoorbeeld bij een muis, hetgeen dan een ‘laesie’ veroorzaakt (in wetenschappelijk jargon: een ‘knock-out’). De onderzoekers kunnen vervolgens bepalen of de gevolgen van de knockout overeenstemmen met de voorspellingen.⁹

Een tweede voorbeeld van de vele nieuwe hersenindices die worden gebruikt, is een gebied met verhoogde of verminderde hersenactiviteit, zoals opgespoord kan worden met positronemissietomografie (PET) of functionele magnetic resonance imaging (fMRI). Zulke scans kunnen niet alleen bij neurologische patiënten worden gemaakt, maar ook bij mensen zonder hersenletsel. Een voorspelling over de activiteit in een bepaald gebied tijdens het uitvoeren van een bepaalde mentale opdracht kan dan weer worden gebruikt om de geldigheid van een hypothese te toetsen.

Andere indices zijn: een verandering in het elektrische geleidingsvermogen, zoals gemeten in de huid; een verandering in elektrische potentialen en aanverwante magnetische velden, zoals gemeten op de schedelhuid; een verandering in elektrische potentialen, zoals direct gemeten op het hersenoppervlak tijdens een operatie bij epilepsie. Opmerkelijk genoeg is de mogelijkheid om complexe verbanden te ontdekken tussen private geest, publiek gedrag en hersenfunctie niet uitgeput met de inzet van deze nieuwe technieken. De onderlinge verbanden blijken nog meer te omvatten als we ze koppelen aan nieuwe kennisdomeinen rond de anatomie en functie van het zenuwstelsel, zoals bijeengebracht door experimentele neuroanatomen, neurofysiologen, neurofarmacologen, en de neurobiologen die moleculaire gebeurtenissen binnen afzonderlijke zenuwcellen onderzoeken en deze op hun beurt liëren aan de samenstelling en werking van specifieke genen. Het aldus verkregen feitenmateriaal uit de afgelopen jaren stelt ons in staat om steeds verder aangescherpte theorieën op te stellen over de relatie tussen aspecten van de geest, het gedrag en de hersenen. De persoonlijke geest, het publieke gedrag en de verborgen hersenen van een organisme kunnen zo worden samengebracht in het avontuur van de theorie, en daaruit komen hypothesen voort die experimenteel kunnen worden getoetst, op hun merites beoordeeld en vervolgens aanvaard, verworpen of veranderd. (Zie de Appendix voor basiskennis van de hersenanatomie en -organisatie.)

Reflectie op het neurologisch en neuropsychologisch onderzoeksmateriaal Neurologische observaties en neuropsychologische experimenten hebben meerdere feiten aan het licht gebracht die het uitgangspunt vormen voor de hier gepresenteerde ideeën. Het eerste feit is dat een aantal aspecten van bewustzijnsprocessen kunnen worden gerelateerd aan de werking van specifieke hersengebieden en -systemen. Dat opent de deur naar een verkenning van de neurale architectuur waarop het bewustzijn rust. De gebieden en systemen in kwestie liggen bijeen in een beperkte reeks hersengebieden, en er bestaat dus zoiets als een anatomie van het bewustzijn, net zoals dat het geval is bij functies als het geheugen en taalvermogen. Een van de oogmerken van dit boek is het opstellen van toetsbare hypothesen over een aantal anatomische aspecten van het bewustzijnsproces.

Een tweede feit is dat bewustzijn en waaktoestand los van elkaar staan, net als bewustzijn en een laag attentieniveau. Dit blijkt uit het gegeven dat patiënten wakker en aandachtig kunnen zijn, zonder over een normaal bewustzijn te beschikken. Dat kwam al aan het licht bij de man in de ronde kamer. In hoofdstuk 3 en 4 bespreek ik meer van dergelijke patiënten en beschouw ik de theoretische betekenis van hun kwalen.

Het derde en wellicht meest veelzeggende feit is dat bewustzijn en emotie níet gescheiden kunnen worden. Bij een verstoring van het bewustzijn raakt ook bijna altijd de emotie ontregeld (zie hoofdstuk 2, 3 en 4). Het verband tussen emotie en bewustzijn aan de ene kant, en tussen die twee en het lichaam aan de andere kant, vormt het hoofdthema van dit boek.

Een vierde feit is dat het bewustzijn geen ondeelbaar blok is, althans niet bij mensen. Er kan onderscheid worden gemaakt tussen eenvoudige en complexe vormen van bewustzijn, en de neurologische onderzoeksresultaten maken duidelijk hoe de scheidslijnen liggen. De eenvoudigste soort noem ik ‘kernbewustzijn’ en voorziet het organisme van een zelfgevoel op één moment – nu – en op één plek – hier. Het bereik van het kernbewustzijn is het hier en nu. Kernbewustzijn werpt geen licht op de toekomst en het enige verleden waarvan het vaag iets laat zien, is hetgeen nét iets eerder voorviel. Er is geen elders, er is geen voor, geen na. Anderzijds bestaat er ook een complexe vorm van bewustzijn, die ik ‘uitgebreid bewustzijn’ noem, en die vele niveaus en intensiteiten kent. Het uitgebreide bewustzijn voorziet het organisme van een hoogontwikkeld zelfbesef – een identiteit en een individualiteit, u of ik, in volle glorie – en plaatst die persoon op één punt in een individuele historische tijd, rijkelijk bewust van het doorleefde verleden en de voorzienbare toekomst, en volledig op de hoogte van de wereld om zich heen.

Kort gezegd is het kernbewustzijn een eenvoudig, biologisch verschijnsel. Het heeft één enkel organisatieniveau. Het blijft stabiel zolang het organisme leeft. Het is niet exclusief menselijk. En het is niet afhankelijk van het conventionele geheugen, het werkgeheugen, de rede of de taal. Anderzijds is het uitgebreide geheugen een complex biologisch verschijnsel: het heeft meerdere organisatieniveaus en ontwikkelt zich in de loop van het leven van een organisme. Ik denk dat het uitgebreide bewustzijn ook te vinden is bij bepaalde niet-menselijke wezens, op eenvoudige niveaus, maar dat het zijn hoogtepunt bereikt in mensen. Het is afhankelijk van het conventionele geheugen en het werkgeheugen, en in de mens wordt het nog eens uitvergroot door middel van taal.

Het extra zintuig van het kernbewustzijn doet een eerste stap in de schijnwerpers van het bewuste weten, maar het verlicht niet een compleet wezen. Het extra zintuig van het uitgebreide bewustzijn brengt uiteindelijk wel een volledige zijnsconstructie aan het licht. In het uitgebreide bewustzijn worden zowel het verleden als de voorzienbare toekomst waargenomen, naast het hier en het nu, in een weids panorama dat even breed van opzet is als een epische roman.

Het is waar dat het kernbewustzijn de rite de passage is naar het weten en de kennis, maar het is even waar dat de kennisniveaus die de menselijke creativiteit mogelijk maken, uitsluitend bestaan bij de gratie van een uitgebreid bewustzijn. Als we bedenken wat een schitterend iets het bewustzijn is, en als we het bewustzijn beschouwen als iets uniek menselijks, dan hebben we het over het uitgebreide bewustzijn op z’n allerbest. En toch zullen we zien dat het uitgebreide bewustzijn geen onafhankelijke vorm van bewustzijn is, integendeel, het is gebouwd op het fundament van het kernbewustzijn. De fijne scalpel van neurologische kwalen toont dat bij stoornissen aan het uitgebreide bewustzijn het kernbewustzijn desondanks intact kan blijven. Daarentegen verwoesten stoornissen die aangrijpen op het niveau van het kernbewustzijn het hele bouwwerk van het bewustzijn: het uitgebreide bewustzijn stort dan ook in. Wil het bewustzijn werkelijk kunnen schitteren, dan moeten beide soorten bewustzijn ordelijk worden versterkt. Maar als we die schitterende combinatie willen doorgronden, is het een goed idee om te beginnen bij de eenvoudiger, fundamentele vorm ervan: het kernbewustzijn.¹⁰

Overigens corresponderen de twee soorten bewustzijn met twee soorten ‘zelven’. Het zelfgevoel dat opduikt in het kernbewustzijn is het ‘kernzelf’, een vluchtige verschijning die voortdurend opnieuw wordt geschapen voor elk object waarmee de hersenen in wisselwerking treden. Onze traditionele opvatting van het zelf is echter verbonden met het idee van een identiteit, van een niet-vluchtige verzameling van unieke feiten en zijnswijzen, karakteristiek voor één persoon. Mijn naam voor deze tweede entiteit is het ‘autobiografische zelf’. Het autobiografische zelf is afhankelijk van gesystematiseerde herinneringen aan situaties waarin het kernbewustzijn een besef deed ontstaan van de onveranderlijkste kenmerken van het leven van een organisme: wie je ouders zijn, waar en wanneer je geboren bent, wat je prettig vindt of onaangenaam, de manier waarop je meestal omgaat met een probleem of conflict, je naam, enzovoort. Ik gebruik de term ‘autobiografisch geheugen’ ter aanduiding van de georganiseerde herinnering aan de belangrijkste aspecten van de levensgeschiedenis, de biografie van een organisme. De twee soorten zelf zijn met elkaar verbonden en in hoofdstuk 6 leg ik uit hoe het autobiografische zelf voortkomt uit het kernzelf.

Een vijfde feit: regelmatig wordt het bewustzijn uitsluitend verklaard in termen van andere cognitieve functies, zoals taalvermogen, geheugen, rede, aandacht en werkgeheugen. Deze functies zijn inderdaad noodzakelijk, willen de bovenste lagen van het uitgebreide bewustzijn normaal kunnen werken. Maar uit onderzoek aan neurologische patiënten blijkt dat ze niet noodzakelijk zijn voor het kernbewustzijn. Vandaar dat een theorie over het bewustzijn niet alleen een theorie mag zijn over hoe we met het geheugen, de rede en de taal van bovenaf een interpretatie construeren van wat er gebeurt in de hersenen en de geest. Geheugen, intelligente deducties en taal zijn uiteraard wel van doorslaggevend belang voor de totstandkoming van wat ik het autobiografische zelf noem en het proces van het uitgebreide bewustzijn. Natuurlijk kan hetgeen er gebeurt in een organisme in zekere mate geïnterpreteerd worden als eenmaal het proces van het autobiografische zelf en het uitgebreide bewustzijn op gang zijn gekomen. Maar het bewustzijn is niet begonnen op zo’n hoog niveau binnen de hiërarchie van cognitieve processen, en het begon ook niet zo laat in de geschiedenis van het leven op aarde en in de geschiedenis van het leven van ieder van ons. Volgens mij gaan de vroegste vormen van bewustzijn vooraf aan deducties en interpretaties – volgens mij zijn de vroegste vormen van bewustzijn deel van de biologische overgang die uiteindelijk deducties en interpretaties mogelijk maakt. Een theorie over bewustzijn moet dus een verklaring bieden voor de eenvoudiger, fundamentele vorm van het verschijnsel, nog dichtbij de niet-bewuste representatie van het organisme ten bate waarvan de hele machinerie in het leven is geroepen – een fundamentele vorm van bewustzijn die de basis is voor de latere ontwikkeling van identiteit en individualiteit.

Bovendien moet een theorie over het bewustzijn niet alleen een theorie zijn over hoe de hersenen aandacht schenken aan de voorstelling van een object. Volgens mij gaat een natuurlijk laag attentieniveau vooraf aan bewustzijn, terwijl gerichte aandacht optreedt na de ontplooiing van het bewustzijn. Attentie is even noodzakelijk voor bewustzijn als het hebben van voorstellingen. Maar alleen attentie is niet genoeg voor bewustzijn, en attentie is ook niet hetzelfde als bewustzijn.

Ten slotte moet een theorie over het bewustzijn niet alleen een theorie zijn over hoe de hersenen geïntegreerde en geünificeerde taferelen of scènes in de geest creëren, al is de vorming van geïntegreerde en geünificeerde mentale scènes een belangrijk aspect van het bewustzijn, zeker voor de hoogste niveaus ervan. Deze scènes bestaan echter niet in een vacuüm. Volgens mij worden ze geïntegreerd en geünificeerd vanwege de uniciteit van het organisme en ten bate van het welzijn van dat organisme. De mechanismen die de integratie en unificatie van de scène veroorzaken, behoeven verklaring.