Amsterdammers en hun bibliotheek

Joosje Lakmaker & Elke Veldkamp
Met bijdragen van Tom van der Meer

Amsterdammers
en hun bibliotheek

OBA 1919 – 2019

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Dank aan Leo Willemse en andere (voormalige) OBA-medewerkers voor hun verhalen en commentaar. Dank aan Nico de Graaff van de afdeling Onderzoek, Informatie & Statistiek van de gemeente Amsterdam voor het maken van de kaarten op blz. 288-289.

Deze publicatie is tot stand gekomen mede
dankzij een bijdrage van het Prins Bernhard Cultuurfonds
Noord-Holland en van de OBA

© 2019 Joosje Lakmaker & Elke Veldkamp en

Uitgeverij Wereldbibliotheek Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagbeeld: boekenbestellers voor de bibliotheek

aan de Keizersgracht, ca. 1948

© Foto achterplat: Sacha de Groot

Grafische vormgeving Bureau Beck

NUR 680 | ISBN 9789028450035

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met ISBN 9789028427822

Inhoud

Voorwoord

1 Het beste en mooiste toegankelijk voor iedereen

2 Filialen hebben we nodig, in de hele stad!

3 Bibliothecaris, een beschaafd vrouwenberoep

4 De ‘romanquaestie’

5 De lampen brandend houden

6 Onder nazibewind

7 Herstel en leeshonger

8 Amsterdam dijt uit

9 The times, they are a changin’

10 Krities, demokraties en geëmansiepeerd

11 Help! Uw bibliotheek verzuipt

12 Het gaat allemaal automatisch

13 Een fijne plek om te verblijven

14 Minder collectie, meer connectie

Bibliotheekvestigingen 1919-2019

Bronnen en literatuur

Illustratieverantwoording

Noten

Voorwoord

Amsterdammers maken hun stad… en hun bibliotheek

Bibliotheken zijn van alle tijden, want zolang er wordt geschreven zijn er plekken waar al die kleitabletten, rollen en papieren worden bewaard. Eeuwenlang waren boeken slechts bestemd voor de happy few. Gelukkig zag de Universiteit van Amsterdam dat anders, want in onze stad was de Universiteitsbibliotheek al sinds jaar en dag toegankelijk voor de inwoners van de stad. De stedelijke bovenlaag maakte daarvan gebruik; de grote meerderheid bleef verstoken van al die kennis.

De ideeën voor échte ‘free public libraries’ ontstonden pas in het midden van de 19de eeuw. In Amsterdam duurde het zelfs tot begin 20ste eeuw voordat de Vereeniging voor Openbare Leeszalen en Bibliotheken van de grond kwam. Net als het Concertgebouw, Vondelpark en heel veel andere Amsterdamse instellingen op initiatief van de stedelijke burgerij. De achterliggende gedachte was wat we inmiddels ‘volksverheffing’ noemen. In de woorden van het verenigingsbestuur: ‘met boeken en tijdschriften ieder dienen die verkregen kennis en ontwikkeling wil behouden of vermeerderen en lectuur met een veredelende en opvoedende invloed verschaffen.’

Vanaf de oprichting van de vereniging in 1908 en de opening van de eerste ‘Centrale’ aan de Keizersgracht in 1919, richtte de OBA zich niet alleen op de inwoners en bezoekers van de oude stad, maar ook op de nieuwe volksbuurten. De twee eerste buurtvestigingen openden in de eerste helft van de jaren twintig in de nieuwe woonwijken in Amsterdam-Noord: de Volewijck en Tuindorp Oostzaan. Betondorp en de Coöperatiehof (in de Pijp) volgden en zo ontstond de traditie dat elke nieuwe Amsterdamse woonbuurt niet alleen eigen scholen, winkels, kerken en een postkantoor kreeg, maar ook een bibliotheek. Deze traditie zet de OBA nog steeds voort.

Al in de eerste decennia van haar bestaan ontwikkelde de OBA zich tot een plek voor iedereen. Boekenbezit (en daarmee toegang tot kennis) was nog steeds geen gemeengoed en lezen was een belangrijke vrijetijdsbesteding. Vooral informatieve boeken waren belangrijk. In de loop van de eeuw werden boeken steeds populairder en door snelle productietechnieken daalde de prijs en werden boeken steeds meer verspreid. Juist in die tijd nam het lezen en lenen bij de bibliotheek een grote vlucht.

De digitalisering die vanaf begin jaren negentig enorme veranderingen zou gaan brengen, stelde openbare bibliotheken voor nieuwe uitdagingen. Heel voorzichtig werd de vraag wel gesteld of de bibliotheken niet de stoommachines van de informatiesamenleving dreigden te worden. Dagelijks zien we bij de OBA dat het tegendeel het geval is. Met de nieuwe distributietechnieken van kennis en informatie is de behoefte aan uitwisseling, duiding en ontmoeting alleen maar groter geworden. Tegelijkertijd hebben steden als Amsterdam nog steeds te maken met relatief veel (digitale) ongeletterdheid waardoor de maatschappelijke en economische kansen niet voor iedereen voor het oprapen liggen. Net als honderd jaar geleden ligt er voor de OBA een belangrijke missie: toegang tot kennis, cultuur en informatie. Niet alleen voor wie het allemaal vanzelf spreekt, maar juist voor wie het wat meer moeite kost.

Het is daarom een voorrecht om voorzitter te zijn van de raad van toezicht van de OBA. Met grote dankbaarheid kijk ik naar de bestuurders van de stad die al honderd jaar investeren in zo’n vitale voorziening voor alle inwoners, jong en oud. Op dezelfde manier kijk ik naar alle oba-medewerkers die al honderd jaar met heel veel passie invulling geven aan het ideaal van kennis en cultuur voor iedereen. Ten dienste van alle Amsterdammers die in de afgelopen eeuw in zo groten getale naar de OBA zijn toegestroomd en daarmee op hun beurt de bibliotheek hebben gemaakt. Vele ideeën zijn ontstaan, carrières bepaald, boeken geschreven en lessen geleerd binnen de muren van de OBA. De hoofdrol is daarbij weggelegd voor de Amsterdammers zelf, want zij hebben hun kinderen, vrienden, buren, leerlingen en pupillen er op weg geholpen.

Dit boek gaat niet alleen over de Amsterdammers en hun bibliotheek, maar ook over de sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen in de stad van de afgelopen eeuw. Het verhaal laat zien hoe de OBA steeds meegroeide met Amsterdam. Na 100 jaar is dat nog steeds de ambitie: meegroeien met de stad.

Het is inmiddels 2019. Net als honderd jaar geleden slaat de stad zijn vleugels uit en net als toen doet de OBA hetzelfde. Om te blijven wat zij al sinds de oprichting is: de openbare bibliotheek van, door en voor alle Amsterdammers.

Job Cohen, voorzitter raad van toezicht
Stichting Openbare Bibliotheek Amsterdam

1

Het beste en mooiste toegankelijk voor iedereen

‘Wij waren een soort hervormers’¹

Amsterdam was laat met een openbare leeszaal en bibliotheek. Terwijl er sinds het eind van de negentiende eeuw in zo’n veertig plaatsen in het land openbare bibliotheken waren opgericht, werd de ‘OLB’ aan de Keizersgracht pas op 8 februari 1919 officieel geopend. Desondanks werd er ook in Amsterdam al tientallen jaren lustig gelezen.

Eeuwenlang waren boeken duur geweest, te duur voor mensen met weinig geld; een gevulde boekenkast was maar voor weinigen weggelegd. Maar tegen het eind van de negentiende eeuw kwam daar verandering in. Papier en druktechnieken werden goedkoper. En was in het midden van de negentiende eeuw nog 60 procent van de lagere klasse analfabeet, aan het eind van de eeuw kon vrijwel iedereen lezen. Na de invoering van de wettelijke leerplicht in 1901 voor zes- tot twaalfjarigen verbeterde de leesvaardigheid nog verder. Ongeletterd was bijna niemand meer, zoals ook blijkt uit de pamfletten, kranten en brochures van de arbeidersbeweging – hét communicatiemiddel bij uitstek.

De economische groei van na 1890 zorgde voor een toename van bedrijven en middenstand, en daarmee voor nieuwe beroepen zoals kantoorpersoneel. Sinds in 1863 onder andere de hbs (hogere burger school) was ingevoerd, was het voortgezet onderwijs flink uitgebreid en verbeterd. Omdat tegelijkertijd de inkomens van veel mensen stegen, nam de verkoop van tijdschriften, kranten en boeken flink toe; tussen 1875 en 1910 verdubbelde het aantal titels dat jaarlijks in Nederland verscheen. ‘De productie van boeken neemt jaarlijks op onrustbarende wijze toe,’ klaagde Leo Simons in 1891. ‘Iedere boekverkooper wordt uitgever, iedere oud-Hoogere-Burgerscholier en advocaat wordt schrijver. Men maakt tegenwoordig boeken, zooals vroeger een omelet.’² In 1905 zou Simons de Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur oprichten, later omgedoopt tot Uitgeverij Wereldbibliotheek.

Leescultuur

Er ontstond een echte leescultuur. Stationskiosken hadden lectuur voor onderweg, koffiehuizen een leestafel met kranten en tijdschriften. Boeken werden bereikbaar voor de beter opgeleide en welvarender middengroepen. Ambtenaren, kantoorbedienden, onderwijzers en geschoolde arbeiders zoals de Amsterdamse diamantarbeiders waren de nieuwe lezers.

Op allerlei plekken konden boeken ook geleend worden. Afgezien van de wetenschappelijke en vakbibliotheken voor professionals, kende Amsterdam al jaren veel en veelsoortige bibliotheken. Overal in de stad waren winkelbibliotheekjes; vaak was dat niet meer dan een kast achter in een sigaren- of kantoorboekhandel waar detectives, keukenmeidenromans en ‘realistische’ (pornografische) boekjes voor een paar cent konden worden geleend. Sommige goede boekhandels boden een grote bibliotheek met Nederlandse en buitenlandse literatuur en populairwetenschappelijke boeken. De leesbibliotheek was een succes en bleef tot eind jaren vijftig bestaan.

Een zeer ruim voorziene bibliotheek bood de in 1914 geopende Bijenkorf aan de Dam. Het warenhuis had al onmiddellijk 12.000 boeken, vooral Nederlandse romans, kinderboeken en reisgidsen, maar ook Franse, Duitse, Engelse, Spaanse en Italiaanse romans. Voor slechts 75 cent per kwartaal konden de klanten wekelijks een boek lenen. Het restaurant lag er vlak naast. ‘De boekbandjes der naburige leesbibliotheek blikten mij verlokkend aan, maar waren nog niet à prendre’, schreef de columniste van De Amsterdammer. ‘Een lekkere kop koffie en een boek, hè, wat wenscht men meer?’³ Emanuel Querido, die de leiding had over de boekhandel en leesbibliotheek, voelde zich echter diep ongelukkig ‘tussen de bonbons en de lingerie’, waar boeken niet anders waren dan stukken zeep en kousen.⁴ Het zou uiteindelijk tot zijn ontslag leiden. Na nog geen jaar verliet hij het warenhuis en vestigde zich als zelfstandig uitgever.

Affiche voor de Lectura Leesbibliotheek aan het Singel. Ontwerp Willem Wenckebach, ca. 1900.

Advertentie van De Bijenkorf in De Amsterdammer, 11 april 1915.

De Bijenkorf-bibliotheek werd een van de concurrenten van het vijf minuten verderop gelegen Leesmuseum aan het Rokin, opgericht in 1800 en alleen toegankelijk voor heren van stand die het konden betalen én als lid werden geaccepteerd. Vrouwen waren tot de twintigste eeuw nog niet welkom. Op het Rokin hadden ze een medische boekerij die in het Leesmuseum voor Vrouwen in de Hartenstraat niet te vinden was, maar toen de 25-jarige huisarts Aletta Jacobs in 1879 toch het lidmaatschap aanvroeg, stuitte dat op bezwaren. Die kwamen niet zozeer van de heren als wel van de echtgenotes van de heren, vertelt Aletta in haar Herinneringen. Zij zouden het niet waarderen ‘als zij wisten dat de mannen er kans liepen een vrouw of vrouwen te ontmoeten’ en ‘er zouden ongetwijfeld heel wat mannen bedanken om huiselijke onaangenaamheden te voorkomen’. Aletta werd bestookt met anonieme brieven van Amsterdamse dames, van wie sommige Jacobs zelfs thuis opzochten om haar ‘op onbehoorlijke wijze de les te lezen’.⁵ Ze werd ten slotte toch toegelaten.

In 1900 telde het Leesmuseum zo’n 1500 leden. De contributie was hoog, twintig gulden per jaar, maar daarvoor kregen de leden veel: ze konden kiezen uit 25.000 boeken en meer dan 200 Nederlandse en buitenlandse kranten, weekbladen en andere tijdschriften. Dat de lezers geen doorsnee Amsterdammers waren blijkt uit de meest gevraagde tijdschriften: De Gids, Revue des deux Mondes en L’Illustration, een van de eerste met foto’s geïllustreerde weekbladen. In 1932 sloot het Leesmuseum zijn deuren, mede door de concurrentie van de Openbare Bibliotheek.

Progressieve liberalen en socialisten zetten zich vanaf eind negentiende eeuw in voor de ‘verheffing’ van de arbeidersklasse. In 1891 werd Ons Huis opgericht, een buurthuis in de Rozenstraat met onder andere een bibliotheek en leeszaal. De bibliotheek werd goed bezocht, maar arbeiders kwamen er niet veel, moest de bevlogen directeur tot zijn spijt constateren. De meerderheid bestond uit kantoorbedienden.

Het Leesmuseum aan het Rokin, 1917.

Op Nieuwezijds Voorburgwal 212, achter het Paleis op de Dam, was een volksbibliotheek in het gebouw van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Het Nut richtte zich ‘op de geringe burgers’. Beschaving door ontwikkeling was het streven en de vereniging had zo’n driehonderd volksbibliotheken in heel Nederland. Lezen was bij uitstek de sleutel tot kennis, cultuur en emancipatie, en omdat zo langzamerhand bijna iedereen kon lezen was het zaak dat er ook gelezen wérd. Sinds 1878 werd aan deze cruciale taak gewerkt. Vrijwilligers zorgden ervoor dat de bibliotheek met 8000 boeken alle werkdagen van ’s avonds half zeven tot half elf geopend was. Op de leestafels lagen kranten van verschillende politieke/religieuze kleur, en tijdschriften, ook buitenlandse. Maar hoe graag het Nut het volk ook wilde opvoeden, voor de doelgroep was de bibliotheek een luxe waar geen geld aan werd uitgegeven. Vier gulden contributie per jaar was veel geld omstreeks de eeuwwisseling: twee weken huur voor een (te) kleine woning.

De diamantbewerkersvakbond ANDB had een eigen bibliotheek in het bondsgebouw aan de Plantage Franschelaan (de huidige Henri Polaklaan). ‘Kennis is kracht’ was het motto op het omslag van de bibliotheekcatalogus, die duizenden titels telde. Vooral non-fictie: populairwetenschappelijke en maatschappijkritische boeken, tijdschriften en encyclopedieën. Maar daar kwamen de meeste lezers niet voor. Zij zochten een boek ter ontspanning. Romans werden daarom het vaakst uitgeleend. Omstreeks 1900 waren Émile Zola, Herman Heijermans, Charles Dickens, Justus van Maurik, Louis Couperus en Jules Verne de meest gevraagde auteurs. Druk bezocht werd de ANDB-bibliotheek niet. Niet meer dan 10 à 15 procent van de 8000 ANDB-leden (en hun gezinnen) leende er – vooral in de wintermaanden – boeken. Toch hield de bibliotheek, zeker in latere terugblikken van oud-leden, een grote symbolische betekenis. Ze stond voor de bijzondere culturele rol van de Amsterdamse diamantbewerkers, hun leider Henri Polak en hun organisatie in vergelijking met die van de ‘gewone’ vakbonden. Toen de uitleen en het bibliotheekbezoek steeds verder afnam en het bestuur in 1927 voorstelde de ANDB-bibliotheek te sluiten – er was inmiddels toch een openbare leeszaal –, maakte dit voorstel geen enkele kans.

De leeszaal in het Nutsgebouw aan de Nieuwezijds Voorburgwal. Foto Nic. Schuijtvlot, 1903.

Een eigen doelgroep

Het groeiend aantal boeken baarde sommigen ook zorgen. Alle bibliotheken moesten selecteren uit de stroom boeken die werd gepubliceerd, uit romans of meer informatieve boeken, uit populaire en minder populaire auteurs. Vooral katholieken hadden het moeilijk, zeker als het om literatuur ging. ‘De moderne roman is het welkome evangelie van een nieuwe levensleer zonder God en zonder zedenwet. Het is de apotheose der zonde, de apologie van het kwaad,’ waarschuwde pater Hyacinth Hermans in 1906 in de brochure Het papieren gevaar.⁶

De vraag was welke boeken moesten worden aanbevolen en welke verboden? De al eeuwen bestaande index, de ‘boekenwet’ van de katholieke kerk, gaf de katholieke lezer niet een twee drie uitsluitsel. Over Victor Hugo en Émile Zola bestond geen enkele twijfel: zondig en verwerpelijk Maar het aanbod was inmiddels zoveel groter geworden. Een katholieke bibliotheek moest voor Kerk en gelovigen een veilige oplossing bieden. In 1905 stelde de katholieke studievereniging Geloof en Wetenschap haar bibliotheek aan de Herengracht open voor vijf gulden per jaar; bestemd voor de ‘meer ontwikkelde’ katholieken – in de eerste plaats mannen. Het besef dat ook katholieke vrouwen boeken lazen, kwam snel. Een jaar later werd een aparte Dames-bibliotheek geopend met ‘degelijk vormende en ontwikkelende lectuur’.⁷ ‘Zo’n 6000 boeken voor de heren, voor de dames 4500, genoeg om een openbare bibliotheek overbodig te maken,’ schreef het katholieke dagblad De Tijd. ‘Waarlijk, wij hebben de neutrale bibliotheken niet nodig.’⁸

De bibliotheek van de liefdadigheidsvereniging Vincentius was de volksbibliotheek voor katholiek Amsterdam. De instelling had veel succes. Het aantal uitleningen steeg van een nog bescheiden 20.000 in 1902 naar 100.000 in 1914 en 200.000 in 1918. Boeken van Melati van Java, Karl May, Johan Kievit en Jules Verne werden veel gevraagd. In de jaren twintig liep het aantal uitleningen verder op naar 300.000 in 1929 (bijna evenveel als de openbare leeszaal).

Amsterdam bezat een variëteit aan bibliotheken met elk een eigen doelgroep. Dat het heel anders kon bleek in Duitsland, de Verenigde Staten en Engeland. Annie C. Gebhard, bibliothecaresse bij de Nutsbibliotheek en later directrice van de Openbare Bibliotheek, maakte in 1909 studiereizen naar Duitsland en Engeland en kwam enthousiast terug. In Jena, Liverpool en Manchester had ze bibliotheken gezien in fraaie gebouwen met rijke collecties, ook voor kinderen, die in Nederland nog ‘fata morgana’ waren. Bibliotheken die door de gemeenten werden bekostigd.

De Britse public libraries – sinds 1850 – werden een inspirerend voorbeeld voor degenen die een moderne Nederlandse bibliotheek bepleitten. Er kwam een leeszaalbeweging voor een door de overheid gesubsidieerde bibliotheek, openbaar en dus voor iedereen toegankelijk. De grote voorvechter van de beweging was dr. Henri Greve, wiens proefschrift over de openbare bibliotheek als middel tot volksontwikkeling, tot na de Tweede Wereldoorlog het belangrijkste theoretische werk bleef.

Logo in de jaren 20.

Leeszaal (het woord bibliotheek werd meestal weggelaten) had een plechtige klank die de sfeer van de toekomstige openbare leeszaal volledig zou waarmaken. Hier werd geen koffie of warme chocola gedronken en een partijtje dammen of schaken gespeeld, zoals in de bibliotheken van het Nut.

De moderne bibliotheek zou geen standenbibliotheek zijn zoals de leesmusea of volksleeszalen, die gepaard gingen met filantropie en neerbuigendheid. En in plaats van vrijwilligers zouden professionele medewerkers bezoekers de weg wijzen in de collectie.

‘Wij waren een soort hervormers,’ zei Annie Gebhard in 1934. ‘Het beste en mooiste voor ieder op gelijke wijze beschikbaar. Wij zagen daarin een overbrugging van standsverschil, een sociale vooruitgang van groote beteekenis. Een werkelijk democratische instelling en de studeerende hoort er niet minder van zijn gading te vinden dan de zich verpoozende fabrieksarbeider die al zijn vrijen tijd gierig uitspaart ter eigen ontwikkeling. Het werd in die dagen voor ons tot een soort geloof, en wie dit geloof niet aanhing, vonden wij achterlijk.’⁹

De lange weg naar de Keizersgracht

Achttien jaar lang hield de totstandkoming van de Openbare Bibliotheek de Amsterdamse gemeentepolitiek bezig. Het begon in 1901 in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen toen Philip Falkenburg, directeur van het gemeentelijk statistisch bureau en later gemeentesecretaris, zich in Algemeen Handelsblad afvroeg waarom geen enkele partij in de gemeenteraad het initiatief nam tot een openbare bibliotheek zoals die in andere landen bestond. ‘Ontwaakt bij ons de behoefte aan ontwikkeling, aan ideële verbetering zooveel later dan elders? Heeft ons volk geen honger noch dorst naar geestelijke genietingen? Wie heeft niet dikwijls de bittere ervaring opgedaan dat zelfs in de hoofdstad de gelegenheid ontbrak om kennis te nemen van historische, populairwetenschappelijke boeken of literatuur op sociaal gebied?’¹⁰

Toegang tot de groeiende stroom boeken en tijdschriften was een probleem aan het worden in de stad die inmiddels ruim 500.000 inwoners telde. Dat het gemeentebestuur daar wat aan moest doen, paste in de veranderende opvattingen over de rol van de overheid, die minder op de achtergrond moest blijven en meer taken van algemeen belang op zich zou moeten nemen. Zo waren de afgelopen jaren in Amsterdam gas- en elektriciteitsleveranciers, en tram- en telefoonmaatschappijen gemeentebedrijven geworden. Een openbare bibliotheek stond niet boven aan het prioriteitenlijstje van het stadsbestuur. Het had bovendien een ander en urgenter bibliotheekprobleem: de bibliotheek van de Gemeentelijke Universiteit aan het Singel met een almaar stijgend aantal bezoekers – van nog geen 4000 in 1880 tot bijna 27.000 in 1900 – was dringend aan vernieuwing en uitbreiding toe.

De pleitbezorgers van een openbare bibliotheek lieten zich er niet door uit het veld slaan. Voeg beide instellingen samen en neem de Openbare Bibliotheek op in de nieuwbouwplannen voor de universiteitsbibliotheek, stelden enkele raadsleden voor. Het zou volgens hen een ideale situatie zijn ‘indien wetenschap en volksontwikkeling onder hetzelfde dak konden huizen, elkander de hand reiken en elkander steunen. Indien de boeken der wetenschap geborgen en gebruikt werden in de thans bestaande lokalen, vermeerderd met de nieuw te bouwen ruimte. En indien daar vlak naast een gebouw verrees, als volksbibliotheek, geopend van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat; gevuld met lectuur voor iedereen.’¹¹

B en W verklaarden volmondig voor de vestiging van een openbare bibliotheek te zijn, maar wezen een samenvoeging met de universiteitsbibliotheek af. De vestiging van de openbare bibliotheek in het naastgelegen Militiegebouw had echter wel hun instemming. Voor de gebruikers van dit gebouw, waarin onder meer dienstplichtigen voor het leger werden gekeurd, zou een andere plek gezocht gaan worden. En daar bleef het bij. B en W schoven de kwestie voor zich uit, deden zo nu en dan toezeggingen maar hadden andere zaken aan het hoofd. Particuliere initiatieven kregen ondertussen te weinig financiële steun om tot een doorbraak te kunnen leiden.

Beweging in de zaak kwam pas toen de Amsterdamse afdeling van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen het heft in handen nam. Het Nut zegde in het voorjaar van 1910 toe 40.000 gulden voor de inrichting bijeen te zullen brengen als de gemeente grond en 100.000 gulden voor een gebouw zou uittrekken. Een nog op te richten vereniging zou met steun van de gemeente en het Rijk voor de totstandkoming moeten zorgen. Op 15 november 1912 werd op initiatief van het Departement Amsterdam der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen de ‘Vereeniging voor Openbare Leeszalen en Bibliotheken te Amsterdam’ opgericht. B en W werkten mee en hadden ondertussen verschillende locaties voor het gebouw voorgesteld. Gesproken werd over het Paleis voor Volksvlijt, de Waag op de Nieuwmarkt en het terrein van de gesloopte Parkschouwburg aan het Wertheimpark, maar telkens ging het niet door.

Op 10 december 1913 was het dan toch eindelijk zover. De gemeenteraad stemde in met het voorstel van B en W om het voormalige kantoor van de gemeentegasfabrieken aan Keizersgracht 444-446 ter beschikking van de bibliotheek te stellen. De gemeente betaalde de verbouwing en de Vereeniging nam het op zich om 50.000 gulden (ruim 500.000 euro nu) bijeen te brengen voor de inrichting van de bibliotheek en de aanschaf van boeken. De exploitatie zou bekostigd worden uit subsidies en eigen middelen.

Het hoofdkantoor van de Gemeentegasfabrieken aan de Keizersgracht 444-446. Tekening (detail) P.J. Boerma, 1909.

Al na vijf maanden had mr. Alexander Wertheim, de penningmeester van de vereniging, het geld voor de inrichting bijeen. Het Nut en een niet nader genoemde stichting die zich ‘bevordering van volksontwikkeling’ ten doel stelde, schonken ieder 10.000 gulden. Wie de andere gevers waren, onthulden de kranten niet. Wertheims poging om Andrew Carnegie, die wereldwijd de bouw van 2500 openbare bibliotheken had bekostigd en in Den Haag de bouw van het Vredespaleis financierde, te laten meedoen, mislukte. Een grote fondsenwervingscampagne vond niet plaats, onder de Amsterdammers werden geen dubbeltjes en kwartjes opgehaald. Vermoedelijk vulden enkele vermogende particulieren de kas. In het handgeschreven balansboek van de Vereeniging staat een schenking van bijna 9000 gulden die in 1919 werd gedaan door de suikerraffinadeur Willem Spakler. In 1917 staat een viertal schenkers genoteerd: Wertheim zelf (400 gulden), H.F.R. Hubrecht (5000 gulden), A.J. Cohen Stuart (5000 gulden) en D.H. Wallis de Vries (3000 gulden). De Vries was directeur van de Moluksche Handels Vennootschap en voorzitter van het departement Amsterdam van het Nut. Cohen Stuart was directeur van de Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij.

De ondernemer Hubrecht was onder meer directeur van de Nederlandsche Bell Telefoon Maatschappij, het Amstel Hotel en vennoot van een effectenkantoor. Met Wertheim en De Vries behoorde hij tot de prominente Nutsleden die zich al jaren voor de openbare bibliotheek hadden ingezet. Hij werd voorzitter van de Vereeniging en aan zijn ‘pushing power’ had de bibliotheek haar totstandkoming te danken, schreef het Genootschap Amstelodamum in haar maandblad bij zijn overlijden in 1926. Hij liet na zijn dood nog eens vijfduizend gulden aan de bibliotheek na – een mooi bedrag dat echter in het niet viel bij de twee miljoen gulden die hij naliet aan zijn grootste liefde: het Koloniaal Instituut (nu Koninklijk Instituut voor de Tropen) waar hij eerder een miljoen gulden aan had geschonken.

De verbouwing van het pand aan de Keizersgracht begon in 1916. In juni werd de 37-jarige Tietse Sevensma, die juist voortvarend de bibliotheek van de Rotterdamse Handelshogeschool had ingericht, benoemd tot directeur-bibliothecaris. Samen met drie medewerksters, onder wie de toekomstige adjunct-directrice Annie Gebhard, hield Sevensma voorlopig kantoor bij hem thuis aan de Overtoom, de boeken werden tijdelijk op een universiteitszolder bewaard.

Het gebouw aan de Keizersgracht had in het voorjaar van 1917 gereed zullen zijn, maar de Eerste Wereldoorlog die buiten Nederland woedde en de wijzigingen die Sevensma in het bouwplan aanbracht, vertraagden de werkzaamheden. Bouwmaterialen werden schaars, de aanvoer stagneerde, de prijzen stegen en de aannemer kwam in de problemen. Pas in 1918, aan het eind van het jaar, kon de inrichting beginnen – al ontbrak er nog het nodige. Ketels en radiatoren voor de centrale verwarming waren nog niet verkrijgbaar – deze winter zouden er kachels gestookt moeten worden. De meeste magazijnkasten konden nog niet worden geleverd, waardoor de uitleen van boeken nog niet mogelijk was.

T.P. Sevensma in de directiekamer aan de Keizersgracht, 1919.

‘Maar,’ had wethouder Vliegen al in mei 1918 tegen enkele raadsleden gezegd die nog financiële en praktische bezwaren tegen een opening op korte termijn te berde brachten, ‘wij zouden met recht de Chinezen van Europa worden genoemd, als wij, nu de leeszaal gereed is, de deuren gesloten hielden.’¹²

Een half jaar later, op zaterdagmiddag 8 februari 1919, vond de officiële opening van de Openbare Leeszaal en Bibliotheek aan de Keizersgracht 444-446 plaats. Het was een bescheiden bijeenkomst in de vergaderzaal op de eerste verdieping voor een select gezelschap, onder wie burgemeester Tellegen. In zijn toespraak bij de opening zei hij dat het gemeentebestuur als voorstander van verkorting van de arbeidstijd de arbeiders graag de mogelijkheid wilde geven om behalve het werk ‘nog iets anders te kunnen genieten dan enkel slaap’,¹³ en dat hij verwachtte dat de openbare leeszalen en bibliotheken zouden helpen de arbeiders ontspanning te brengen. Door de SDAP en de vakbonden werd al jaren gestreden voor een verkorting van de werkdag tot acht uur, en de vrije tijd die dit de arbeiders zou opleveren, moest zinvol worden besteed. In De Notenkraker, het weekblad van de SDAP, verbeeldde Albert Hahn al in 1907 de ideale toekomst zoals de beweging die zag: vader leest en moeder speelt met de kinderen.¹⁴

Na de toespraken mochten de genodigden het gebouw in groepjes bewonderen. Op maandag en dinsdag konden de leden van de vereniging, de schenkers en collega’s een kijkje komen nemen. Daarna, op woensdagochtend 12 februari, zouden de deuren voor alle Amsterdammers opengaan. Sevensma, tien medewerkers, 30.000 boeken en bijna 800 verschillende tijdschriften stonden op hen te wachten.

Albert Hahn, ‘De drie achten’: toekomst met acht uur werken, acht uur rust en acht uur vrij waarin vader leest en moeder met de kinderen speelt. Uit De Notenkraker, 27 april 1907.

De Blindenbibliotheek

Amsterdam telde volgens de volkstelling van 1920 bijna zeshonderd blinden. De meesten hadden nauwelijks een opleiding gevolgd (voor blinden gold geen leerplicht) en kenden het brailleschrift niet. In zijn openingstoespraak in 1919 kondigde bestuursvoorzitter Hubrecht niettemin aan dat er voor de Amsterdamse blinden een collectie boeken in brailleschrift bijeengebracht zou worden. Een ambitieus plan, temeer daar de bibliotheek op enkele exemplaren na geen brailleboeken bezat. De boeken zouden gemaakt moeten worden. Met de hand, letter voor letter overgezet in braille – per letter een combinatie van één tot zes in stevig papier gedrukte puntjes.

Hubrecht rekende erop dat dit brailleren gedaan zou worden door vrijwilligsters, ‘vrouwen die zich voor deze arbeid interesseren’. Die verwachting kwam uit: een jaar later waren er 47 vrijwilligsters aan het werk. Ook enkele bibliotheekmedewerksters leerden het brailleschrift. De bibliotheek leidde de vrijwilligsters op en stelde plankjes met prikpennen en braille-schrijfmachines ter beschikking. Alle brailleteksten werden letter voor letter gecontroleerd en gecorrigeerd door Jo van Breemen, een blinde medewerkster die in 1920 bij de bibliotheek kwam en in 1926 hoofd van de braille-afdeling zou worden. Meer dan dertig jaar was zij de motor van het lezen in braille. Zij zorgde voor de collectie en hielp lezers die op latere leeftijd blind waren geworden het brailleschrift onder de knie te krijgen.

De braillemachine waarop werd gewerkt in de begintijd van de braille-afdeling.

In 1920 stonden er nog geen honderd titels in de kast, gebonden in zo’n vierhonderd banden omdat brailleletters meer ruimte innemen dan gewone letters. De collectie werd aangevuld met wisselende bruiklenen van de Nederlandsche Blindenbibliotheek in Den Haag. De Nederlandsche Blindenbond gaf een bijzondere verzameling bladmuziek in braille in beheer en de Nederlandsche Organisten Vereeniging bracht haar braillecollectie voor blinde organisten bij de bibliotheek onder.

Hoewel de blindenbibliotheek het zonder overheidssubsidie moest stellen en alleen van particulieren en verenigingen geld ontving, groeide de boekenverzameling gestaag. Een groep van 250 vrijwilligsters in het hele land kopieerde met de hand en met machines boeken in brailleschrift. Dankzij hen telde de collectie midden jaren vijftig ongeveer 16.000 banden. Het aantal uitleningen bedroeg 28.000. De Amsterdamse bibliotheek bezorgde de banden door heel Nederland; in de stad met de auto, daarbuiten per post. Het waren topjaren van de braillebibliotheek.

De omslag kwam met de bandrecorder. In december 1955 maakte directeur Van Riemsdijk bekend dat de bibliotheek de afgelopen maanden tientallen boeken op geluidsbanden had laten inspreken in een eigen geluidsstudio (een met hardboard geluiddicht gemaakte werkkast op de Keizersgracht). Opgenomen waren romans van o.a. Bertus Aafjes, Maria Dermout, Fjodor Dostojevski, Willem Elsschot en Gerard Walschap, werk van de jurist Adriaan Pitlo (over burgerlijk recht), de historici Jan en Annie Romein, en uit de Bijbel het Hooglied en zestien psalmen. ‘De electronen gaan de blinden helpen. In de nabije toekomst zal het gesproken woord, opgenomen op de band van de “tape recorder” een plaats gaan innemen naast het braille-schrift. Dan zullen diegenen onder de circa vijfduizend blinden van Nederland, die het braille-schrift niet kunnen lezen, doordringen tot de wereld van het boek; een wereld met nieuwe terreinen voor mensen, die onze wereld niet meer kunnen zien,’ schreef De Telegraaf op 17 december 1955. Het ‘hoorboek’ of ‘gesproken boek’ – de naam stond nog niet vast – was de ideale oplossing voor degenen die op oudere leeftijd blind waren geworden en geen braille machtig waren. En niet minder belangrijk: een bandje was vele malen sneller ingesproken en gekopieerd dan een brailleboek.

In 1957, uitgerekend het jaar dat Jo van Breemen met pensioen ging, werd begonnen met de uitlening. Het werd een onverwacht succes. Al na een jaar overtrof de uitleen van bandjes die van het brailleboek. Vijf jaar later, in 1962, gingen er dagelijks 500 tot 600 bandjes de deur uit naar lezers binnen en buiten Amsterdam, en in het buitenland. Iedere dag werd er in het hokje aan de Keizersgracht voorgelezen, inmiddels niet meer door bibliotheekmedewerkers maar door toneelspelers.

Johanna van Breemen wordt bij haar afscheid in 1957 gefeliciteerd door directeur Van Riemsdijk met haar benoeming tot ridder in de orde van Oranje-Nassau.

In 1981 verdween de blindenbibliotheek als afdeling uit de Openbare Bibliotheek. Romans en studieboeken werden gescheiden. Studieboeken in braille of op cassette waren voortaan te leen bij de nieuwe Studie- en Vakbibliotheek voor visueel en anderszins gehandicapten (SVB). Voor romans en populairwetenschappelijke lectuur op cassettebandje kon men terecht bij een andere nieuwe instelling: de Gesproken Boek Bibliotheek Amsterdam. Om het niet te ingewikkeld te maken, werden beide organisaties in hetzelfde gebouw ondergebracht, aan het Molenpad waar ook de opgeheven blindenbibliotheek sinds 1959 gehuisvest was geweest.