Isabel Allende

Bloemblad van zee

Vertaald uit het Spaans
door Rikkie Degenaar

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Largo pétalo de mar

© 2019 Isabel Allende / Penguin Random House Grupo Editorial, Barcelona

© 2020 Nederlandse vertaling Rikkie Degenaar / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Penguin Random House Grupo Editorial / Yolanda Artola

Omslagbewerking bij Barbara

Illustratie omslag © Ignasi Font

Foto auteur © Lori Barra

NUR 302

E-BOOK ISBN 978 90 284 5010 3

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2019 met ISBN 978 90 284 5009 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 284 5009 7 (1e druk 2019)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.wereldbibliotheek.nl

Voor mijn broer, Juan Allende,
voor Víctor Pey Casado en andere
reizigers van de hoop

... vreemdelingen, dit is het,
dit is mijn vaderland,
hier ben ik geboren en hier wonen mijn dromen.

PABLO NERUDA,
‘Thuiskomst’,
Omzwervingen en thuiskomen

DEEL EEN

Oorlog en exodus

I

1938

Bereid je voor, jongens,

om opnieuw te doden, opnieuw te sterven

en het bloed met bloemen te bedekken.

PABLO NERUDA,

‘Bebloed was alle aarde van de mens’,

De zee en de klokken

Het soldaatje was van de zuigfleslichting, de groep jongens die werden opgeroepen toen er geen jonge of oude mannen meer over waren voor de oorlog. Víctor Dalmau kreeg hem binnen samen met andere gewonden, die ze, omdat er haast bij was, zonder al te veel consideratie uit de goederenwagon haalden en als brandhout in rijen op de betonnen vloer van het Estación del Norte legden, in afwachting van andere voertuigen om hen naar de noodhospitalen van het Oostelijke Leger te vervoeren. Hij reageerde niet, en had de kalme gelaatsuitdrukking van iemand die de engelen heeft gezien en niets meer vreest. Wie weet hoeveel dagen hij van de ene naar de andere brancard was gezeuld, van veldpost naar veldpost, van ambulance naar ambulance, tot hij met die trein in Catalonië was aangekomen. Op het station werden de soldaten opgevangen door verschillende artsen, ziekenbroeders en verpleegsters, die de ernstigste gevallen meteen doorzonden naar het ziekenhuis en de rest indeelden naar het lichaamsdeel waaraan ze verwond waren – groep A armen, B benen en C het hoofd, en zo verder het alfabet af – en ze met een kaartje om hun hals naar de juiste plek stuurden. De gewonden arriveerden met honderden tegelijk, en er moest binnen een paar minuten een diagnose zijn gesteld en een beslissing worden genomen, maar het tumult en de verwarring waren slechts schijn. Iedereen kreeg aandacht, niemand werd over het hoofd gezien. Wie geopereerd moest worden ging naar het oude gebouw van het Sant Andreu-ziekenhuis in Manresa, wie behandeling nodig had werd naar andere ziekenhuizen gestuurd, en voor sommigen, voor wie niets gedaan kon worden om ze te redden, was het beter om ze te laten waar ze waren. De vrijwilligsters bevochtigden hun lippen, praatten zachtjes tegen hen en wiegden ze alsof ze hun kinderen waren, in de wetenschap dat er elders een andere vrouw zou zijn die hún zoon of broer bijstond. Later zouden de ziekenbroeders hen naar het mortuarium brengen. Het soldaatje had een gat in zijn borst en de dokter, die tijdens een oppervlakkig onderzoek geen polsslag voelde, besloot dat er niets voor hem kon worden gedaan en dat hij geen morfine of troost meer nodig had. Aan het front hadden ze de wond eerst bedekt met een lap, vervolgens ter bescherming afgedekt met een omgekeerd blikken bord en daarna een verband om zijn bovenlichaam gewikkeld, maar of dat een aantal uren, dagen of treinen geleden was gebeurd, was onmogelijk te zeggen.

Dalmau was daar toegevoegd om de artsen te assisteren en had de plicht om het bevel de jongen aan zijn lot over te laten op te volgen en zich met de volgende bezig te houden, maar hij bedacht dat als die jongen alle narigheid, de bloeding en het transport had overleefd en het had gehaald tot dat perron, hij een enorme levenslust moest bezitten en dat het spijtig was dat hij zich op het laatste moment had overgegeven aan de dood. Hij haalde voorzichtig de lappen weg en constateerde verbaasd dat de wond open was en zo duidelijk afgetekend dat het leek alsof hij met verf op de borst was aangebracht. Hij vond het onbegrijpelijk dat het schot de ribben en een deel van het borstbeen had vernield zonder het hart te verpulveren. Vanwege zijn ervaring van bijna drie jaar Spaanse Burgeroorlog, eerst aan het front van Madrid en dat van Teruel, en daarna in het noodziekenhuis in Manresa, dacht Víctor Dalmau alles gezien te hebben en immuun te zijn geraakt voor andermans lijden, maar een levend hart had hij nog nooit aanschouwd. Gefascineerd was hij getuige van het laatste kloppen, steeds langzamer en sporadischer, tot het helemaal stopte en het soldaatje zonder een zucht ophield met ademen. Heel even stond Dalmau roerloos naar het rode gat te staren, waar niets meer klopte. Van al zijn oorlogsherinneringen zou dat de hardnekkigste worden, die het vaakst terugkeerde: die jongen van een jaar of vijftien, zestien, nog zonder baard, smerig van de strijd en het opgedroogde bloed, uitgestrekt op een brancard, met zijn hart open en bloot. Hij heeft nooit begrepen waarom hij drie vingers van zijn rechterhand in de afgrijselijke wond bracht, het orgaan omvatte en een aantal keer drukte, ritmisch, uiterst rustig en vanzelfsprekend, zonder zich te kunnen herinneren hoelang; misschien dertig seconden, misschien een eeuwigheid. En toen voelde hij het hart tussen zijn vingers weer tot leven komen, eerst met een bijna onwaarneembaar trillen en al snel met kracht en regelmaat.

‘Man, als ik het niet met eigen ogen had gezien, zou ik het nooit geloven,’ zei een van de artsen, die naderbij was gekomen zonder dat Dalmau het had gemerkt, nadrukkelijk.

Hij schreeuwde twee keer luidkeels om de ziekenbroeders en droeg hun op de gewonde, die een speciaal geval was, onmiddellijk mee te nemen.

‘Waar hebt u dat geleerd?’ vroeg hij Dalmau zodra de ziekenbroeders het soldaatje optilden, dat nog asgrauw zag maar wel weer een pols had.

Víctor Dalmau, een man van weinig woorden, vertelde hem in twee zinnen dat hij in Barcelona drie jaar medicijnen had gestudeerd voordat hij als hospitaalsoldaat naar het front was vertrokken.

‘Waar hebt u dat geleerd?’ herhaalde de dokter.

‘Nergens, maar ik dacht dat er niets te verliezen was...’

‘Ik zie dat u mank loopt.’

‘Linkerdijbeen. Teruel. Het is aan het genezen.’

‘Goed. Vanaf nu werkt u onder mij, hier verspilt u uw tijd. Hoe heet u?’

‘Víctor Dalmau, kameraad.’

‘Niks geen kameraad. Ik word met dokter aangesproken en haal het niet in uw hoofd mij te tutoyeren. Begrepen?’

‘Begrepen, dokter. Maar dan wederzijds. U kunt mij señor Dalmau noemen, maar het zal hard aankomen bij de andere kameraden.’

De dokter verbeet zijn lach. De volgende dag begon Dalmau zich te oefenen in het beroep dat zijn lot zou bepalen.

Víctor Dalmau hoorde later, net als al het personeel van het Sant Andreu en van andere ziekenhuizen, dat het team chirurgen zestien uur bezig was geweest een dode tot leven te wekken en dat ze hem levend de operatiekamer uit hadden gereden. Een wonder, zeiden velen. Wetenschappelijke vooruitgang en het ijzersterke gestel van de jongen, wierpen degenen die God en de heiligen hadden afgezworen tegen. Víctor nam zich voor hem op te zoeken, waar ze hem ook heen hadden gebracht, maar in de hectiek van die tijd bleek het onmogelijk de tel bij te houden van wie hij ontmoette en wie hij misliep, van wie aanwezig was en wie verdween, van de levenden en de doden. Een tijdlang leek hij dat hart dat hij in zijn hand had gehouden te zijn vergeten, omdat zijn leven heel gecompliceerd werd en urgentere zaken hem bezighielden, maar jaren later, aan de andere kant van de wereld, zag hij hem terug in zijn nachtmerries en sindsdien bezocht de jongen hem van tijd tot tijd, bleek en verdrietig, met zijn levenloze hart op een dienblad. Zijn naam herinnerde Dalmau zich niet of misschien had hij die nooit gekend, en hij noemde hem om evidente redenen Lazarus, maar het soldaatje vergat die van zijn redder nooit. Zodra hij zelfstandig kon zitten en water drinken, kreeg hij het wapenfeit te horen van die ziekenbroeder op het Estación del Norte, een zekere Víctor Dalmau, die hem had teruggehaald uit de dodenwereld. Ze bestookten hem met vragen, iedereen wilde weten of de hemel en de hel echt bestonden of dat het door de bisschoppen verzonnen bangmakerij was. De jongen herstelde voor het einde van de oorlog en liet twee jaar later, in Marseille, de naam Víctor Dalmau op zijn borst tatoeëren, vlak onder het litteken.

Een jonge militiestrijdster, haar pet scheef in een poging de lelijkheid van het uniform te compenseren, stond Víctor Dalmau op te wachten bij de deur van de operatiekamer en reikte hem toen hij naar buiten kwam – met een baard van drie dagen en een besmeurde witte jas – een dubbelgevouwen papiertje aan met een bericht van de telefonistes. Dalmau was uren achtereen aan het werk geweest, hij had last van zijn been en zijn rammelende maag had hem er zojuist aan herinnerd dat hij sinds de vroege ochtend niets meer had gegeten. Het werk was slopend, maar hij was dankbaar voor de geweldige kans te leren in de omgeving van de beste chirurgen van Spanje. In andere omstandigheden had een student als hij niet eens bij hen in de buurt kunnen komen, maar in die fase van de oorlog waren studie en titels minder waard dan ervaring, en die had hij meer dan genoeg, zoals de directeur van het ziekenhuis van mening was toen hij hem toestond te assisteren bij operaties. Dalmau was inmiddels in staat om veertig uur achter elkaar te werken zonder te slapen, overeind gehouden door tabak en cichoreikoffie en zonder aandacht te besteden aan het ongemak van zijn been. Dankzij dat been, dat hem had gevrijwaard van het front, kon hij oorlog voeren vanuit de achterhoede. Hij had zoals bijna alle jongens van zijn leeftijd in 1936 dienst genomen in het republikeinse leger en was met zijn regiment toegevoegd aan de verdediging van Madrid, dat gedeeltelijk bezet was door de nationalisten, zoals de troepen die in opstand waren gekomen tegen de regering zichzelf noemden, waar hij de gevallenen afvoerde omdat hij gezien zijn medische achtergrond op die manier nuttiger was dan met een geweer in de loopgraven. Daarna was hij naar andere fronten gestuurd.

In december 1937, tijdens de slag bij Teruel, in een ijzige koude, verplaatste Víctor Dalmau zich in een heroïsch ambulancevoertuig om de gewonden de eerste hulp te verlenen, met Aitor Ibarra als chauffeur, een onsterfelijke Bask die de wagen over de kapotgebombardeerde wegen wist te manoeuvreren, onafgebroken neuriënd en onder bulderend gelach, om de dood te misleiden. Dalmau vertrouwde erop dat het geluk van de Bask, die duizend avonturen heelhuids had overleefd, genoeg zou zijn voor hen allebei. Om te voorkomen dat ze geraakt werden door een bom, gingen ze vaak ’s nachts op pad, en als er geen maan stond liep iemand met een zaklamp vooruit om Aitor de weg te wijzen als er een weg was, terwijl Víctor bij het licht van een andere zaklamp de mannen binnen in de wagen bijstond met maar heel weinig middelen. Ze trokken zich niets aan van het met obstakels bezaaide terrein of van de temperatuur diep onder nul en vorderden in een slakkengangetje over het bevroren oppervlak; ze kwamen vast te zitten in de sneeuw, moesten de ambulance duwen, tegen de heuvels op of om hem uit greppels en bomkraters te krijgen, en verwrongen staal en verstijfde muilezelkadavers zien te ontwijken, alles onder het spervuur van het nationale kamp en de bommen van het Condor Legioen, dat over hen heen scheerde. Aangestoken door het krankzinnige stoïcisme van Aitor Ibarra, die onverstoorbaar verder reed en een grap klaar had voor elke gelegenheid, liet Víctor zich door niets afleiden, volledig geconcentreerd op het in leven houden van de mannen onder zijn hoede, die zienderogen leegbloedden.

Van de ambulance werd Dalmau overgeplaatst naar het noodhospitaal van Teruel, dat om het veilig te stellen voor de bommen in grotten was ingericht, waar ze werkten bij het licht van kaarsen, in motorolie gedrenkte proppen stof en kerosinelampen. De vuurpotten die ze onder de operatietafels plaatsten om de kou te bestrijden, konden niet voorkomen dat de bevroren instrumenten vastplakten aan hun handen. Haastig opereerden de artsen degenen die ze enigszins konden oplappen voordat ze hen doorzonden naar de ziekenhuizen, in de wetenschap dat er velen onderweg zouden sterven. Anderen, die al te ver heen waren, wachtten op de dood met morfine, als die er was, maar altijd gerantsoeneerd want zelfs de ether was op rantsoen. Als er niets anders was om de gruwelijk gewonde mannen te helpen, die het uitbrulden van de pijn, gaf Víctor ze aspirine en zei dat het een krachtig Amerikaans geneesmiddel was. Verband werd gewassen met gesmolten ijs en sneeuw om het opnieuw te gebruiken. Het meest ondankbare karwei was het inrichten van de brandstapels voor de geamputeerde armen en benen, Víctor kon nooit wennen aan de geur van verbrand vlees.

Daar, in Teruel, zag hij Elisabeth Eidenbenz terug, die hij had leren kennen aan het front van Madrid, waar ze als vrijwilliger was gekomen met de SAS, een Zwitserse hulporganisatie. Ze was een vierentwintigjarige Zwitserse verpleegster met het gezicht van een renaissancistische maagd en het hart van een geharde strijder, op wie hij zo half-en-half verliefd was geweest in Madrid en dat helemaal zou zijn geworden als zij hem ook maar een klein beetje tegemoet was gekomen, maar niets kon die jonge vrouw afhouden van haar missie: de nood lenigen van de kinderen in die beestachtige tijden. In de maanden die hij haar niet had gezien, had de Zwitserse de aanvankelijke onschuld verloren waarmee ze in Spanje was aangekomen. Haar karakter was verhard in de strijd tegen de militaire bureaucratie en de menselijke stompzinnigheid, haar medelijden en zachtheid bewaarde ze voor de vrouwen en kinderen onder haar hoede. Tijdens een pauze tussen twee vijandelijke aanvallen kwam Víctor haar tegen voor een van de vrachtwagens met voedselvoorraden. ‘Hallo, weet je nog wie ik ben?’ begroette Elisabeth hem in haar met Duitse keelklanken verrijkte Spaans. Hoe zou hij haar vergeten kunnen zijn, maar toen hij haar zag kon hij geen woord uitbrengen. Ze leek hem volwassener, en nog mooier dan voorheen. Ze gingen op een betonnen brok puin zitten, hij om te roken en zij om thee te drinken uit een veldfles.

‘Hoe gaat het met je vriend Aitor?’ vroeg ze.

‘Nog steeds hier, altijd in de vuurlinie en zonder een schrammetje.’

‘Die is nergens bang voor. Doe hem de groeten van me.’

‘Wat zijn je plannen voor na de oorlog?’ vroeg Víctor.

‘Doorgaan naar een andere. Er is altijd wel ergens oorlog. En jij?’

‘Als je er iets in ziet, zouden we kunnen trouwen,’ stelde hij voor, zijn verlegenheid verbijtend.

Zij schoot in de lach en werd weer heel even de renaissancistische maagd van voorheen.

‘Geen haar op mijn hoofd, ik pieker er niet over om te trouwen, niet met jou of met wie dan ook. Ik heb geen tijd voor de liefde.’

‘Misschien verander je van mening. Denk je dat we elkaar nog terugzien?’

‘Natuurlijk, als we tenminste in leven blijven. Op mij kun je rekenen, Víctor. Waar ik je maar mee kan helpen...’

‘Dat is wederzijds. Mag ik je kussen?’

‘Nee.’

In die grotten van Teruel leerde Víctor zijn zenuwen beheersen en verwierf hij de medische kennis die geen enkele universiteit hem had kunnen geven. Hij merkte dat je aan bijna alles went: aan het bloed, al dat bloed, aan de operaties zonder anesthesie, aan de stank van gangreen, aan het vuil, aan de eindeloze stroom gewonde soldaten en soms vrouwen en kinderen, aan de eeuwige vermoeidheid die de wil wegvrat en, nog erger, aan het verraderlijke vermoeden dat al die opoffering wellicht zinloos was. En het was daar, toen hij doden en gewonden onder het puin van een bombardement vandaan haalde, dat hij werd bedolven onder een verlate instorting die zijn linkerbeen verbrijzelde. Hij werd behandeld door een Engelse arts van de Internationale Brigades. Waarschijnlijk had ieder ander gekozen voor een snelle amputatie, maar de Engelsman was net aan zijn dienst begonnen en had een paar uur kunnen rusten. In zijn gebroken Spaans zei hij de verpleegster wat ze moest doen en bereidde zich voor de botten te zetten. ‘Je hebt geluk, jongeman, gisteren zijn de toeleveringen van het Rode Kruis binnengekomen en we gaan je in slaap brengen,’ zei de verpleegster terwijl ze het etherkapje naar zijn gezicht bracht.

Víctor weet het ongeluk aan het feit dat Aitor niet bij hem was geweest om hem met zijn goede gesternte te beschermen. Aitor was wel degene die hem naar de trein bracht waarin hij samen met tientallen andere gewonden naar Valencia werd vervoerd. Zijn been was geïmmobiliseerd met een spalk van planken, vastgebonden met stroken stof omdat ze vanwege zijn wonden geen gipsverband hadden kunnen aanleggen, hij had een wollen deken om zich heen, rilde van de kou en de koorts en elke schok van de trein veroorzaakte een martelende pijn, maar hij was dankbaar, want hij was er beter aan toe dan de meeste mannen die samen met hem op de vloer van de wagon lagen. Aitor had hem zijn laatste sigaretten gegeven en een dosis morfine, met de opdracht die alleen in uiterste nood te gebruiken, want meer zou hij niet krijgen.

In het ziekenhuis in Valencia wensten ze hem geluk met het goede werk van de Engelse dokter, en als er zich geen complicaties voordeden, zou zijn been weer als nieuw zijn, zeiden ze, hoewel iets korter dan het andere. Zodra de wonden begonnen te helen en hij met behulp van een kruk overeind kon komen, stuurden ze hem voorzien van een gipsverband naar Barcelona. Hij verbleef bij zijn ouders thuis, waar hij eindeloze schaakpartijen met zijn vader speelde tot hij zich zelfstandig kon bewegen. Toen ging hij weer aan het werk, in een ziekenhuis in de stad dat de burgerbevolking bediende. Het was alsof hij op vakantie was, want vergeleken met wat hij aan het front had meegemaakt, was het daar een paradijs van hygiëne en efficiëntie. Hij bleef er tot het voorjaar, toen ze hem naar het Sant Andreu-ziekenhuis in Manresa stuurden. Hij nam afscheid van zijn ouders en van Roser Bruguera, een muziekstudente die door de Dalmaus werd opgevangen en van wie hij in de weken van zijn herstel was gaan houden als van een zuster. Dat bescheiden, vriendelijke meisje, dat urenlang bezig was met eindeloze piano-oefeningen, was het gezelschap dat Marcel Lluís en Carme Dalmau nodig hadden nadat hun zoons waren vertrokken.

Víctor Dalmau vouwde het papier dat de militiestrijdster hem had overhandigd open en las de boodschap van Carme, zijn moeder. Hoewel het ziekenhuis maar op vijfenzestig kilometer van Barcelona lag, had hij haar in geen zeven weken gezien, want hij had niet één dag vrij gehad om op de bus te stappen. Ze belde hem eenmaal per week, altijd op zondag en op hetzelfde tijdstip, en op diezelfde dag stuurde ze hem ook een cadeautje, een stuk chocola van de leden van de Internationale Brigade, worst of zeep van de zwarte markt, en soms sigaretten, die voor haar een schat betekenden omdat ze niet kon leven zonder nicotine. Haar zoon vroeg zich af hoe ze die te pakken kreeg. Sigaretten waren zo gewild dat de vijandelijke vliegtuigen ze samen met grof boerenbrood uit de hemel dropten, als een bespotting van de honger van de republikeinen en om te pronken met de overvloed in het nationalistische gebied.

Een boodschap van zijn moeder op donderdag kon niet anders dan een noodgeval betekenen. ‘Ik ben in het Telefónicagebouw. Bel me.’ Víctor berekende dat ze daar al bijna twee uur wachtte, de tijd die hij in de operatiekamer was geweest tot hij haar boodschap had ontvangen. Hij begaf zich naar de kantoren in het souterrain en vroeg een van de telefonistes om hem door te verbinden met het Telefónicagebouw in Barcelona.

Carme kwam aan de lijn en zei haar oudste zoon met een door hoestaanvallen onderbroken stem dat hij naar huis moest komen omdat zijn vader niet lang meer te leven had.

‘Wat is er gebeurd? Hij was zo gezond als wat!’ riep Víctor uit.

‘Zijn hart geeft het op. Waarschuw je broer, zeg hem dat hij ook afscheid komt nemen, want het kan elk moment met hem gebeurd zijn.’

Het duurde dertig uur voordat hij Guillem aan het front van Madrid had gelokaliseerd. Toen ze eindelijk via de radio contact met elkaar konden hebben, een verbinding die vreselijk verstoord werd door atmosferisch gekraak en geruis, vertelde zijn broer hem dat hij met geen mogelijkheid verlof kon krijgen om naar Barcelona te gaan. Zijn stem klonk zo ver weg en vermoeid dat Víctor hem niet herkende.

‘Niemand die een wapen kan hanteren kan worden gemist, Víctor, dat weet je maar al te goed. De fascisten hebben meer troepen en wapens, maar ze komen er niet langs, NO PASARÁN,’ zei Guillem, de leuze aanhalend die zo populair was geworden door Dolores Ibárruri, die de passende bijnaam La Pasionaria droeg vanwege haar vermogen fanatiek enthousiasme te wekken onder de republikeinen.

De opstandige militairen hadden het grootste gedeelte van Spanje bezet, maar waren er niet in geslaagd Madrid in te nemen, en de wanhopige verdediging, straat aan straat, huis aan huis, had de stad tot het symbool van de oorlog gemaakt. De nationalisten hadden de steun van de koloniale troepen uit Marokko, de gevreesde Moren, en de geduchte hulp van Mussolini en Hitler, maar het verzet van de republikeinen had hen voor de verdeelde stad tot staan gebracht. In het begin van de oorlog had Guillem Dalmau in Madrid in de Durruti Kolonne gevochten. De beide legers bevonden zich op dat moment in de universiteitswijk zo dicht bij elkaar, dat er op sommige plekken maar een straatbreedte tussen hen in zat en ze elkaars gezicht konden zien en elkaar konden uitschelden zonder al te hard te hoeven schreeuwen. Volgens Guillem, die verschanst zat in een van de gebouwen, sloegen de granaten van de houwitsers gaten in de muren van de faculteit Wijsbegeerte en Letteren, in die van de faculteit Geneeskunde en die van het Franse culturele centrum, het Casa de Velázquez; het was onmogelijk om je tegen de projectielen te beschermen, maar ze hadden ingeschat dat drie dikke filosofieboeken de kogels tegen zouden houden. Hij was erbij toen de legendarische anarchist Buenaventura Durruti om het leven kwam, die met een deel van zijn kolonne naar Madrid was getrokken om deel te nemen aan de strijd nadat hij de revolutie in Aragón had verbreid en geconsolideerd. Hij stierf door een van heel dichtbij afgevuurde kogel in zijn borst, onder weinig duidelijke omstandigheden. De kolonne werd gedecimeerd, er kwamen meer dan duizend militieleden om en van de overlevenden was Guillem een van de weinigen die ongedeerd bleef. Twee jaar later, nadat hij eerst aan andere fronten had gevochten, was hij opnieuw in Madrid gestationeerd.

‘Je vader zal het begrijpen als je niet kunt komen, Guillem. We wachten het hier af. Kom zodra je kunt. Al zie je hem niet meer levend, je aanwezigheid zou voor mama een grote troost zijn.’

‘Ik veronderstel dat Roser bij hen is?’

‘Ja.’

‘Doe haar mijn groeten. Zeg haar dat haar brieven me altijd vergezellen en dat ze me moet vergeven dat ik haar niet altijd direct antwoord.’

‘We wachten op je, Guillem. Pas goed op jezelf.’

Ze namen afscheid met een kort vaarwel en Víctor bleef met een heel akelig gevoel zitten, smekend dat hun vader nog wat langer zou leven, dat zijn broer heelhuids terug zou komen, dat de oorlog eindelijk eens zou ophouden en de Republiek werd gered.

De vader van Víctor en Guillem, professor Marcel Lluís Dalmau, had vijftig jaar muziek gedoceerd, persoonlijk het Jeugd Symfonieorkest van Barcelona opgericht en dat vol passie gedirigeerd, een twaalftal pianoconcerten gecomponeerd – die niemand nog uitvoerde sinds het begin van de oorlog – plus een aantal liederen die in diezelfde jaren razend populair waren onder de militieleden. Hij had Carme, zijn vrouw, leren kennen toen zij een in het strenge uniform van haar school gehuld meisje van vijftien was en hij een jonge muziekleraar, twaalf jaar ouder dan zij. Carme was de dochter van een havenarbeider, liefdadigheidleerling van de nonnen, die haar vanaf haar vroege jeugd voorbereidden op het noviciaat en haar nooit vergaven dat ze het klooster verliet om in zonde te gaan leven met een atheïstische lanterfanter, anarchist en misschien zelfs vrijmetselaar, die de spot dreef met de heilige band van het huwelijk. Marcel Lluís en Carme leefden een aantal jaar in zonde, tot de naderende komst van Víctor, hun eerste telg, en ze trouwden om het kind het stigma te besparen van bastaard, wat in die tijd nog een ernstige beperking in het leven betekende. ‘Als we nu kinderen hadden gekregen, zouden we niet zijn getrouwd, want in de Republiek is niemand een bastaard,’ verklaarde Marcel Lluís Dalmau bij aanvang van de oorlog in een moment van inspiratie. ‘In dat geval,’ repliceerde Carme, ‘had ik op oudere leeftijd zwanger moeten worden en zouden je zoons nog in de luiers zitten.’

Víctor en Guillem Dalmau gingen naar een neutrale school en groeiden op in een klein huis in de wijk El Raval, in een Catalaans gezin dat deel uitmaakte van een nieuwe middenklasse, waar hun vaders muziek en de boeken van hun moeder de plaats van religie hadden ingenomen. De Dalmaus waren lid van geen enkele politieke partij, maar gezien hun beider wantrouwen tegen autoriteit en elke vorm van regering bestond er een verwantschap met het anarchisme. Marcel Lluís bracht zijn zoons niet alleen in aanraking met verschillende vormen van muziek, maar droeg ook zijn eigen nieuwsgierigheid naar de wetenschap en passie voor sociale gerechtigheid op hen over. Die nieuwsgierigheid bracht Víctor ertoe om medicijnen te gaan studeren, en sociale gerechtigheid was het absolute ideaal van Guillem, die van kind af kwaad was op de wereld en fulmineerde tegen grootgrondbezitters, zakenlieden, industriëlen, aristocraten en priesters, vooral tegen priesters, met meer messiaans vuur dan argumenten.

Guillem was vrolijk, luidruchtig, aantrekkelijk, brutaal, de favoriet van de meisjes, die zich uitsloofden om bij hem in de smaak te vallen; tevergeefs, want de indruk die hij op hen maakte interesseerde hem weinig omdat hij met hart en ziel toegewijd was aan sport, uitgaan en vrienden. Tegen de wil van zijn ouders sloot hij zich op zijn negentiende aan bij de eerste arbeidersmilities, opgericht om de republikeinse regering te verdedigen tegen de fascistische rebellen. Hij was een geboren soldaat, gemaakt om wapens te hanteren en leiding te geven aan minder vastberaden mannen dan hijzelf. Zijn broer Víctor daarentegen leek een dichter, met zijn lange lijf, zijn ontembare haardos en zijn zorgelijke gezicht, altijd stilletjes en met een boek in zijn handen. Als Víctor op school het mikpunt was van onverbiddelijke pesterij van andere jongens – jij wordt vast pastoor, mietje – sprong Guillem, drie jaar jonger, maar forser en altijd bereid tot een flinke knokpartij voor een rechtvaardige zaak, voor hem in de bres. Guillem omarmde de revolutie als een geliefde, hij had de zaak gevonden die het waard was zijn leven voor te geven.

Ondanks de propaganda, de apocalyptische voorspellingen vanaf de preekstoel, en ondanks het geld dat was geïnvesteerd door de conservatieven en de Katholieke Kerk, werden de algemene verkiezingen van 1936 gewonnen door het Frente Popular, een coalitie van linkse partijen. Spanje, in beroering sinds de republikeinse overwinning van vijf jaar eerder, raakte verdeeld alsof een heftige bijlslag het in tweeën had gehakt. Met het argument de orde te willen herstellen in een situatie die ze chaotisch achtten, hoewel daar in werkelijkheid geen sprake van was, zetten rechts en de militairen onmiddellijk een samenzwering op touw ter omverwerping van de legitieme regering, bestaand uit liberalen, socialisten, communisten en syndicalisten, die de euforische steun genoot van arbeiders, boeren, werklieden en de meerderheid van de studenten en intellectuelen.

Guillem had de middelbare school met de hakken over de sloot gehaald en volgens zijn vader, die dol was op metaforen, bezat hij de fysiek van een atleet, de moed van een stierenvechter en de hersenen van een jochie van acht. De politieke situatie was ideaal voor Guillem, die elke gelegenheid aangreep om met zijn tegenstanders op de vuist te gaan, hoewel hij er moeite mee had zijn ideologische motieven te verwoorden en daar moeite mee zou blijven houden tot hij zich aansloot bij de milities, waar politieke indoctrinatie net zo belangrijk was als leren omgaan met wapens. De stad was verdeeld, de tegenpolen ontmoetten elkaar alleen om te vechten. Links en rechts hadden hun eigen cafés, bals, sporten en feesten. Hij was al een vechtjas voordat hij bij de milities ging. Na zo’n knokpartij met vermetele rijkeluiszoontjes kwam Guillem gekneusd maar gelukkig thuis. Zijn ouders hadden er geen idee van dat hij op pad ging om oogsten plat te branden en vee te stelen op boerderijen van grootgrondbezitters, om te vechten, brand te stichten en vernielingen aan te richten, tot hij op een dag met een zilveren kandelaar thuiskwam. Zijn moeder rukte hem die uit zijn handen en gaf hem ermee van langs, en als ze groter was geweest had ze hem een gat in zijn hoofd geslagen, maar nu raakte de kandelaar Guillem halverwege zijn rug. Carme dwong hem te bekennen wat anderen al wisten maar wat zij tot dat moment geweigerd had toe te geven, namelijk dat haar zoon zich bezighield met wandaden als het onteren van kerken en het aanvallen van priesters en nonnen, en dus precies deed wat de nationalisten in hun propaganda beweerden. ‘Ondank is ’s werelds loon! Ik ga dood van schaamte, Guillem! Je brengt hem onmiddellijk terug, hoor je me?’ krijste ze. Met hangend hoofd vertrok Guillem met de in krantenpapier gewikkelde kandelaar.

In juli 1936 stonden de militairen op tegen de democratische regering. Al snel werd de opstand aangevoerd door generaal Francisco Franco, achter wiens onbetekenende uiterlijk een kil, wraakzuchtig en wreed karakter schuilging. Zijn meest ambitieuze droom was Spanje de keizerlijke glorie van het verleden terug te geven en zijn onmiddellijke doel: definitief een eind maken aan de wanorde van de democratie en met ijzeren vuist regeren, met de steun van het leger en de Katholieke Kerk. De rebellen hadden verwacht het land in een week in te nemen, maar stuitten op het onverwachte verzet van de in milities georganiseerde arbeiders, vastbesloten de rechten die ze tijdens de Republiek hadden verworven te verdedigen. Dat was het begin van een tijdperk van ongebreidelde haat, wraakzucht en terreur, dat Spanje een miljoen slachtoffers zou kosten. De strategie van de mannen onder Franco’s bevel was zo veel mogelijk bloed te vergieten en angst te zaaien, de enige manier om het verzet onder de verslagen bevolking tot het laatste beetje uit te roeien. Op dat moment was Guillem Dalmau klaar om volledig deel te nemen aan de Burgeroorlog. Het ging niet langer om het roven van kandelaars, maar om het opnemen van het geweer.

Als Guillem voorheen uitvluchten had gezocht voor zijn wandaden, had hij die nu het oorlog was niet meer nodig. Hij beging zelf geen wreedheden omdat de principes die hem thuis waren ingeprent hem dat onmogelijk maakten, maar hij bood de vaak onschuldige slachtoffers ook geen bescherming tegen de represailles van zijn kameraden. Er werden duizenden personen vermoord, vooral priesters en nonnen, en veel aanhangers van rechts voelden zich gedwongen hun toevlucht te zoeken in Frankrijk om te ontsnappen aan de rode horden, zoals ze in de pers werden genoemd. Al snel gelastten de politieke partijen van de Republiek die gewelddadigheden te staken omdat ze tegenstrijdig waren met het revolutionaire ideaal, maar ze bleven voorkomen. Franco’s soldaten kregen daarentegen precies het tegenovergestelde bevel: te vuur en te zwaard onderdrukken en straffen.