DUITSE PASSAGES

Lo van Driel

Duitse passages

Een reis door twee eeuwen Duitsland

WERELDBILBIOTHEEK AMSTERDAM

© Lo van Driel 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld © iStock

Foto auteur © Mechteld Jansen

NUR 320

ISBN 978 90 284 5018 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 284 5017 2

Inhoud

1 Weimar, Goethe en Italië

2 Aan de kleine Wannsee: Kleist en Vogel

3 Kreisleriana: Hoffmann en Schumann

4 Thorbecke in Erlangen

5 Brahms in Düsseldorf

6 Fontane als spoorzoeker

7 Fontane’s Berlijn

8 In Rheinsberg

9 Berlijnse gedenkzuilen

10 Ingelheim: Hotel Multatuli

11 Bij Vater Zille

12 Worpswede: Paula Modersohn-Becker

13 Rilke op reis

14 Hiddensee: Marsman en Lehning

15 In de Philharmonie: Nabokov

16 Moskou aan de Spree

17 Alles Kappes

18 Armando’s Berlijn

19 Pariser Platz: Max Liebermann

20 In Leipzig: Rinus van der Lubbe

21 In Neurenberg: Triumph des Willens

22 In Oostende: Irmgard Keun

23 Klemperer en de nazitaal

24 Mythos Germania: Albert Speer

25 Aan de grote Wannsee

26 Herbergers Blitzfußball

27 Berliner Luft

28 Dorotheenstädtischer Friedhof

29 Werkkamp in Schöneweide

30 Vliegveld Tempelhof

31 Gevangenis in Hohenschönhausen

32 Stalinallee

33 In Neubrandenburg: Brigitte Reimann

34 In Pankow: Inge Müller, dichteres

35 Aufbaugeneratie

36 Unheimisch, unheimlich

37 Naar Silezië

38 Siebenbürgen: Herta Müller

39 Todtnauberg: Heidegger en Celan

40 Keulen: Celan en Bachmann

41 Liebschaft: Heidegger en Hannah Arendt

42 Oude foto’s

43 Brief uit Berlijn

Nawoord

Literatuur

Register

1

Weimar, Goethe en Italië

Weimar is een andere stad geworden. Door een indrukwekkende opknapbeurt is de Deutsche Demokratische Republik in Weimar uitgewist. De stad doet nu fleurig aan, zelfs in de winter. Het monument van Schiller en Goethe staat pront voor het theater. De wandeling langs de rivier de Ilm is ook met het koude weer aangenaam. Het Bauhaus-Museum is buitengewoon, het Nietzsche-Archiv een bezoek meer dan waard, evenals het Goethe- und Schiller-Archiv en de Herzogin Anna Amalia Bibliothek.

Het huis van Goethe is prachtig gerestaureerd, ernaast is een groot pand verbouwd tot Goethe-museum. Goethe (geboren in 1749 in Frankfurt am Main) woonde vijftig jaar lang, tot zijn dood in 1832, in het grote huis Am Frauenplan. Enkele jaren na zijn komst in het stadje, vanaf 1 juni 1782, huurde hij dit stadspaleis. In 1792 kocht zijn broodheer, de hertog van Saksen-Weimar, het enorme pand met de tuin en schonk het twee jaar later aan zijn minister Goethe.

Aan de kant van het plein bevonden zich in het huis de woonkamer, de ontvangstruimte en nog andere representatieve vertrekken. In het achterhuis was Goethe’s werkkamer met zicht op de tuin. Het voor- en het achterhuis zijn op de verdieping door een gang met elkaar verbonden.

Goethe leefde hier met zijn gezin, met personeel en gedurende lange periodes ook met vrienden, al was Herr Geheimrat vaak uithuizig. In het grote huis was voldoende plaats voor de verzamelingen kunst en naturaliën. De huidige bezoeker kan door bijna twintig vertrekken wandelen. Er zijn meubels en voorwerpen uit Goethe’s tijd. Ook zijn collecties vallen te bewonderen: tekeningen, schilderijen, munten, medaillons, bronzen beelden, boeken, manuscripten. De inrichting schijnt sinds Goethe’s dood (1832) nauwelijks veranderd te zijn. Zijn werkkamer en de privébibliotheek – waarin men een blik mag werpen – zijn nog in authentieke toestand.

Goethe werd – slechts 26 jaar oud maar al bekend als aankomend genie – in het najaar van 1775 door de jonge hertog Karl-August van Saksen-Weimar uit Frankfurt naar zijn ministaatje in Thüringen uitgenodigd. Weimar telde toen 6000 inwoners, terwijl Frankfurt al een stad van 30.000 was. Desondanks vestigde Goethe zich in Weimar om in het volgende voorjaar bij de regering betrokken te worden. De licht ontvlambare Goethe leerde vrij snel de zeven jaar oudere, gehuwde Charlotte von Stein kennen met wie hij een gepassioneerde, platonische verhouding kreeg. Bekende liefdesgedichten schreef hij voor deze Lotte in Weimar.

In 1779 werd Goethe lid van het kabinet van de hertog. Onder hem vielen vele zaken, van toneel en opera tot bouw- en wegenaanleg en de mijnen, maar ook bemoeide hij zich met militaire zaken en later de staatsfinanciën. De waardering voor hem was groot en in 1782 werd hij in de adelstand opgenomen. Hij heette voortaan ‘von Goethe’.

Vanaf zijn studietijd in Leipzig en Straatsburg, de korte tijd dat Goethe als advocaat in Frankfurt werkte, tot en met de periode in Weimar schreef hij toneel, gedichten en romans. Ook studeerde hij botanica en natuurwetenschap, archeologie, kunstgeschiedenis, beoefende hij geologie en meteorologie en bedacht hij een kleurentheorie. Hij ontwikkelde zich tot een bijkans universeel genie met een spreekwoordelijke werkdiscipline. De wens om voor de studie van de klassieke kunst naar Italië te gaan, moest hij door zijn drukke werkzaamheden lang onderdrukken, totdat hij in 1786 aan zijn Italiaanse reis begon.

Naar Italië

Toen Johann Wilhelm von Goethe op 3 september 1786 naar Italië reisde, nam hij de Brennerpas. Hij vertrok niet uit Weimar maar uit Karlsbad, het tegenwoordige Karlovy Vary in Tsjechië, dat nog steeds de oude allure bewaard heeft. Goethe had er enkele weken doorgebracht. Zijn verslag van de Italienische Reise begint schitterend in de vertaling van Wilfred Oranje: ‘Om drie uur ’s nachts verliet ik stilletjes Karlsbad, anders had men mij niet laten gaan. Het gezelschap dat mijn verjaardag op achtentwintig augustus zeer hartelijk wilde vierde, verwierf daardoor wel enig recht mij vast te houden; maar hier viel niet langer te talmen. Geheel alleen, met medeneming van enkel een valies en een rugzak van dassenvel, wierp ik me in een postkoets en bereikte om halfacht Zwodau, op een mooie en stille mistige ochtend. De wolken aan de bovenkant gestreept en wollig, aan de onderkant zwaar. Ik achtte dat gunstige voortekens. Ik hoopte na een zo beroerde zomer te kunnen genieten van een fraaie herfst.’

Oranje’s vertaling is een genot om te lezen. Zwodau heet overigens tegenwoordig Svatava en ligt in Tsjechië, bij de annexatie van Sudetenland kwam het Heim ins Reich. In de Tweede Wereldoorlog was er een concentratiekamp voor vrouwen, een zogenaamd Außenlager, eerst van Ravensbrück, later van het grote kz Flossenbürg.

Door Beieren ging Goethe met de postkoets. Over het begin van zijn tocht schreef hij betrekkelijk weinig. Hij had haast. Pas in Verona en Vicenza, waar hij de gebouwen van Andrea Palladio bezocht, en in Venetië begon hij wat uitvoeriger notities te maken. Toch reisde hij ook daarna in hoog tempo door Padua, Ferrara en Bologna. Onbegrijpelijk eigenlijk maar hij moest naar Rome om herboren te worden.

Zijn langdurig verblijf in Rome voldeed volledig aan de verwachtingen, net als zijn bezoek aan Napels. Met een korvet ging hij naar Sicilië en na een rondreis zocht hij in Messina weer een schip om terug naar Napels te keren. Hij schreef onderweg veel, vooral brieven en aantekeningen, en maakte tekeningen. Na een tweede verblijf in Napels ging Goethe weer naar Rome.

In mei 1788 keerde hij na een tocht van twee jaar terug naar Weimar. Nu reisde Goethe niet over de Brenner maar door Zwitserland. Van Milaan ging hij naar Chiavenna en daarna over de Splügenpas, een tocht die nog steeds van oneindige schoonheid is. Bij die gelegenheid is Goethe ook iets noordelijker in Zwitserland bij de Via Mala geweest. Die ‘kwade weg’ loopt bij Thusis in Graubünden door een kilometerslange kloof van de Achter-Rijn. De smalle kloof, waarvan de wanden tot honderden meters hoog of diep zijn, was in vroegere tijd een van de beruchtste delen van de route tussen Chur en de Splügen- of San Bernardinopas. Goethe maakte er op de terugweg in mei 1788 tekeningen van.

Goethe’s Italiaanse reis diende als basis voor verschillende reisboeken, voor kunsthistorici, kunstgeografen en gewone liefhebbers. Zelfs voor wandelaars is er een mooi boekje, Der Goethe-Weg über die Alpen, ‘genussvoll wandern von München nach Venedig’. Over dat deel van de route schreef Goethe echter vrijwel niets. Alsof hij die bergweg maar hinderlijk vond op weg naar Rome. Voor de nareiziger is het moeilijk te accepteren dat het grote genie bijna niets noteerde over zo’n indrukwekkend traject. De vreugde is meer dan dubbel zo groot als je met Goethe’s beschrijving in het hoofd andere zaken mag zien. Palladio’s gebouwen bijvoorbeeld in Vicenza of de wandeling in Taormina naar het Griekse theater op de rotsen aan de Middellandse Zee. In Goethe’s spoor is het dan stil toeven.

Rinascimento

Voor de schrijver uit Weimar betekenden de reis en het verblijf in Italië een ware wedergeboorte. De kennismaking met de kunst van de antieken en de Italiaanse Renaissance was beslissend voor zijn wereldbeschouwing. Zijn verdere leven en zijn literaire werk werden er diepgaand door beïnvloed.

Goethe ergerde zich aan de romantische houding tegenover het creatieve genie. Mensen die genialiteit zo voorstelden, vond hij lui en jaloers. Ze reduceerden in zijn ogen scheppingskracht tot iets eenvoudigs, tot het doorbreken van regels en taboes. Goethe had zich al in zijn Werther tegen deze visie verzet maar nu was hij ook dat verzet ontgroeid.

Tijdens en na zijn Italiaanse reis ontwikkelde Goethe zijn visie op basis van de klassieke trias, de platoonse beginselen van het ware, het schone en het goede. Voor de waarheid moet de mens de natuur bestuderen en volgen. De organische orde is de basisvorm voor het gehele leven. Schoonheid moet daarom gebaseerd zijn op de klassieke harmonie. Het organismebeginsel bepaalt in ideale vorm ook het individuele leven en de samenleving. Het evolutionaire beginsel stuurt de groei, waarbij elk stadium zijn waarde heeft. Er is geen hoogtepunt, voltooiing of einde, elke fase is waardevol en noodzakelijk. Alleen wie zijn leven zo begrijpt, komt tot wijsheid. Zelfacceptatie maakt ook de aanvaarding van de medemens mogelijk. Schijnbaar onnatuurlijke zaken, bijvoorbeeld in menselijke relaties, zijn feitelijk in de natuur gegeven. Na zijn periode van de ‘Sturm und Drang’ legde Goethe de fantasie aan banden. De verwerking van de Italiaanse reis had dan ook een ongewilde breuk met Lotte von Stein tot gevolg. Goethe liet zich nu meer leiden door zijn eigen natuur dan door de ideeën van zijn vriendin.

Kort na zijn terugkeer in Weimar begon hij een verhouding met de 24-jarige Christiane Vulpius, een eenvoudige naaister die met een verzoekschrift voor haar broer bij de heer minister kwam. Later zag Goethe de dag waarop hij haar leerde kennen (of bekende), 12 juli 1788, als zijn huwelijksdag, maar het duurde tot 1806 voordat hij het concubinaat met, zoals zijn moeder haar noemde, zijn Bettschatz legaliseerde.

Hoe sterk het verblijf in Italië hem beïnvloedde, wordt zichtbaar in de autobiografische roman waaraan Goethe al tussen 1777 en 1785 werkte, Wilhelm Meister. Die was bedoeld als bildungsroman, waarin de ontwikkeling van een jongeman wordt geschetst. Nu moesten in de nieuwe versie de ideeën over de organische fasen van het leven verwerkt worden. Vanaf 1791 werkte de meester de ruim zes boeken van de oude tekst om. Dankzij de stimulans van Schiller maakte hij in hoog tempo Wilhelm Meisters Lehrjahre af. De roman is een gecompliceerd mozaïek van verhalen en subverhalen.

Toen Goethe Wilhelm Meister voltooide, was hij in zijn veertigste levensjaar. Hij wilde zich rekenschap geven van zijn romantische periode waarin Die Leiden des jungen Werthers ontstond. Met Wilhelm Meister schreef Goethe een roman over een jongeman die zich door het maken van fouten, soms in grote verwarring en wanhoop, dan weer met geluk, intelligentie, ambitie en vriendschap, ontwikkelt tot een evenwichtige volwassene.

In het begin van de roman wil Wilhelm bij het theater. Dat gaat niet zo gemakkelijk en op zijn levensweg maakt hij veel mee. Zo ontmoet hij (in het tweede boek) een groep komedianten, waar een jong meisje van een jaar of twaalf, dertien deel van uitmaakt. Tussen Wilhelm en deze Mignon ontstaat een vertrouwelijke band, hij koopt haar zelfs vrij.

Mignon

In Goethe’s roman is Mignon een Italiaans meisje, de dochter van een priester en diens zuster. Dat blijkt pas in de loop van het verhaal, aanvankelijk heeft ze geen weet van haar afkomst. Haar moeder verliest het verstand, haar vader trekt rond. Mignon zingt als lid van een troep toneelspelers liederen, onder begeleiding van een harpist. Die blijkt haar vader te zijn.

Die liederen zijn doorweekt van Sehnsucht, van verlangen. Niet de gewone, doordeweekse maar de echte Sehnsucht, het heimwee van dag en nacht en vooral van ’s morgens vroeg. Uiteindelijk zingt Mignon, haar dood voorvoelend, ook een lied van doodsverlangen. De paradox van de troostvolle muziek. In liederen als ‘Kennst du das Land’ verwerkte Goethe zijn heimwee naar Italië, de weemoed na zijn terugkeer.

In Mignon heeft Goethe zijn idee van de schijnbaar onnatuurlijke natuur uitgedrukt. Ze is het kind van een incestueuze verhouding tussen broer en zus. Mignon zelf krijgt een hermafroditische gestalte, ze is eigenlijk meer geslachtsloos. In engelengewaad ontstijgt ze de werkelijkheid.

In de negentiende eeuw werden Mignons gedichten door de beroemdste componisten op muziek gezet. Schubert, Schumann, Tsjaikovski, Liszt, Wolf, maar ook minder bekende componisten, zoals Reichardt, Zelter, Alphons Diepenbrock en vele Fransen lieten zich door Goethe’s Mignon-liederen inspireren. Vroeg of laat moet dan ook elke zangeres deze liederen zingen.

Ook beeldend kunstenaars hebben in het meisje Mignon een model gezien. De jonge maagd ontstegen aan de dagelijkse realiteit had picturaal haar aantrekkelijke kanten. In het Dordrechts Museum hangt een portret van Mignon van de hand van Ary Scheffer. Tegen een bijna kaal landschap, een zachte lucht zonder wolken, staat een jong meisje, met zwart halflang haar. Ten voeten uit. Treurig en dromerig, haar hoofd naar links (voor de kijker rechts), een hand ondersteunt net niet het nijgende hoofd. Scheffer exposeerde het doek op de Parijse Salon van 1839. Het werd door velen gekopieerd. Er werden gravures naar gemaakt die goed werden verkocht. Ook hijzelf hernam het thema verschillende keren. Koningin Victoria kocht zijn schilderij ‘Mignon en de oude harpist’.

Vroeg of laat komt elke lezer Goethe tegen, in Weimar, in Taormina, in de figuur van Wilhelm Meister of in de liederen van Mignon. Op de achtergrond doemt dan altijd zijn Italiaanse reis op.

Als je het Museum Städel in Frankfurt binnenkomt, de trap opgaat, zie je het grote schilderij van de schilder Tischbein, die bij Goethe in Italië was en hem afbeeldde in de campana van Rome. Het is een indrukwekkend portret dat de iconografie van Goethe sterk heeft beïnvloed. Je hoeft er niet eens lang naar te kijken om te zien dat er met de voeten iets mis is. Het lijkt alsof de grote Meister twee linkervoeten heeft. Misschien dat Goethe daarom graag per postkoets reisde.

2

Aan de kleine Wannsee: Kleist en Vogel

Kleist ken ik sinds mijn zestiende, een beetje. Ik had toen, het moet al 1961 geweest zijn, de gedichten van Marsman ontdekt. In een bundel stond ‘Penthesileia’ en via dit gedicht kwam ik bij Heinrich von Kleist.

In die tijd kreeg ik bovendien voor het eerst een leraar Duits die literatuur trachtte te doceren. Een aardige, lange man, met een sigarettenpijpje. Hij was goed in Duits, maar had weinig te vertellen. We hadden een leerboek Deutsche Dichter des 19. und 20. Jahrhunderts, Balladen und Lieder, ausgewählt von prof. dr. H.W.J. Kroes, fünfte Auflage uit 1960. Van al mijn schoolboeken is dit het enige dat bewaard is. Alles stond erin, dacht ik, Kleist helaas niet. Ik vond het toen een mooi boek, maar als ik er nu in kijk blijken ook Brecht en Trakl te ontbreken.

De leraar Duits wist niet goed wat hij met het leerboek aan moest. Hoe kun je daar nou les uit geven, zag je hem denken. Hij vroeg dus elke keer aan mij of er een tekst was die ik wilde lezen. Hij vertaalde het gedicht zo’n beetje in de klas en dat was het dan. Iedereen zweeg verder. Mijn keuze viel voor hem elke keer te moeilijk uit: Novalis, Rückert, Von Platen, Hofmannsthal, Heine, Eichendorff, vooral echter Rilke. Hij lachte me nog net niet uit. Kleist ging ik zelf maar lezen in de onvergetelijke studiezaal van een abdijbibliotheek. Ik vond er Michael Kohlhaas en een boek over het leven van de schrijver en diens zelfmoord aan de Wannsee.

Ik kom graag aan de Wannsee, al moet ik toegeven dat ik er nog nooit op een warme zomerdag geweest ben. Daarvoor heb ik de afbeeldingen uit de jaren twintig. Er is een film uit 1910, waarvan sommige fragmenten op YouTube te zien zijn. Een filmer gaat met zijn camera het meer in, vol uitgelaten mensen in fatsoenlijke badkostuums. Niemand heeft enig idee dat ze enkele jaren later jubelend de Grote Oorlog in zullen gaan. Mooi zijn ook de opnamen van het Strandbad Wannsee in de jaren van de Tweede Wereldoorlog. Afbeeldingen van officieren in Wehrmachtuniform en mooie vrouwen op terrassen, onschuldige kinderen in het water.

Over de rit met de S-Bahn naar de Wannsee doe je vanuit Oost-Berlijn een klein uur. Je passeert het centrum, komt door delen van de stad waar je normaal niet komt. Geleidelijk zie je de bebouwing veranderen. Vooral het grote verschil tussen het oosten en westen van Berlijn valt op. Dan nader je Grunewald, steeds meer bos met villa’s.

Je kunt je goed voorstellen hoe het voor de arbeiders uit Friedrichshain en Wedding voor de oorlog geweest moet zijn om hier een dag naar buiten te gaan. Een zondag aan de Wannsee, met picknickmand en Brause voor de kinderen. Nog steeds merk je in de trein naar de Wannsee dat de passagiers, jonge stelletjes en ouders met kinderen, een uitje in het vooruitzicht hebben.

Stationsgebouw Wannsee is meer dan een blik waard. Het dateert uit de late jaren twintig en is gebouwd in de stijl van de nieuwe zakelijkheid. Het heeft drie verdiepingen en middenin ligt een achthoekige hal met loketten. Sommige ramen hebben punthoeken en de pijlers in de hal nemen in zwaarte af. In de architectuurgids van Berlijn wordt dit station met ere genoemd. Als je buiten komt, sta je tegenover de Wannsee en laat je de hele stad achter je.

Daar moet je wel een keuze maken. Gewoon wandelen langs het meer, naar het huis van de Wannseeconferentie, naar de villa van de schilder Max Liebermann of onder de brug door naar het graf van de schrijver Heinrich von Kleist? De volgorde van zo’n vraag geeft meteen het antwoord. Het graf met gedenkteken ziet eruit als nieuw.

Heinrich von Kleist werd in 1777 in Frankfurt aan de Oder als zoon van een Pruisische officier geboren. Toen hij tien jaar was, stierf zijn vader. In 1792 trad hij toe tot het garderegiment Potsdam. In 1797 werd hij luitenant, hoewel hij intussen een geweldige weerzin tegen leger en militarisme ontwikkeld had. Twee jaar later nam hij ontslag om te gaan studeren. Dat ging niet eenvoudig. Bovendien betrok hij zijn studie in de filosofie op zichzelf, wat altijd riskant is. Zijn verloving verbrak hij. Hij trok naar Parijs, en meer dan eens naar Zwitserland. Gaandeweg ontwikkelde hij zich tot schrijver van toneel, proza en gedichten. Hij leidde een vrij intensief leven dat zich leent voor interessante biografieën, die dan ook in overvloed bestaan. Erkenning viel hem beslist ten deel, maar rijk en beroemd werd hij niet.

Nadat Kleist maandenlang ziek was geweest, werd hij in oktober 1810 redacteur van het dagblad Berliner Abendblätter, dat echter al in het voorjaar daarop door de censuur van het napoleontische bezettingsleger werd verboden. Kleist vereenzaamde en zag geen toekomst meer. Het enige lichtpunt was zijn relatie met Henriette Vogel (1777-1811). Ze was toen 33 jaar en leed aan baarmoederkanker. We weten niet of ze bang was voor een lijdensweg. Ze schijnt toen al verschillende keren de wens geuit te hebben dat ze dood wilde. Ook Kleist had zelfmoordneigingen. In hem had Henriette Vogel dan ook een ideale partner gevonden.

Het is niet duidelijk wat voor relatie Kleist met Henriette Vogel had. Door familieleden werd na hun dood het bericht verspreid dat zij terugschrok voor zelfmoord en dat Kleist haar geholpen had. In november 1811 schreef Henriette voor Heinrich een ‘Liebeslitanei’, waarin ze hem met lieve woorden overlaadt. Dat wijst op een inniger relatie.

Kleist was vaak te gast bij de familie Vogel, ze maakten samen muziek. Toen Henriette eens bijzonder mooi gezongen had, moet hij gezegd hebben: ‘Das ist zum Erschießen schön.’ Wat mooi, om je dood te schieten, dodelijk mooi. Na deze muziek kun je sterven. Zoiets.

Niet veel later vroeg Henriette Vogel hem inderdaad of hij haar een dienst wilde bewijzen. ‘Het was haar niet gelukt als Kleist er geestelijk niet klaar voor was’, merkt de filosoof László Földényi op in een essay over de zelfmoord van Kleist en Henriette. ‘Het verlangen om samen te sterven lijkt bij Kleist het ultieme teken van hechte vriendschap.’

In de Neue Krug

Op 20 november 1811 huurden Kleist en Henriette Vogel een koets. Ze reden daarmee naar de herberg Neuer Krug, een Gasthof van uitbater Stimming aan de kleine Wannsee. Ze namen twee kamers met een tussendeur, dronken koffie en verfristen zich. Vervolgens maakten ze een wandeling langs het meer.

’s Avonds gingen ze echter niet slapen. Ze brachten de nacht door met schrijven, praten, lezen en heen en weer lopen. Henriette Vogel schreef een afscheidsbrief aan haar man, Louis Vogel, een rentmeester. ‘Ik kan het leven niet langer aan, want het heeft met ijzeren banden mijn hart omkneld, of je het nu aanduidt als een ziekte, als zwakte, of wat dan ook, ik weet het zelf geen naam te geven – maar zoveel weet ik wel, dat ik mijn dood als het grootste geluk tegemoetzie.’ En verder: ‘… ach, kon ik jullie allemaal die ik liefheb meenemen, en mochten jullie spoedig volgen in het samenzijn van de eeuwige heerlijkheid, ach, dan bleef mij niets te wensen over. Kleist, die mijn trouwe metgezel in de dood wil zijn, zoals hij het in het leven was, zal mijn overgang naar het eeuwige leven voor zijn rekening nemen en zich dan zelf doodschieten.’

Om vier uur ’s nachts vroegen Kleist en Henriette Vogel om koffie, en nogmaals om zeven uur ’s morgens. Henriette Vogel schreef toen nog een brief aan Ernst Peguilhen, een vriend van de familie. ‘Mein sehr werter Freund! Uw vriendschap die gij tegenover mij tot nu zo trouw bewezen hebt, heeft nog een prachtige proef te doorstaan, want wij beiden, de u bekende Kleist en ik bevinden ons hier bij Stimming, aan de weg naar Potsdam, in een zeer vervelende toestand – [ze schrijft: unbeholfen Zustande], doordat we daar neergeschoten liggen, en nu graag de goedheid van een welwillende vriend tegemoetzien om ons broos omhulsel aan de aarde toe te vertrouwen. Moge het zo zijn, beste Peguilhen, dat gij hedenavond hier komt en alles zo regelt, dat mijn goede echtgenoot Vogel zo weinig mogelijk schrikt.’

In de loop van de morgen gingen Kleist en zijn metgezellin in het logement naar beneden. Henriette bestelde een kop bouillon. Op de vraag van herbergierster Frau Stimming of ze iets wilden eten, antwoordde Kleist ontkennend. Hij voegde er mompelend aan toe dat ze zo ’s avonds des te beter zullen dineren. In opperbeste stemming maakten de twee eerst een wandeling langs het meer. Kleist bestelde enkele glazen rum, samen dronken ze weer een koffietje.

Omstreeks het middaguur stuurden ze iemand met de brieven naar Berlijn. Later informeerden ze bij de herbergierster of de brieven al bezorgd zouden zijn. Henriette dronk ’s middags nog een kop bouillon. Daarna gingen ze weer naar buiten. Ze hadden toen een mand bij zich, een Korb, afgedekt met een doek. Naar later bleek zaten er twee pistolen in, van het Italiaanse merk Lazarino Comminazzo. Ze bestelden toen ook koffie om aan de waterkant te drinken. Aan de vrouw die de koffie bracht, de echtgenote van dagloner Riebisch, vroegen ze een potlood. Toen de vrouw dit had gebracht, keerde deze terug naar de herberg.

Toen zij terugliep, hoorde ze een pistoolschot, even later weer een. Frau Riebisch rende daarop terug naar het meer, waar ze de twee doden vond. Kleist had eerst Henriette Vogel in het hart geschoten, vervolgens zichzelf door het hoofd. Ze stierven zoals het paar Gustav en Toni in Kleists verhaal Die Verlobung in Santa Domingo.

’s Avonds arriveerde de man van Henriette met Peguilhen, die ondertussen de brieven had ontvangen. De lijken werden naar een gebouwtje bij de herberg gebracht. Hier werd de volgende dag sectie verricht, zodat we over maaginhoud en dergelijke uitstekend zijn geïnformeerd. Op 22 november werden Kleist en Henriette Vogel samen begraven, volgens de voorschriften op de plaats van de daad aan de kleine Wannsee, hun Tatort. Zelfmoordenaars werd een rustplaats in de gewijde grond van een kerkhof of in een kerk ontzegd.

In 2011 werd de grafsteen gerestaureerd, ook kwam er toen vanaf station Wannsee een directe weg naar het graf en werd de steen die door de nazi’s in 1936 op het graf was aangebracht, zonder de oorspronkelijke tekst, weggehaald. Nu heeft die steen weer de oude tekst van de joodse dichter Max Ring: ‘Er lebte, sang und litt/ in trüber, schwerer Zeit,/ er suchte hier den Tod/ und fand Unsterblichkeit.’ Daaronder Matth. v, vers v, waar het Onzevader staat, in dit geval met de woorden ‘Vergeef ons onze schulden…’

Als bekrachtiging van de emancipatie van de vrouw draagt de grafsteen tegenwoordig ook naam en data van Henriette Vogel.

3

Kreisleriana: Hoffmann en Schumann

Lang, te lang heb ik gedacht dat het muziekstuk, opus 16, bekend als de Kreisleriana, van Robert Schumann iets te maken had met Fritz Kreisler. Een onzinnige gedachte natuurlijk. De Oostenrijkse violist en componist Fritz Kreisler leefde van 1875 tot 1962. Toen was Schumann, in 1810 geboren in Zwickau en overleden in Endenich bij Bonn in 1856, al jaren wijlen. Hoe zou een violist die bijna een eeuw later leefde, zijn naam hebben kunnen geven aan een reeks stukken uit 1838, acht fantasieën voor piano?

Schumann ontleende de naam voor zijn compositie aan een figuur uit enkele boeken van de schrijver E.T.A. Hoffmann. Deze Hoffmann publiceerde in 1813 een bundel verhalen onder de titel Kreisleriana. Twee jaar later kwam hij met een nieuwe reeks, Johannes Kreisler, des Kapellmeisters Musikalische Leiden (1815), en ten slotte verscheen in 1822 zijn grote werk Lebensansichten des Katers Murr nebst Fragmentarischer Biographie des Kapellmeisters Johannes Kreisler in Zufälligen Makulaturblättern. Kapelmeester Kreisler werd door Hoffmann ook nog wel in andere teksten genoemd. Feitelijk is het boek over Kater Murr een dubbelroman. Die is niet zo lang geleden vertaald door meester-vertaler Wilfred Oranje (1951-2011). In zijn vertaling luidt de volledige titel: Leven en opvattingen van Kater Murr; Benevens de fragmentarische levensbeschrijving van kapelmeester Johannes Kreisler in losse misdrukvellen, ‘bezorgd door E.T.A. Hoffmann’.

De twee delen worden op originele wijze met elkaar verbonden. Toen Kater Murr zijn biografie schreef, had hij iets nodig om onder zijn papier te leggen. Hij pakte een boek van zijn baas, verscheurde het en gebruikte de bladzijden als onderlegger. Dit kapotgescheurde boek bevatte de levensbeschrijving van kapelmeester Kreisler. In het boek van Kater Murr zijn die stukken per ongeluk in het manuscript blijven zitten en meegedrukt. In de romantekst zijn de twee delen van elkaar gescheiden door tussen haakjes geplaatste afkortingen. Het relaas van Murr wordt telkens onderbroken door ‘Mis’ (misdrukvellen) en vervolgens weer opgenomen door ‘Mur’ (Murr vervolgt).

Het is met de schrijver Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822) en zijn kapelmeester wonderlijk gesteld. In Königsberg (ht huidige Kaliningrad) werd hij geboren. Eigenlijk heette hij Ernst Theodor Wilhelm, maar uit bewondering voor Mozart veranderde hij zijn derde voornaam. Hoffmann was een geniale man, jurist bij het Berlijnse gerechtshof, dichter, schrijver, muziekcriticus, schilder, tekenaar, componist en dirigent. Zijn leven, zijn liefdes, zijn fantasieën vormen een bizarre biografie. Kreisler was in zekere zin Hoffmanns alter ego. In de figuur Kreisler gaf hij vorm aan zichzelf als romantische held, als Außenseiter, als kunstenaar zonder waardering, voortdurend bezig zich te verzoenen met de vijandige buitenwereld.

Hoffmann was geen muzikale amateur. Hij componeerde, schreef over muziek en was een tijdje dirigent in Bamberg. Als componist ondertekende Hoffmann zijn werk met de naam van zijn dubbelganger, Johannes Kreisler. Over kerkmuziek publiceerde Hoffmann een theoretische verhandeling en hij componeerde onder andere een Miserere voor soli, koor en orkest. Verder schreef Hoffmann niet minder dan twaalf opera’s, waarvan Undine de bekendste is, nog een symfonie, een pianotrio en vijf pianosonates. Deze pianosonates ontstonden vermoedelijk tussen 1803 en 1808. De eerste, in f-klein, waarin de invloed van Mozart herkenbaar is, werd geschreven in de tijd dat de 27-jarige Hoffmann in Polen leefde.

Uiteindelijk werd Hoffmann beroemder als schrijver van fantastische verhalen dan als musicus. De eerste reeks verhalen met als hoofdfiguur de musicus Kreisler, de Kreisleriana, publiceerde Hoffmann in 1810, het geboortejaar van Schumann. Jean Paul (Richter) schreef voor de verzamelbundel in 1813 een inleiding.

In Hoffmanns Kreisleriana meent de hoofdfiguur, de kapelmeester, dat de muziek de mens ‘een onbekend rijk’ opent, ‘een wereld die niets gemeen heeft met de uiterlijke wereld, die hem omgeeft en waarin hij alle gevoelens onderdrukt om zich aan een onuitsprekelijk verlangen over te geven, de Sehnsucht’. In een van die Kreisler-verhalen, waarin Hoffmann zijn kennis van de muziek verwerkte, ontmoeten we zelfs een vreemd genootschap: Kreisler’s musikalisch-poetischer Clubb. De leden worden aangeduid als ‘de trouwe vriend’, ‘de bedachtzame’, ‘de joviale’ en zo verder. Voor de genootschapsleden speelt Kreisler in de verhalen op het klavier verschillende majeur- en mineurakkoorden, met variatie in dynamiek, die deze personages karakteriseren.

Een muzikale discussie waarbij de leden van het genootschap om de vleugel staan, besluit Kreisler met de woorden: ‘En ik wil toch fantasiestukken spelen, (…) in de bas is alles hetzelfde gebleven, dat moet voor mij voldoende zijn.’ Bij de daaropvolgende fantasie die de gekke kapelmeester speelt en met overdreven uitroepen begeleidt, geeft hij commentaar op een akkoordenreeks. Het eerste akkoord (as-klein) doet Kreisler van Sehnsucht en Schmerz spreken, terwijl het tweede akkoord (E-groot) Kreisler in verrukking brengt: ‘Kom op, mijn wakkere geest! – kom in beweging, kom op in dat wat je Heimat, je eigen gebied, is!’

Met de figuur Kreisler heeft de schrijver, musicus en jurist Hoffmann een muzikaal alter ego geschapen, hét voorbeeld van de onbegrepen romantische kunstenaar.

In Leipzig

Terwijl Schumann in Leipzig en Heidelberg aan de universiteit rechten studeerde, hetzelfde vak als Hoffmann, ontwikkelde hij zijn muzikale talenten. In 1826 pleegde zijn zuster zelfmoord, enkele weken later overleed zijn vader. Zijn moeder stond er daarna alleen voor.

In de zomer van 1828 ontmoette Robert Schumann, jurist in spe, Friedrich Wieck, docent piano. Schumann speelde toen al voortreffelijk klavier. Twee jaar later kreeg hij van zijn moeder eindelijk toestemming om zijn rechtenstudie te onderbreken en bij Wieck muziek te studeren. Schumann ging in Leipzig bij Wieck inwonen. De jonge Schumann had toen al heel wat gecomponeerd. Bij Heinrich Dorn studeerde hij ondertussen muziektheorie. Pianoleraar Wieck had Roberts moeder duidelijk gemaakt dat hij de juiste docent was: zijn elfjarige dochter Clara was immers dankzij zijn lessen een veelbelovend pianiste aan het worden.

De bedoeling van de opleiding was om van Robert Schumann een beroepspianist te maken. Schumann wilde met een mechanisch apparaatje de spieren en de vingers van zijn rechterhand ontwikkelen. Het ding ruïneerde juist zijn hand, zodat hij een carrière als pianovirtuoos wel kon vergeten. Hij begon zich noodgedwongen toe te leggen op het componeren en het schrijven van muziekessays, waarvoor hij het Neue Zeitschrift für Musik oprichtte.

Schumann was in het begin van de jaren dertig verloofd met Ernestine von Fricken, maar tussen hem en de dochter van zijn leermeester, Clara Wieck, groeide een innige band die de verloving ondermijnde. De veel jongere Clara speelde Roberts composities voortreffelijk en met liefde. De verloving werd verbroken en Robert deed alle mogelijke moeite om Clara aan zich te binden. Vader Wieck verzette zich echter met hand en tand tegen een relatie van zijn leerling met zijn dochter. Zijn oogappel was een veelbelovend pianiste, de kroon op zijn leraarschap, Schumann moest daar ver van blijven. Om het contact met Schumann onmogelijk te maken stuurde hij Clara in 1837 naar een bevriende familie in een dorp bij Dresden. Ook gingen Wieck en zijn echtgenote met Clara op concertreis. Toch hielden de geliefden contact en uit deze periode dateren vele brieven, waarin de invloed van de verhouding met Clara op Schumanns composities duidelijk blijkt.

Met de familie Wieck kwam het tot een breuk. In 1837 verloofden Robert en Clara zich tegen de wil van vader Wieck. De hele situatie leidde bij Schumann tot een serieuze depressie. Via de rechtbank werd het huwelijk geforceerd. Eindelijk kon het paar op 12 september 1840, daags voor de 21ste verjaardag van Clara, trouwen in de kerk van Schönefeld, een dorp bij Leipzig.

Kreisleriana

In 1838 schreef Schumann een muzikaal pendant van de verhalen van Hoffmann over de figuur Johannes Kreisler. Schumann noemde de reeks van acht pianocomposities Kreisleriana. De bundel droeg hij op aan Chopin, hoewel hij de stukken eerst Clara wilde zueignen.

Over het componeren van de serie stukken noteerde Schumann in zijn dagboek: ‘Beleefde drie prachtige lentedagen terwijl ik op een brief [van Clara] wachtte, en heb daarna in vier dagen de Kreisleriana voltooid, volkomen nieuwe werelden openden zich voor me.’ Hij voegde er in telegramstijl aan toe: ‘Kreisler-deel in G-mineur, in 6/8, met een trio in D-mineur, met overgave gecomponeerd.’ Clara vertrouwde hij in maart 1838 toe: ‘Een ware, werkelijk vurige liefde is in verschillende delen aanwezig, én jouw en mijn leven, én de manier waarop je kijkt.’

Toen de gehele compositie klaar was, schreef hij Clara in april van dat jaar: ‘Mijn muziek komt nu op me over als wonderlijk complex, want rechtstreeks sprekend uit mijn hart.’ We kunnen ons daarbij wel iets voorstellen, want de acht stukken met allerlei korte onderdelen wisselen steeds van stemming, van vurig, heftig en snel, naar langzaam, innig en melancholiek. Ook de toon- en maatsoorten veranderen voortdurend.

Aan Clara schreef Schumann dat hij de reeks als geheel van plan was Kreisleriana te noemen. Ze zou glimlachen als ze iets van haarzelf herkende, aldus haar verloofde. Ze zal inderdaad geglunderd hebben, want in zeven van de acht deeltjes zit een motief dat ze zelf bedacht heeft, althans volgens sommige musicologen. Anderen zijn echter van mening dat het onduidelijk is wat Schumann bedoelde toen hij Clara op 3 april 1838 schreef dat er iets van haar in zat:

Ik ben vol muziek, en steeds mooie melodieën. Sinds mijn laatste brief heb ik weer een hele bundel nieuwe dingen geschreven. Jij en een van de ideeën vormen het belangrijkste, ik zal ze Kreisleriana noemen en aan jou opdragen, ja, aan jou en niemand anders en jij zal lief lachen als je jezelf erin tegenkomt.

In een andere brief (niet aan Clara) schreef hij dat hij de Kreisleriana het beste van zijn jongste composities vond. De titel, aldus Schumann, kon alleen maar door Duitsers begrepen worden, want die is ontleend aan een figuur uit de verhalen van E.T.A. Hoffmann, een excentrieke, originele dirigent met een heftig karakter. In dezelfde brief merkte Schumann op dat hij een titel voor een compositie achteraf bedacht. Toch is Kreisleriana niet toevallig gekozen.

Tussen Kreisler-Hoffmann en Schumann was een grote mate van verwantschap. Ze hadden allebei rechten gestudeerd en wilden volledig de muze dienen. Ze hadden beiden hun verre geliefde in Julia en Clara. Ze voelden zich kunstenaar voor wie de muziek het hoogste was en niet de smaak van het publiek. En ze schreven allebei muziekessays.

Kreisler was het voorbeeld van de onbegrepen kunstenaar, de man die twee zielen in zijn borst moest verzoenen, de gevoelige en de vurige, de normale, alledaagse mens en de bijna tot waanzin gedreven kunstenaar die met zijn scheppingen tot het uiterste moet gaan. Kreisler componeerde, zoals Hoffmann schreef, vooral fantasiestukken, heftig en teder, stormachtige en langzame, ingetogen melodieën, met grote variatie in thematiek, dynamiek en toonsoort, met steeds nieuwe invallen. Op die manier ontstond in de negentiende-eeuwse romantiek een nieuw pianogenre, dat de wisselende stemmingen van de kunstenaar uitdrukte, alsof hij improviseerde, de natuur observeerde, muzikale brieven en gedichten schreef.

Ruim vierendertig minuten heeft Youri Egorov nodig voor de Kreisleriana. In de door Clara Schumann-Wieck uitgegeven pianomuziek, deel 1, telt de partituur van Schumann 27 bladzijden. Er zijn acht Kreislerstukken, het eerste beslaat slechts drie pagina’s en heeft een eenvoudige rondovorm. Het tweede stuk, eveneens drie bladzijden lang, begint met een zeer lyrisch langzaam deel, dan volgt een eerste intermezzo dat ‘sehr lebhaft’ gespeeld moet worden, vervolgens snel, om met enkele maten ‘adagio’ af te sluiten. Daarna volgt een tweede intermezzo dat nog wat levendiger voorgedragen moet worden. Dat laatste intermezzo van ruim twee partituurbladzijden wisselt enkele keren van tempo en dynamiek.

Wie was in de negentiende eeuw niet aangedaan toen hij Schumanns Kreisleriana leerde kennen? Wie zag toen en later in de door Hoffmann bedachte musicus niet iemand in wie hij zich kon herkennen?

4

Thorbecke in Erlangen

In biografieën van Thorbecke wordt de invloed van de periode in Duitsland op zijn leven en denken beschreven. Die studies leggen helder de lijn bloot van Thorbecke’s filosofische vorming naar zijn opvattingen over de staat. Wie inzicht zoekt in de achtergrond van zijn staatsmanschap, zijn dienstbaarheid aan de nationale gemeenschap en zijn liberalisme, vindt hierin veel van zijn gading. En ze maken duidelijk hoe weinig het huidige neoliberalistische kapitalisme te maken heeft met Thorbecke’s filosofisch gegrondveste opvattingen.

Duitsland heeft Thorbecke diep beïnvloed. Hij heeft zich er gedistantieerd van de filosofie van de klassieke oudheid, waarmee hij zich diepgaand had beziggehouden. Ook leidde de ontmoeting met de intellectuele wereld van de Duitse filosofie tot inzichten die ver afstonden van wat aan de Nederlandse universiteiten leefde.

Er is wel gezegd dat Thorbecke zijn hele leven een hang naar Duitsland heeft gehad. In 1820 ging hij als 22-jarige voor het eerst. Voordat de veelbelovende geleerde in mei 1822 naar Nederland terugkeerde, mocht hij in Weimar Goethe even ontmoeten. Daarna moest Thorbecke met enige tegenzin terug, het geld van zijn beurs was op. In het vaderland bleek dat hij geen kans maakte op een professoraat, zijn door de Duitse idealistische gevormde levensvisie bleek niet te passen bij de Nederlandse academische filosofie. Een tweede reis naar Duitsland moest voor Thorbecke de deur openen naar een docentschap met voldoende inkomsten. In de herfst van 1822 vestigde hij zich als privaatdocent aan de universiteit van Gießen.

Na de voltooiing van zijn studie aan de Leidse universiteit, afgesloten met de hoogste onderscheiding, begon de 22-jarige Johan Rudolf Thorbecke in het najaar van 1820 aan zijn eerste reis naar Duitsland. Tot half april 1821 verbleef hij in Göttingen. Hij studeerde er veel, zat uren in de bibliotheek te werken en volgde colleges. Thorbecke sprak vanzelfsprekend goed Latijn, en zijn Duits was zelfs niet te onderscheiden van dat van een Duitser. Nu was de geleerde wereld in Duitsland niet zo groot. Toch is het opvallend hoe gemakkelijk Thorbecke contact kreeg met geleerden en beroemdheden, en ook in de persoonlijke sfeer met hun gezinnen en families. Na Göttingen ging Thorbecke naar Gießen in Hessen, waar hij kind aan huis werd bij professor Ritgen. Vervolgens bezocht hij Heidelberg en München. Daarna deed Thorbecke Erlangen aan.

Het stadje Erlangen ligt in het noorden van Beieren, ongeveer 15 à 20 kilometer boven Neurenberg. Er wonen ruim 100.000 mensen in deze door Siemens-vestigingen gedomineerde plaats. Zoals in alle Duitse steden en stadjes is er op cultureel gebied van alles te doen. Sinds de achttiende eeuw is Erlangen bovendien een universiteitsstad met de Friedrich-Alexander-Universität, die ze tegenwoordig moet delen met Neurenberg. Een slot en allerlei historische gebouwen sieren de stad.

Na de Franse tijd kreeg Erlangen met verschillende beroemde professoren een grote naam. Thorbecke ging erheen om de filosoof Friedrich von Schelling (1775-1854) te spreken, afkomstig uit Württemberg. Op de Latijnse school in Nürtingen had Schelling Friedrich Hölderlin leren kennen. Op het Tübinger Stift, het seminarie van de Evangelische Staatskerk, deelde hij zelfs zijn kamer met Hegel en Hölderlin. Schellings belangstelling verschoof van de theologie naar de filosofie. Hij werd aanvankelijk beïnvloed door Fichte en probeerde inzichten van Spinoza te verenigen in wat hij natuurfilosofie noemde. Daarmee had hij grote invloed op de negentiende-eeuwse filosofie in Duitsland en het romantisch denken. Terwijl hij officieel in München werkte, gaf hij zeven jaar college in Erlangen (1820-1827). Thorbecke luisterde naar hem en ontmoette hem enkele keren persoonlijk.

Bij Von Platen

Behalve de hooggeleerde Schelling ontmoette Thorbecke in Erlangen nog een bijzondere persoon: graaf August von Platen. Die ontmoeting is goed gedocumenteerd, omdat deze jonge dichter erover in zijn dagboek heeft geschreven.

Die Tagebücher des Grafen August von Platen zijn aan het eind van de negentiende eeuw in twee delen uitgegeven. Al in 1906 had de Gentse archivaris Paul Fredericq in zijn studie Thorbecke voor 1830 de fragmenten over Thorbecke uit Von Platens dagboek opgenomen. Later verscheen in het Nederlands nog een aardige bloemlezing onder de titel Memorandum van mijn leven. Ook in dit Memorandum staat de ontmoeting tussen Johan Thorbecke en August von Platen. De hiernavolgende dagboekfragmenten zijn, met enige wijzigingen, afkomstig uit deze vertaling.

Op 14 augustus 1821 schreef August von Platen in zijn dagboek: ‘Ik heb de laatste dagen doorgebracht in het aangename gezelschap van een vreemdeling uit Leiden, Thorbecke genaamd. Ik ontmoette hem voor het eerst bij Schelling. Hij blijft hier een paar dagen om Schelling te bezoeken maar zal vermoedelijk vandaag weer vertrekken. Hij heeft zich terdege in de filologie en de filosofie verdiept en spreekt vloeiend Duits, hoewel hij slechts een half jaar in Duitsland, namelijk in Göttingen, heeft doorgebracht. Hij is al in Stuttgart en München geweest en zal alleen nog Dresden bezoeken. Ik had het met hem onder andere over de nieuwe Hollandse literatuur en hij beweert dat er ook een paar dichters van betekenis naar voren zijn gekomen, met name op het lyrische vlak, en ik vroeg hem mij daarvan het een en ander via de boekhandel te laten bezorgen. Mijn verzameling oud-Hollandse dichters heb ik hem laten zien, toen hij nog bij me was en ik heb hem daaruit wat laten voorlezen, met het oog op de uitspraak. De held van hun nieuwe literatuur is volgens hem Bilderdijk.’

Volgens het dagboek van Von Platen logeerde Thorbecke in het logement Zum Walfisch. Daar bezocht Von Platen hem en las hij Thorbecke zijn eigen gedichten voor. Ook beloofde Thorbecke hem dat hij in Leiden een kopie van een oosters handschrift van de Arabische dichter Hafiz zou proberen te regelen.

Twee dagen later (16 augustus 1821) schrijft Von Platen dat Thorbecke is vertrokken. ‘Ik heb hem nog tot aan Baiersdorf [een kleine 20 kilometer ten noorden van Erlangen] vergezeld, waar wij van elkander afscheid namen. In hem heb ik een van de voortreffelijkste mensen leren kennen, die ik ooit ontmoet heb. Zeer geestig, zeer geleerd, met een bijzonder gedegen en veelzijdige ontwikkeling, helder en zuiver tegenover zichzelf en anderen, hartelijk, belangstellend en zeer attent.

De middagen bracht ik met hem door op de Rathsberg en al wandelend, waarbij we meestal koffie gingen drinken en hij zijn pijp rookte. Gisteravond was hij bij mij en toen hij erom vroeg, heb ik hem mijn laatste ghazelen [Perzische gedichten] voorgelezen, die hij heel goed vond.

Ik had hem over mijn situatie ingelicht en verteld hoe weinig ik daardoor van de toekomst te verwachten had. Het was dan ook zeldzaam aardig van hem dat hij zonder dat ik het wist met Schelling ging praten over mij en mijn plannen met de uitgave van de gedichten van Hafiz. Schelling reageerde heel positief. (…) Ik nam met oprechte hoogachting afscheid van Thorbecke, in de hoop hem eens in Holland weer te zien. De presentexemplaren van mijn nieuw bundeltje (Ghazelen) zijn nog niet aangekomen, en daarom gaf ik hem de afgedrukte losse vellen, die ik van uitgever Brockhaus gekregen heb.’

Naar Berlijn

Na Erlangen was de eerste Duitse studiereis van Thorbecke nog lang niet ten einde. Hij ging enige tijd naar Leipzig en Dresden. In Dresden ontmoette hij de dichter Ludwig Tieck, bij wie hij geregeld aan huis kwam en op wiens dochter hij verliefd werd. Vanuit Dresden ging Thorbecke naar Berlijn, waar hij de weduwe van de filosoof Solger ontmoette. Hij huurde een kamer bij Frau von Bültzingslöwen, Alte Friedrichstraße 16. Het huis noch het adres valt gemakkelijk te vinden. Vermoedelijk bevond Thorbecke’s huurkamer zich in het oudste deel van de Friedrichstraße tussen Unter den Linden en de Zimmerstraße bij Checkpoint Charlie.

Tijdens de reis kwam Thorbecke’s fascinatie voor de muziek van Mozart, Haydn en Gluck tot uiting. In Berlijn ging hij voortdurend naar Mozarts Don Giovanni. Dat was in 1822 betrekkelijk moderne muziek, Mozart was pas goed dertig jaar overleden. Thorbecke was diep onder de indruk van de opera en hij schreef er aan zijn ouders lyrisch over.

De weduwe van de filosoof Solger zou vijftien jaar later Thorbecke’s schoonmoeder worden, toen hij met de jonge Adelheid Solger trouwde. Zij was pas zeventien jaar toen ze zich verloofde met die afstandelijke stijfkop uit Zwolle, die toen al 36 was en op weg was naar een imposante carrière als hoogleraar in de filosofie, de geschiedenis en de rechten. Hij ging voor haar op de knieën, wachtte elke dag, bij voorkeur elk uur op een teken van haar. Hij noemde haar ‘mijn zoetst hartje’, ‘mijn madonnaatje’ en nog veel meer. Een kattebelletje van de 68-jarige minister-president op dienstreis: ‘De liefste aller brieven, mijn hartje, kwam gisteren namiddag te 4 uur; een zonnestraal bij het regenweer.’ Nog twee regels en dan het slot: ‘een zoen, mijn liefst, best hartje’.

Toen ik die brieven aan zijn vrouw las in de bloemlezing van Hooykaas, herinnerde ik me een sensationeel moment. Lang geleden meldde ik me aan het eind van een grijze morgen bij het voormalige Algemeen Rijksarchief in Den Haag. Onwennig was ik en nog volstrekt onbekend met archiefonderzoek. Ik bekende te willen zoeken in het persoonlijk archief van Johan Rudolf Thorbecke. Dit bleek zonder het ondertekenen van een verklaring niet mogelijk. Bovendien mocht raadplegen wel maar meer niet, geen overschrijfwerk, en niets publiceren.

Er tekende zich dus een zinloze dag af. De zoveelste. Tot ik de dozen kreeg en na wat omtrekkende bewegingen brieven vond, niet aan taalkundigen, waarnaar ik zocht, maar aan Jan en alleman. Sensationeel was het lezen van de briefjes aan zijn vrouw, soms in potlood gekrabbeld. Het gevoel een zeer persoonlijk document van meer dan honderd jaar geleden in handen te hebben was bijna emotioneel. Na jaren wen je eraan maar die eerste historische sensatie is onvergetelijk.

Deze herinnering was niet de reden voor een bezoek aan Erlangen. Maar als je er toch bent, wil je wel weten waar Thorbecke gelogeerd heeft en waar hij August von Platen kan hebben ontmoet. Via de biografie van Goethe was het Gasthof uiteindelijk te vinden. In de Calvinstrafie bleek op het huidige pand nummer 5 een Gedenktafel te zijn met het opschrift dat Goethe in Gasthof zum Walfisch, tot 1912 op deze plaats gevestigd, de nacht van 16 op 17 november 1797 had doorgebracht. Daar zal de jonge Thorbecke wel gelogeerd hebben. Voor een bezoek aan Von Platen moest hij op de Marktplatz zijn, nauwelijks vijf minuten lopen.