DE LAATSTE ZOMER IN DE STAD

Gianfranco Calligarich

De laatste zomer in de stad

Uit het Italiaans vertaald door Els van der Pluijm

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel L’ultima estate in città

© 2016 Bompiani / Rizzoli Libri S.p.A., Milaan

© 2020 Nederlandse vertaling Els van der Pluijm /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld © iStock

NUR 302

ISBN 9789028450202

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met
ISBN 9789028450196

Voor Sara Calligarich

De eerste grote ramp die de levende wezens trof was niet de zondvloed maar droogte.

– Sandor Ferenczi

Met vallen en opstaan doorliep hij de stadia van de volwassenheid en van de jeugd. Voortgedreven door de maalstroom.

– T.S. Eliot

1

Zo gaat het natuurlijk altijd. Iemand doet van alles om afzijdig te blijven en belandt vervolgens op een goede dag, zonder te weten hoe, in een geschiedenis die hem regelrecht naar het einde brengt.

Als je het mij vraagt, had ik graag bedankt voor de ratrace. Ik had allerlei soorten mensen meegemaakt, gearriveerde mensen en mensen die niet eens kans hadden gezien te vertrekken, maar allemaal liepen ze vroeg of laat met hetzelfde onvoldane gezicht rond, zodat ik tot de conclusie was gekomen dat je het beter kunt houden bij het observeren van het leven, maar ik had geen rekening gehouden met een stomvervelend geldgebrek op een regenachtige dag in het begin van de lente van vorig jaar. De rest kwam, zoals al dit soort dingen, vanzelf. Voor alle duidelijkheid: ik neem niemand iets kwalijk, ik heb mijn kaarten gekregen en ze uitgespeeld. Dat is alles.

Deze baai is trouwens schitterend. Ze wordt overheerst door een Saraceens fort op een steile kaap die zo’n honderd meter in zee steekt. Als ik naar de kust kijk, kan ik de verblindend witte strook strand zien tegen het groen van de lage mediterrane vegetatie. Verderop doorboort een in dit seizoen verlaten driebaans autoweg met tunnels een keten van rotsachtige bergen die glinsteren in de zon. De hemel diepblauw, de zee schoon.

Wat dat betreft had ik niet beter kunnen kiezen.

Ik heb altijd van de zee gehouden. In mijn gewoonte om op stranden rond te hangen, wat ik als jongen al deed, zat vast nog iets van de drang die mijn grootvader ertoe had aangezet zijn jeugd door te brengen op de koopvaardijschepen in de Middellandse Zee voordat hij strandde in Milaan, die naargeestige stad, en een huis vol kinderen propte. Ik heb die grootvader nog gekend. Een oude Joegoslaaf met grijze ogen die omringd door een flink aantal achterkleinkinderen stierf. De laatste zin die hij wist uit te brengen was zijn verzoek om een beetje zeewater, en mijn vader, in zijn hoedanigheid van oudste zoon, liet een van mijn zusjes op zijn postzegelhandel passen en vertrok met de auto naar Genua. Ik ging mee. Ik was veertien en weet nog dat we de hele weg geen woord zeiden. Mijn vader zei nooit veel, en omdat ik toen al problemen op school gaf, had ik er alle belang bij mijn mond te houden. Het was mijn kortste reis naar zee, net lang genoeg om een fles te vullen, en ook de meest zinloze, want toen we terugkwamen was mijn grootvader vrijwel buiten kennis. Mijn vader waste grootvaders gezicht met het water uit de fles, maar zonder dat die dat erg op prijs leek te stellen.

Verscheidene jaren later was de nabijheid van de zee voor mij een van de redenen om naar Rome te gaan. Na mijn militaire dienst werd ik geconfronteerd met het probleem wat ik met mijn leven aan moest, maar hoe meer ik rondkeek, hoe minder ik tot een besluit kon komen. Mijn vrienden hadden zeer uitgesproken ideeën: afstuderen, trouwen en geld verdienen, maar dat vooruitzicht vond ik weerzinwekkend. Het waren de jaren waarin geld in Milaan nog meer telde dan anders, de jaren van het soort gegoochel op nationaal niveau dat ook wel Wirtschaftswunder werd genoemd, en op een of andere manier pikte ik daar ook een graantje van mee. Dat gebeurde toen een medisch-literair tijdschrift waarvoor ik af en toe een doorwrocht maar slecht betaald artikel schreef de mogelijkheid kreeg een kantoor in Rome te openen en mij aanstelde als correspondent.

Terwijl mijn moeder elk argument aangreep om mijn vertrek te verhinderen, zei mijn vader niets. Zwijgend had hij mijn pogingen tot sociale integratie aangezien en vergeleken met de successen van mijn oudere zussen, die op jonge leeftijd waren getrouwd met kantoorbedienden, goeie kerels overigens, en ik had daar, net als onderweg naar het water voor grootvader, van geprofiteerd door op mijn beurt ook te zwijgen. We praatten nooit, hij en ik. Ik weet niet wiens schuld dat was, ik weet niet eens of er wel sprake is van schuld, maar ik had altijd het gevoel dat ik hem op een of andere manier zou kwetsen als ik rechtstreeks met hem in gesprek ging. De oorlog, de tweede, had hem ver weg gestuurd en hem geen van de welbekende bijzonderheden bespaard. Iemand die zoiets meemaakt kan nooit als dezelfde naar huis komen. Ondanks zijn trotse zwijgzaamheid leek het altijd net of hij iets wilde vergeten, misschien dat hij gebroken naar huis was gekomen, en wij hadden moeten toekijken bij het schouwspel van zijn grote lichaam dat kronkelde onder de klappen van de elektroshock. In zekere zin was dat ook zo, en als jongen vergaf ik hem nooit zijn allesbehalve heroïsche beroep, zijn voorliefde voor orde, zijn overdreven respect voor dingen, zonder dat ik bijvoorbeeld begreep wat voor afschuwelijke verwoesting hij moest hebben meegemaakt om, nog op de dag van zijn terugkeer uit de oorlog, met eindeloos geduld een keukenstoel te gaan repareren. Toch heeft hij, na bijna dertig jaar, nog steeds iets van die soldaat, het geduld, de neiging zijn hoofd hoog te houden, de gewoonte geen vragen te stellen, en nog steeds kan niets me dat gevoel van veiligheid doen vergeten wanneer ik als jongen naast hem liep, alsof hij me niets anders had meegegeven. Want nog steeds is het de voetstap van mijn vader die me sneller dan wat ook onmiddellijk kan terugbrengen naar mijn kindertijd, en nog steeds kan ik, zelfs midden in het uitgestrekte groen hier om me heen, als bij toverslag terug zijn aan zijn zijde, als ik denk aan zijn vastberaden, veerkrachtige stap, ogenschijnlijk onaangetast door zijn vermoeidheid, de stap van de lange marsen bij overplaatsingen, de stap die er op een of andere manier toch in was geslaagd hem naar huis terug te brengen.

Dus vertrok ik naar Rome en zou alles gewoon z’n gangetje zijn gegaan als mijn vader niet volkomen onverwacht zijn trots opzij had gezet, me naar het station had willen brengen en op het perron was blijven wachten tot de trein vertrok. En dat wachten duurde ondraaglijk lang. De vlammen sloegen uit zijn grote gezicht, door de inspanning om zijn tranen te bedwingen. We keken zwijgend naar elkaar, zoals altijd, maar ik begreep dat we afscheid namen, en alles wat ik kon doen was bidden dat de trein zou vertrekken en een eind maken aan die hartverscheurende blik die ik nooit eerder van hem had gezien. Hij stond op het perron, voor het eerst zo veel lager dan ik dat ik kon zien hoe dun het haar was op zijn hoofd, dat hij telkens omdraaide om snelle blikken op het lichtsein in de verte te werpen. En terwijl eindelijk tot me doordrong dat het wel degelijk iets betekende om de enige zoon te zijn, terwijl ik net mijn mond open wilde doen om te schreeuwen dat ik naar hem toe zou komen en dat we wel een manier zouden vinden om onze levens te leiden zonder ze kapot te maken, gaf de trein een rukje en kwam hij in beweging. Zo werd ik, ook ditmaal zwijgend, van hem losgerukt. Ik zag zijn grote lichaam schokken toen de trein wegreed. Toen zag ik hem steeds kleiner worden. Hij verroerde zich niet, zwaaide niet. Vervolgens verdween hij helemaal.

De tijd dat ik enig aanzien genoot duurde niet lang. Na een jaar werd ik ontslagen, een periode die eerlijk gezegd nog korter had kunnen zijn. De kleine verliespost van de Romeinse redactie werd als laatste opgeheven voordat het tijdschrift ter ziele ging, tegelijk met het Wunder waardoor het had kunnen ontkiemen. Het kantoor waar ik werkte – ik moest zorgen dat het tijdschrift enige naamsbekendheid kreeg en zo nu en dan een artikel schrijven om tegemoet te komen aan de onverklaarbare voorliefde van medici voor literatuur – was ingericht met meubels die met rood damast waren gecapitonneerd, in een villa in Umbertinostijl vlak bij de Tiber.

De eigenaar was graaf Giovanni Rubino di Sant’Elia, een gedistingeerde vijftiger met achteloze, enigszins bekakte manieren. Aanvankelijk afstandelijk, alsof hij alleen naar me toe kwam om de glazen deuren naar de tuin open te zetten en me de geur van zijn seringen te laten opsnuiven, bleef hij ten slotte steeds vaker in de leunstoel voor mijn tafel zitten en hield hij uiteenzettingen waarvan de vertrouwelijkheid gelijke tred hield met de onthullingen over zijn ware financiële situatie. Toen hij zei dat hij volledig geruïneerd was, besloten we elkaar te tutoyeren.

Hij woonde samen met zijn vrouw, een mollige blondine, vanwege het geldgebrek van haar man verbannen naar het achterste gedeelte van het huis, waar ze alleen opendeed voor de bakkersjongen, en sinds de keer dat ze bij het openen van de deur een kerel had aangetroffen die beslag kwam leggen op de prachtig vergulde salontafel, moest ik noodgedwongen voor hun wat sullige secretaris spelen. Maar dat deed ik graag. Vooral voor hem. Ik vond het fijn om hem met zijn handen over zijn grijze slapen strijkend mijn kantoor in te zien komen, en hoe hij dan, met een kleine beweging van zijn ellebogen, de manchetten van zijn smetteloze overhemd uit de mouwen van zijn colbert schudde. ‘En,’ zei hij, ‘hoe is het hier? Aan het werk?’ Dan deed ik het deksel op mijn schrijfmachine en haalde de fles tevoorschijn. Hij had het nooit, zoals een Milanees wel zou doen, over zijn financiële problemen, maar alleen over aangename dingen, over aristocraten, mensen van aanzien, en vooral over vrouwen en paarden, waar hij af en toe grappen over maakte die zo gewaagd waren dat zijn ogen glinsterden.

Bij het aanbreken van de zomer verplaatsten we ons gewoonlijk naar de salon, en als de zon in dat deel van het huis verdween, speelde de graaf daar, tussen muren waarop de lichte omtrekken van verwijderde meubels waren achtergebleven, op een Stein-way-vleugel, terwijl ik, weggezakt in de laatste bank, naar hem luisterde. Elke middag belde ik, zodra ik de eerste noten hoorde, de bar om ijskoud bier te bestellen en ging dan naar hem toe. Daar zat hij, in opperste concentratie. In zijn oude zijden kamerjas haalde hij zijn repertoire op, oude liedjes die ik van mijn moeder had gehoord, stukken van Gershwin en Cole Porter, maar vooral een oude Amerikaanse song getiteld ‘Roberta’. Soms zongen we samen.

Op de eerste herfstdag van dat jaar kwam de brief dat het kantoor zou sluiten. Ik gaf het bericht door aan de graaf, die steun zocht bij de piano en glimlachte. ‘En, beste jongen,’ zei hij, ‘wat ga je nu doen?’ Dat zei hij, hoewel ik had moeten begrijpen dat het voor hem een doodklap was. Twee dagen later werd er, terwijl ik mijn papieren bij elkaar zocht, aangebeld en hesen vier vastberaden uitziende werklui de vleugel op hun schouders en namen hem mee. Het kostte moeite om hem het hek uit te krijgen, en de oude Steinway moet tegen een of ander uitsteeksel zijn gestoten, want van de weg klonk nog zijn stem, een soort rouwbeklag. Gedurende deze hele operatie kwam de graaf zijn kamer niet uit, maar toen ik de zichtbaar aangeslagen gravin de hand schudde en ook wegging, zag ik dat hij voor het raam stond en me nawuifde. Uit dat gebaar sprak zoiets onverzettelijks dat ik het beantwoordde op de enige manier die me gepast leek. Ik zette mijn tas op de stoep en maakte een buiging.

Na de sluiting van het kantoor bleef ik een paar dagen in het hotel om na te denken over mijn toekomst. Alles wat de mensen die ik via het tijdschrift had leren kennen me konden bieden was een baantje bij een farmaceutisch bedrijf buiten de stad, waar ik van negen uur ’s morgens tot zes uur ’s avonds reclameteksten zou moeten schrijven. Ik besloot te wachten tot er iets gebeurde. Als een belaagde aristocraat.

Ik ging elke dag naar de zee kijken. Met een boek in mijn zak nam ik de metro naar Ostia en bleef daar een groot deel van de dag lezen in een strandtent. Dan ging ik terug naar de stad en zwierf wat rond in de buurt van piazza Navona, waar ik een paar vrienden had, allemaal lui die net als ik rondzwierven, vooral intellectuelen, met ogen vol verwachting en de afwijzing op hun gezicht. Rome was onze stad, het verdroeg ons en koesterde ons, en uiteindelijk kwam ook ik erachter dat het, ondanks het schaarse werk, wekenlang honger, vochtige, donkere hotelkamers met gelige, krakende meubels, alsof ze waren uitgemergeld en gedood door een geheimzinnige leverkwaal, de enige plek was waar ik kon leven. Toch kan ik me, als ik terugdenk aan die jaren, maar heel weinig gezichten, heel weinig feiten voor de geest halen, omdat er door Rome een eigenaardig briesje waait dat je herinneringen verschroeit. Rome is eerder een geheimzinnig deel van jezelf, een wild beest dat zich koest houdt dan een stad. Voor Rome geen halve maatregelen: óf een grote liefde, óf je moet gaan, want dat eist dat lieve wilde beest. Dat is de enige tol die van je wordt gevraagd, waar je ook vandaan komt, van de groene kronkelwegen in het zuiden, de zacht glooiende wegen in het noorden of de afgronden in je eigen ziel. Als je van Rome houdt, zal het zich aanbieden zoals jij dat wilt en hoef je je alleen maar over te geven aan de kabbelende golven van het heden om op een handbreedte van je legitieme geluk mee te dobberen. Dan zullen er zomeravonden zijn met fonkelende lichtjes, tintelende voorjaarsochtenden, de tafelkleedjes in de cafés als rokjes bewogen door de wind, snijdend koude winters en eindeloze herfsten waarin de stad weerloos en ziek zal lijken, ontredderd, vol afgevallen bladeren waarop je voetstappen geen geluid maken. Er zullen schitterende trappen zijn, spectaculaire fonteinen, tempelruïnes en de nachtelijke stilte van onttroonde goden, totdat de tijd elke betekenis verliest, behalve de kinderlijke betekenis dat de klok erdoor wordt aangedreven. Zo zal ook jij er, dag in dag uit wachtend, deel van worden. Zo zal ook jij de stad voeden. Totdat je op een zonnige dag, als je de zeewind opsnuift en naar de hemel kijkt, ontdekt dat er niets meer te verwachten valt. Zo nu en dan vertrokken er mensen. Toen Glauco en Serena aan de beurt waren, twee leden van de groep van piazza Navona, ging ik in hun appartement in Monte Mario wonen. Ik had inmiddels schoon genoeg van hotelkamers en kon bijna niet geloven dat ik een plek had waar ik op mezelf kon wonen, en toen ik voor vijftigduizend lire ook nog eens hun afgetrapte Alfa Romeo kocht, dacht ik natuurlijk dat mijn leven op een gedenkwaardig punt was aangeland. Ik pakte twee koffers vol boeken en verhuisde nog op de dag van hun vertrek. Ze gingen weg omdat Serena een tweejarig contract had gekregen als decorontwerpster in een theater in Mexico-Stad, maar vooral omdat ze in een huwelijkscrisis zaten en Glauco niet meer schilderde. Rome had hen verpletterd en ze vertrokken, met die inmiddels misplaatste namen en een buitensporig aantal koffers. ‘Rotstad,’ zei Glauco toen hij op het balkon kwam staan.

‘Ik heb het wel naar mijn zin.’

‘O ja? Waarom ben je dan altijd dronken?’

‘Niet altijd,’ zei ik, ‘vaak. Dat is een aanzienlijk verschil.’ Daarna keek ik naar de vallei die zich voor het balkon uitstrekte. Ze was onafzienbaar, in tweeën gedeeld door een brug met talloze bogen waarover meerdere keren per dag een trein passeerde, lang en stil als een rups. Aan weerskanten verrezen de buitenmuren van twee kloosters, die bij zonsondergang langdurig de klokken luidden, terwijl de dichtstbijzijnde huizen tegenover ons opgingen in het groen tot aan de horizon. Een weidse hemel en overweldigend licht. Een prachtige plek.

‘Helemaal van jou,’ zei Glauco, op de kamer wijzend waar we stonden. Het was nergens voor nodig een inventaris te maken, er stonden een oude leunstoel, een boekenkast en een bed dat als zitbank diende. Aan de inrichting van de andere twee kamers was niet méér uitgegeven, de meubels kwamen vooral van Porta Portese, oud en charmant. Een van die kamers werd vrijwel geheel in beslag genomen door doeken, blikken verf en alles wat een schilder gewoonlijk gebruikt. ‘Als je zonder geld zit, ga je niet mijn schilderijen verkopen,’ zei Glauco, alsof iemand die opeens zou willen kopen. Hij ging weg en zei dat hij nog afscheid moest nemen van iemand in de stad. Hij vroeg me niet om mee te gaan en ik raadde dat hij zijn vriendinnetje gedag ging zeggen. Iedereen wist dat hij een ander had. Forsgebouwd, agressief, kon hij het nooit laten daarover op te scheppen. Hij wist dat er ook tussen mij en Serena een zekere sympathie bestond, maar hij liet ons alleen omdat hij zich niet zo gauw zorgen maakte.

Serena was nog in de slaapkamer, tussen de openstaande koffers. Ze was waarschijnlijk bang dat die haar wilden opslokken, want ze liep handenwringend heen en weer. ‘Glauco?’ zei ze. Ik zei dat hij zo terug zou zijn en zij bleef met dat tragische gezicht door de kamer rondlopen. Toen ze voor de derde keer langskwam sloeg ik eindelijk een arm om haar schouders en klemde ze zich met een smartelijke blik aan mijn borst. Toen drukte ik haar nog steviger tegen me aan, maar ze verstijfde en ik begreep dat het nee was, dat ze had gewild dat het ja was, maar op een ander moment, en dat het nu in elk geval nee was, te laat. We gingen over Mexico zitten praten totdat Glauco terugkwam.

‘Goed,’ zei hij, ‘zullen we gaan?’ De treurige ondertoon van zijn stem verbaasde me. Dat laatste afscheid moest bijzonder zwaar zijn geweest. Zo rechtop in de kamer, met dat gespierde lijf van hem, bood hij de kinderlijke, beteuterde aanblik van een zwaargewicht die net zijn titel heeft verspeeld. Voor het eerst bekeek ik hem met sympathie.

Ik bracht ze naar het vliegveld. We kusten elkaar ten afscheid op de wangen en daarna ging ik naar het terras om ze te zien vertrekken. Toen ze de vliegtuigtrap op liepen, keken ze om zich heen om mij te zoeken. We zwaaiden naar elkaar totdat ze in de romp verdwenen. Het vliegtuig treuzelde met starten, maar reed uiteindelijk naar het midden van de startbaan, bleef daar staan als om diep adem te halen, stootte een luid geronk uit en maakte toen vaart tot het loskwam alsof het niks was, en steeg nog verder, schitterend in de zon tot het verdween. Toen ging ik weg.

Op de terugweg naar de stad dacht ik aan andere afscheidsmomenten. Aan de keer dat ik afscheid had genomen van mijn vader en de keer dat ik afscheid had genomen van Sant’Elia, en hoe zo’n afscheid telkens weer mijn leven had veranderd. Maar zo is het altijd: we zijn niet wie we zijn dankzij de mensen die we hebben ontmoet maar dankzij de mensen die we hebben achtergelaten. Zo dacht ik terwijl ik rustig in de oude Alfa reed. Ze was zo traag en luidruchtig als een walvis, en de vogels in de bomen verstomden alsof er een donkere wolk langs de hemel trok. Ze kon bovendien bogen op een stamboom van eigenaars die zo lang was als de telefoongids van een provinciestadje, maar de geur van stof en leer die ze uitwasemde was bijna bedwelmend.

Ik besloot dat ik serieus zou proberen te stoppen met drinken. Ik zat op het balkon in de zon te lezen en hield me verre van de bars en de mensen die daar kwamen. De hitte maakte het mengsel van zoete wijn met ijswater waarmee ik me behielp minder weerzinwekkend, en zoetjesaan begon ik zelfs dikker te worden. Het ergst was de avond, als ik uit de ontvangstruimte van de Corriere dello Sport kwam en de lege uren van tien tot één uur ’s nachts voor me zag. De meisjes hielpen me erdoorheen. Ik had altijd wel redelijk goed met ze overweg gekund, en in die maanden wekte mijn strijd tegen de alcohol hun moederinstinct. Dus gebeurde het vaak dat ik wakker werd in een vreemd bed,alleen, omdat de meisjes met wie ik omging vooral onderwijzeressen of verkoopsters waren, dus vastzaten aan onverbiddelijke roosters. Dat was trouwens fantastisch wakker worden. Ik stond op, drentelde door het huis, zette een pick-up aan en ging op zoek naar koffie die klaarstond om op het vuur te zetten, die ik vrijwel altijd vond. Zodoende kwam ik in schone badkamers bezaaid met handdoeken, borstels, haarspeldjes en mysterieuze potjes crème in zachte kleuren. Ik zocht en vond vrijwel altijd badzout en bleef langdurig in bad liggen. Ten slotte droogde ik me af, kleedde me aan, ging naar buiten en trok de deur achter me dicht zodat het galmde in het lege appartement.

Op straat kocht ik een krant, wierp een blik op de kraampjes met tweedehands boeken, kocht wat etenswaren en besloot op weg naar huis of ik de middag zou doorbrengen met lezen, in de bioscoop of op de krant. Op precies zo’n ochtend merkte ik dat ik geen cent op zak had. Een allesbehalve nieuwe situatie, maar wel gecompliceerd door een hele reeks andere tegenvallers: de deur die ik onherroepelijk achter me had dichtgegooid, de auto die ik de vorige avond had achtergelaten in een buurt die mijlenver weg lag, en het hinderlijke, knagende gevoel dat ik iets was vergeten wat ik me, hoe ik me ook inspande, niet kon herinneren. Dus tekende zich een van die dagen af waarop we met overhemdknoopjes in onze hand blijven zitten, ons adresboekje kwijtraken, afspraken missen en alle deuren veranderen in evenzovele valstrikken voor je vingers. Zo’n dag dat je je eigenlijk alleen in huis kunt opsluiten en wachten tot hij voorbij is. Maar dat kon niet, dus ging ik lopen, in de regen.

Ja, want het regende ook nog. Ik herinner me heel goed de regen van die dag. Een voorjaarsregen die met vlagen neerkletterde op een verstrooide, verbaasde stad die na elke plensbui sterker begon te ruiken. Zo hevig dat geen dag in mijn leven zo doordrenkt van geuren is als de dag waarop dit verhaal begon.

2

Ik kwam op piazza del Popolo met een lege maag en schoenen vol water. Het grote plein stond barstensvol geparkeerde auto’s en ergens ver in de hoogte deed een enkele zonnestraal de terrassen van de Pincio glinsteren. De twee cafés puilden uit van de mensen die zich ergerden omdat ze niet buiten konden zitten. Onder de luifel van Rosati vond ik opgestapelde stoelen, en ik pakte er een terwijl ik om me heen keek op zoek naar het gezicht van een vriend die me een lunch kon aanbieden, maar ik zag alleen mensen die ik niet kon uitstaan. Bij de eerste druppels op het natte wegdek ging ik naar de bar van Signor Sandro, een oudere barman met afgemeten en efficiënte gebaren die een chique zaak had geopend, met stoelen van rood leer en prenten aan de wanden. Daar kwamen vooral schrijvers, dichters, filmregisseurs en een paar radicale journalisten die biefstuk met worteltjes aten, maar die dag vond ik natuurlijk niemand met wie ik zo goed bevriend was dat ik me voor het eten kon laten uitnodigen. Het was in elk geval een plek waar ik in het krijt mocht staan en ik bestelde een hamburger en een glas Barolo, terwijl ik van een van mijn meest geliefde taferelen genoot: Signor Sandro die cocktails mixte. Precies op het moment van de elevatie werd voor de deur een prachtige zijden paraplu dichtgeklapt en verscheen Renzo Diacono, net toen ik niks meer aan hem had. Ik had hem al lang niet meer gezien, sinds ook hij bij de televisie was gestopt. ‘Leo!’ riep hij toen hij me zag. Hij was uiterst elegant, in tegenstelling tot de baardige reus met wie hij was binnengekomen en die meteen in de menigte voor het buffet verdween. ‘Wat drink je?’ vroeg hij.

‘Niks.’

‘Niks?’ Even leek hij iets te willen zeggen, vervolgens beperkte hij zich er met zijn Piëmontese tact toe me te vragen wanneer ik me zou melden voor een partijtje schaak. ‘Ik heb geen tijd meer voor serieuze zaken,’ zei hij, wijzend op zijn metgezel, die net terugkwam van zijn bestorming van het buffet. Dat was zo leuk aan hem. Ongeacht met wie hij was, gaf hij jou het gevoel dat hij liever met jou was geweest. ‘Hoe staat het leven?’

‘Weet ik niet,’ zei ik, ‘ik kan alleen voor mezelf spreken.’

‘Heel goed,’ zei de baardige reus, die met zijn glas tussen ons in kwam staan, ‘verstandig.’ En hij hief zijn glas op mijn gezondheid. Voorzien van een militaire regenjas, een tot zijn voeten reikende sjaal en een fladderende paraplu aan zijn arm beoordeelde hij de wereld vanaf de sublieme hoogte van een gedegen dronkenschap. Hij had de aangevreten glimlach van de veteraan. Renzo zei dat hij in nuchtere toestand de beste televisieregisseur was, maar dat was hij waarschijnlijk al tijdenlang niet meer geweest. Hij grijnsde en als enig antwoord verontschuldigde hij zich en ging hij zijn glas weer laten vullen.

‘Waarom spreken we niet voor vanavond af?’ zei Renzo. Hij zei ook dat ze van adres waren veranderd en liet het me twee keer herhalen om er zeker van te zijn dat ik het niet zou vergeten. Maar daar hoefde hij niet bang voor te zijn. Hoewel we een generatie scheelden, vond ik hem aangenaam gezelschap, hij was een goede schaker en bovendien een gewaardeerd historicus, en Viola, zijn vrouw, was een uitstekende kokkin. Beter kon ik niet wensen om zo’n rotdag te besluiten.

Toen ik weer alleen was, bedacht ik een pechbestendig plan. Om te beginnen zou ik naar de krant gaan om wat geld te bietsen, dan zou ik een bioscoop zoeken en ten slotte zou ik naar het huis van de Diacono’s gaan nadat ik de oude Alfa had opgehaald. Dat programma klonk zo simpel en geruststellend dat ik er op slag van opklaarde. Ik stapte de geurige regen weer in, die al minderde. Dikke losse druppels sloegen neer op het wegdek en aan de hemel verschenen flinke lappen blauw. Ik liep tussen de natte, oogverblindende gebouwen van de Corso en stapte tien minuten later bij de Corriere dello Sport naar binnen terwijl ik ‘Ou est-tu mon amour’ met de variaties van Django Reinhardt neuriede.

De meisjes achter de schrijfmachines, met hun koptelefoon op, begroetten me met kreetjes van verbazing, dit was niet het tijdstip waarop ik me gewoonlijk meldde, en toen ik naar Rosario vroeg wezen ze me op een hokje waar mijn vriend net op dat moment uit kwam, zijn gezicht nog donkerder dan de plaat die hij in zijn hand had. ‘Hoera,’ zei hij toen hij langs me liep. Ik liet me niet van de wijs brengen, want het mocht dan duidelijk zijn dat er geen werk was, ik kon nog altijd een lening vragen. Dat wist hij ook, dus verschanste hij zich achter de koptelefoon van de receptie en begon hij het stuk meteen te transcriberen. Ik ging naar hem zitten kijken tot hij zich wel gewonnen moest geven. ‘Hoeveel wil je?’ zei hij terwijl hij zijn hand in zijn zak stak. Hij gaf me precies de helft van wat ik vroeg, en bovendien moest ik me zijn preek laten welgevallen. Hoelang dacht ik nog op deze manier te kunnen doorgaan? Wist ik niet dat de hoofdredacteur het zat was dat hij niet op me kon rekenen? De baan was er, waarom nam ik die niet aan? Hij had voor die baan gezorgd en dat gaf hem recht van spreken. Hij was een goede vriend, een zwaarmoedige zuiderling met een verongelijkte vrouw. Hij had zijn landstreek verlaten, een kaap die boven het diepblauw van de Ionische Zee oprees, om als journalist naar Rome te komen, maar het enige wat hij deed was artikelen van anderen overtypen nadat hij ze op een wassen plaat had geregistreerd. De volstrekte achterlijkheid van dat werk verpestte de laatste jaren van zijn jeugd, maar hij gaf niet op, klein, donker, uitgeput en onverzettelijk als hij was.

Ik ging ervandoor. Buiten stortregende het. In woeste stromen plensde het water op de onthoofde beelden op het Forum, op de omgevallen zuilen, op de gebouwen aan de geplaveide pleinen, de stadions die er ’s middags verlaten bij lagen, de rijkversierde kerken en, absurd genoeg, de spuitende fonteinen. Even treuzelde ik onder het portiek, omringd door opspattend water en het gevloek van voorbijgangers, verzopen katten net als ik, die ook hun toevlucht zochten onder de bogen, waarna ik van een pauze profiteerde om langs de muren naar een kleine bioscoop daar vlakbij te rennen. Er draaide een film met Marilyn Monroe, mijn arme geliefde die ik me niet dood kan voorstellen, en die zag ik twee keer, intussen zoute nootjes knabbelend en luisterend hoe de donder over de daken van de huizen rolde. Toen ik buiten kwam was ik smoorverliefd op haar en had ik de pest aan de wereld, want een dode geliefde is op zich al treurig genoeg, en daar kan echt geen regen meer bij.

De avond had iets wreeds. De menigte was uitgestroomd over de straten en het verkeer werd verlamd door een onnatuurlijke geremdheid, terwijl af en toe de knetterende flitsen van trams oplichtten tegen de hemel vol dreigende regenwolken. De krantenkoppen gingen over aardverschuivingen, overstromingen en vertraagde treinen. Ten noorden van de stad was de rivier buiten haar oevers getreden zodat het land onder water stond, en de mensen bij de bushaltes speurden zwijgend de hemel af. Nijdig besefte ik dat het te laat was om te proberen mijn oude Alfa op te halen en dat ik noodgedwongen rechtstreeks naar het huis van de Diacono’s moest. Ik ging lopen, maar moest al snel schuilen in de ingang van een winkel die nog open was. Het verkeer was bij toverslag opgelost en opeens was de straat leeg. Een radio bracht me het nieuws van die avond in de regen. Ze zeiden dat het weer zou veranderen en dat de lente in aantocht was op het deel van de wereldbol dat ons aanging. Op dat moment doemde er een taxi op. Ik hield hem aan, zei tegen de chauffeur welke kant hij op moest, en ging op de passagiersstoel zitten om de omslagen van mijn broekspijpen uit te wringen. Vervolgens liet ik me tegen de rugleuning zakken en keek ik naar de stad, totdat de meter waarschuwde dat ik niet méér kon uitgeven.

De wind stak op toen ik voor een stadsvilla in een natte, ruisende tuin stond. Pas op dat moment – en misschien kwam dat door de lucht van natte aarde – bedacht ik dat ik bloemen voor Viola had moeten meebrengen, maar het was inmiddels al laat en mijn knieën knikten van de geeuwhonger. Dus liep ik door en onderging de laatste beproeving: een lift die de hele tijd een dreigend gegrom liet horen. Op de tweede verdieping haalde ik mijn hand door mijn haar en belde aan. Viola verscheen, stomverbaasd. Voordat ik iets kon zeggen zette ze een stapje achteruit en barstte toen in onbedaarlijk gegiechel uit. Ik zag er waarschijnlijk uit als een drenkeling. ‘Kom binnen, Leo,’ zei ze terwijl ze me bij mijn arm pakte. ‘God, wat leuk om jou te zien. Hoe heb je ons gevonden?’

Dat zei ze, en ik hoefde alleen maar te zien hoe Renzo bij mijn binnenkomst in de salon opsprong om te beseffen dat hij helemaal was vergeten dat hij me had uitgenodigd. ‘Leo!’ zei hij luid, voor de tweede keer die dag. Zo’n tien mensen draaiden zich bedaard maar nieuwsgierig naar ons om. Ze waren weggezonken in evenzoveel leunstoelen die her en der op de grote tapijten in dat vertrek stonden, en hadden allemaal het voldane uiterlijk van iemand die al heeft gegeten. Ik werd zo hier en daar voorgesteld, wat ik me knarsetandend liet welgevallen. ‘Je bent doorweekt,’ zei Renzo schuldbewust, ‘ga bij het vuur zitten. Waarmee kan ik je blij maken?’

‘Een beetje geluk,’ zei ik. Maar hij had zich al omgedraaid en duwde een karretje met flessen naar me toe. Ik aarzelde, het was al heel lang geleden dat ik er zo veel bij elkaar had gezien op een plek die geen bar was. Ik koos voor een scotch, en toen Renzo’s hand tussen de flessen zocht rinkelde het karretje triomfantelijk. Even stond ik in het middelpunt van de belangstelling toen Renzo de anderen uitlegde hoeveel hij aan mij te danken had voor zijn boek over de boekaniers. Ik was altijd heel goed geweest in het helpen van anderen bij hun werk, maar Renzo prees me met zo veel overtuigingskracht dat het wel leek alsof ik dat boek had geschreven. Ik moest zelfs een paar vragen over dat onderwerp beantwoorden voordat ik kon wegduiken in de leunstoel die het dichtst bij de haard stond, om de enige twee vaardigheden te beoefenen waarmee ik volkomen vertrouwd was: zwijgen en me aan de situatie aanpassen. Mijn terugkeer naar de anonimiteit viel samen met de ontdekking van een pot vol hazelnoten. Viola kwam naar me toe. ‘Kijk nou,’ zei ze, ‘je lijkt wel een aapje met zijn buit.’ Ik zette de pot op het tapijt terwijl zij op de armleuning van mijn fauteuil kwam zitten. Ik keek naar haar. In de twee jaar dat we elkaar niet hadden gezien was haar lieve gezicht enigszins nietszeggend geworden, maar haar benen waren nog steeds dezelfde, de mooiste die ik ooit had gezien. ‘Zou jij het goedvinden om te worden ingevroren?’

‘Alleen als ik verliefd was.’

‘O, wat leuk,’ lachte ze. ‘Ik ben bezig met een onderzoek en als het klaar is neem ik mijn besluit,’ zei ze met een zekere spijt, ‘en neem me niet in de maling. Laten we het liever over ons hebben. Wie begint?’ en ze maakte het gebaar van iemand die een spel kaarten schudt. ‘Jij,’ zei ik, met de bedoeling mezelf wat tijd te gunnen om bij te komen en me in mijn eigen wereld terug te trekken. Op dat punt was ik echt ongeëvenaard, met een paar keer ‘jazeker’ en een paar keer ‘misschien’ kon ik iedereen het gevoel geven dat er met begripvolle ernst naar hem of haar werd geluisterd. Zo pakte ik het ook aan met haar, terwijl ik in werkelijkheid van de pauze profiteerde om te proberen de leemte te vullen die al sinds de ochtend door mijn hoofd spookte. Ik zou die hele pot hazelnoten hebben gegeven om erachter te komen wat ik die dag was vergeten, maar het lukte niet, dus nam ik genoegen met de warmte van het vuur onder mijn natte schoenen, totdat de vlammen en de drank ook op mij het troostende effect hadden dat ze onontbeerlijk maakt in de salons waar niemand ooit zou zeggen dat de eerste hele gebouwen kunnen afbranden en de tweede je kan wijsmaken dat je op de stralendste ochtend van je leven sterft van de kou. ‘Ik had echt schoon genoeg van die opgelapte badkamers,’ zei Viola op een toon die het slot inluidde van een uiteenzetting die ik niet had gehoord.

‘Je hebt hier vast een prachtige badkamer,’ zei ik, terugdenkend aan het mooie oude huis waar ze hadden gewoond, aan het Campo dei Fiori.

‘O, een paleis! Je moet hem absoluut zien!’ Heel even dacht ik dat ze me bij mijn hand zou pakken en me er met geweld naartoe zou sleuren. ‘En zit jij nog steeds in dat hotel in het centrum?’ Maar ik hoefde geen antwoord te geven, want precies op dat moment verhief zich uit een fauteuil een stem die om een gezelschapsspel vroeg, en zij moest gaan. Eenmaal alleen begon ik de mensen om me heen te inventariseren. Voor hen was de regen hooguit een smoesje om zich ernaar te kleden, dat was meteen duidelijk. Met hun fluwelen broeken, wollen overhemden en degelijke schoenen wekten ze de indruk dat zij heel goed wisten hoe het er buiten voor stond, in die wereld vol regen en laagheid, o ja, maar ze wisten vast ook dat de druk van de menigte op de muren dankzij een glas scotch en wat gebabbel met vrienden draaglijk zou blijven.

We zijn belegerden en belegeraars, dacht ik bij het tweede glas, en de belegeraars sterven van de honger en het heimwee. Dat dacht ik, en mijn blik gleed steeds begeriger naar de enorme bank van wit velours waarop een man en een meisje zaten met de afwezige houding van twee vogels in ruststand. De man, neergestreken op de armleuning in een kluwen die op een ongewone lichaamslengte wees en waaruit twee handen staken als korte, onbruikbare vleugels, deed denken aan een vogel die in de loop van lang vervlogen evoluties het contact met de hemel was kwijtgeraakt. Wat het meisje betreft, dat was wonderschoon. Ze zat op die bank als een trekvogel die een boot had gevonden om op neer te strijken, wachtend tot de storm was gaan liggen. Afwezig, bevreemd, een tikje nerveus.

Ik had net de pot met hazelnoten weer weten te bemachtigen toen Renzo me bij mijn arm pakte, zodat ik die pot wel moest loslaten en met hem meelopen tussen de fauteuils door. ‘En wat beloven ze je nu?’ zei hij, doelend op de linkse kranten waarvoor hij had gewerkt voordat hij bij de televisie kwam. ‘Geen idee, ik weet niks van beloftes,’ zei ik veelbetekenend, maar hij werd te veel in beslag genomen door zijn eigen verhaal om de hint te snappen. ‘Een baan bij de televisie, dat is wat ze beloven, maar heus geen revolutie. Nou, ik ben mijn tijd gewoon een beetje vooruit geweest.’ Hij wachtte op een teken van bijval. Dat gaf ik. ‘Als je een baan bij de televisie wilt, hoef je het maar te vragen,’ zei hij toen, ‘je hebt geen idee wat een stelletje imbecielen daar zit. Je hoeft alleen maar geen volstrekte idioot te zijn om een genie te lijken.’

‘Absoluut!’ zei een vrouw die zich met gênante onbekommerdheid had opgerold in de peilloze diepte van een fauteuil. Ze zat al sinds ik was binnengekomen naar dezelfde plaat te luisteren. ‘Die vriend van jou,’ zei ze toen ze naar mij keek, ‘ziet er helemaal niet uit als een piraat. Hij zou hoogstens een van de blinde passagiers van Conrad kunnen zijn. Ken je die types die een of ander gruwelijk kwaad hebben gedaan en daarvoor boeten door van de ene haven naar de andere te varen? God, wat hou ik van hem!’

‘Van wie? Van hem?’ vroeg Renzo, op mij wijzend.

‘Conrad,’ zei de vrouw. De plaat was afgelopen en ze zette hem opnieuw op. Ik vroeg me af wie van die twee uiteindelijk zou winnen. Toen richtte ze haar aandacht weer op ons. Ze vertoonde geen spoortje verdriet of passie. Uit haar gedrag sprak zo’n onaantastbare onafhankelijkheid dat je begon te denken dat ze niet zoals iedereen met weeën en bloed ter wereld was gekomen maar uit zichzelf was geboren, zoals vlinders.

‘Kijk maar uit, Eva, je krijgt nog een blindedarmontsteking van al dat zitten,’ zei Viola, die bij ons kwam staan voordat mijn zwijgen beklemmend werd. Daar profiteerde Renzo van door me mee te nemen en me nogmaals bij mijn arm te pakken, alsof die kamer een groot plein was. Ze was inderdaad groot, maar niet zo groot als dat gebaar leek te suggereren. Na een paar stappen botsten we bijna tegen haar vriend op. Hij dwaalde door de zitkamer alsof hij zich zojuist bij een onverhoedse poging om weg te vliegen aan een meubelstuk had gestoten. Zij zat nu alleen op de bank van wit velours. Haar vingers, gehinderd door haar ongelooflijk lange zwarte haar, legden nerveus een stapeltje kaarten neer voor een spelletje patience, alsof daar een verlossend antwoord vandaan zou kunnen komen. Renzo trok het karretje met flessen naar haar toe. Hij had mijn blikrichting opgemerkt en ging nu met zijn gebruikelijke discretie aan de slag. ‘Wat drink je, Arianna?’

Ze maakte haar blik los van haar lotsbestemming. ‘Alles boven de veertig procent,’ zei ze. Uit de glimlach die ze me schonk zou je kunnen opmaken dat ze de hele avond alleen maar op mij had gewacht. Een glimlach die de persoon voor wie hij bestemd was afzonderde en verhief tot hoogten die hij nooit had gedacht te kunnen veroveren. Een glimlach als een mokerslag waaruit onomstotelijk één ding bleek. Dat jij haar voor geen meter interesseerde. ‘En dat spel?’ zei ze alsof het slagen van de avond van mij afhing. Ik stak mijn handen op.

‘Hierzo,’ zei Viola, die met papier en potlood naar ons toe kwam. ‘En jij komt met mij mee,’ zei ze toen ze me bij mijn arm pakte, ‘je denkt toch niet dat je mij voor het eerste het beste mokkeltje kunt laten zitten!’ Dus moest ik terug naar mijn fauteuil, waar ik ontdekte dat de pot hazelnoten was verdwenen. Tien minuten later was in de stilte van de zitkamer alleen het gekras van potloden op papier te horen, soms wat gegrinnik en, vreesde ik, het gerommel van mijn maag. Op dat moment zweefde nog een ander geruis door de zitkamer. Dat meisje, die Arianna, had de bank verlaten en bewoog zich op wonderbaarlijke wijze tussen de fauteuils door. Door de breekbaarheid van haar lichaam leek alles wat ze deed moedig, al was het maar het oversteken van een kamer vol vrienden. Bij elke stap slaakten haar glimmende regenlaarsjes ter hoogte van haar knieën een zuchtje. Ze belandde op de armleuning van Viola’s fauteuil en boog voorover om haar iets toe te fluisteren. Op dat moment greep Eva in. ‘Kom nou, Arianna, hou op! Vind jij haar niet gestoord?’ zei ze tegen Viola. ‘Toen ze vanochtend haar bloesje aantrok heeft ze een moedervlekje opengekrabd en nu probeert ze al de hele dag naar Venetië te bellen om haar arts te spreken.’

Het meisje bekeek haar nauwelijks, zei toen dat ze had gehoord over mensen die waren gestorven aan een opengekrabd moedervlekje. ‘Maar hoe zit dat, Arianna,’ zei Viola, ‘heb jij soms je eigen vertrouwensarts?’

Wel, zo stonden de zaken ervoor, het meisje was gaan bellen en ik zat een smoes te bedenken om weg te gaan en ergens iets te eten toen Viola, die zag dat ik aarzelde om mijn anonieme boodschap op het blaadje te schrijven, me peinzend aankeek en zei: ‘Hoor eens, zou jij naar de keuken willen gaan om ijs te halen? Sorry hoor, maar Ernesto is er niet, het is zijn vrije avond.’ Want ze hadden tegenwoordig zelfs een bediende. Ze instrueerde me hoe ik in de keuken kon komen en vertelde dat ik die helemaal veranderd zou vinden, dat alleen de koelkast nog de oude was. Er lichtte een sprankje hoop, twee jaar geleden was hun koelkast de best voorziene van de stad. ‘Die oude vriend!’ zei ik. ‘Hoe is het met hem?’

‘O, je weet wel,’ zei ze, ‘zo’n koel type, nooit tevreden. Een estheet.’ Ik stond al. Op de gang zat het meisje in het donker op de vloer gehurkt te bellen. Ik moest over haar heen stappen, en toen ik doorliep voelde ik haar blik op mijn rug terwijl ik de muur aftastte op zoek naar de schakelaar. Het licht bescheen een keuken die glom als een operatiezaal. De koelkast stond in een hoek, een tikje gelig vergeleken met de andere meubels. Een slijtplek op de deur die wel iets weg had van een onderscheiding verleende hem een voorname gereserveerdheid, maar ik liet me niet intimideren, en nadat ik in de keukenkast had gerommeld op zoek naar brood, liep ik kordaat op hem af. De deur ging met een zachte klik open.

Binnenin was er volop frisse lucht en Franse kaas. De deur met een knie openhoudend at ik zonder gewetensbezwaren een halve camembert op, daarna wrikte ik met een mes onder de ijsla tot dat bevroren aluminium hart losliet met een klap die zo tragisch klonk dat ik bang was dat ik niet alleen de koelkast maar de hele keuken om zeep had geholpen. Nog steeds etend zette ik de warmwaterkraan open boven de la, zodat de blokjes loslieten, die ik vervolgens in het emmertje kiepte, waarna ik terugliep naar de koelkast. Met die open deur zag hij er ontwijd uit. Toen zocht ik net zo lang in de groentela tot ik een fluweelzachte, knalgroene courgette vond. Die legde ik op de wond die was achtergelaten door de ijsla en ik sloot de deur weer met een gezicht alsof ik van de prins geen kwaad wist. Het zou niet de eerste estheet zijn met een courgette op de plaats van zijn hart, en van alles wat ik binnen handbereik had leek dit ding nog het meest op een bloem.

Het meisje zat nog steeds in de donkere gang op de vloer, en ik wilde net over haar heen stappen toen ik voelde dat ik bij mijn jasje werd gepakt. Dat was zo’n autoritair gebaar dat ik voor ik het wist met het emmertje in mijn hand naast haar op mijn knieën zat. Stomverbaasd stelde ik vast dat ze zat te huilen. Ik bedacht wat ik zou zeggen, maar ik vond niks en bleef toen maar bij haar zitten, terwijl een ironische, geruststellende mannenstem uit het apparaat tegen haar herhaalde dat ze niet dood zou gaan. Het meisje zei niks. Ze huilde en luisterde alleen maar, en toen de stem wegstierf stond ze op, haalde de rug van haar hand langs haar neus en verdween naar Viola’s badkamer, het aan mij overlatend om de hoorn op de haak te hangen. Ik trok het me niet aan. Ik kende dat type, er bestaan mensen met de merkwaardige eigenschap dat ze om hulp vragen en tegelijkertijd de indruk wekken jou een plezier te doen. Ik hing op en liep met het ijsemmertje terug naar de zitkamer. Meteen daarna begon ik te rillen. Ik wist wat dat was. Een van de vervelendste effecten van alcohol was dat mijn temperatuurregelaars erdoor ontregeld raakten. Ik ging een sigaret roken naast de resten van het haardvuur en even later kwam het meisje terug. De gedaanteverwisseling was wonderbaarlijk, niemand had kunnen vermoeden dat er zojuist nog tranen over haar uitdagende gezicht liepen. De blik waarmee ze me keurde gaf me het gevoel dat ik wel iets weg had van een zakdoekje.

Het avondje eindigde tegen drieën. De gasten verlieten de fauteuils en gingen ervandoor alsof ze gehoor gaven aan een lokroep. Het ging allemaal zo overhaast dat ik op een gegeven moment de indruk had dat ik keek naar een film waarvan de operateur had besloten de laatste meters op dubbele snelheid te projecteren. Maar misschien was ook dat een effect van de alcohol, geen idee, maar ik weet wel dat de kamer binnen een kwartier doodstil was, terwijl er voor een open raam een gordijn wapperde en de pick-up voor niks bromde onder een stapel lege glazen en volle asbakken.

Viola en het meisje zaten op de bank te smoezen, Renzo zoog in gedachten verzonken aan een lege pijp en ik bekeek vluchtig de titels in een boekenkast. Toen ik overstapte naar de schilderijen aan de muren, schoot bij een ervan, een goederenwagon die was achtergelaten op een doodlopend spoor, de oude Alfa me te binnen die ik aan de andere kant van de stad had achtergelaten, en dat zei ik. ‘Blijf zitten, jij,’ zei Viola tegen Renzo, die wilde opstaan uit zijn fauteuil. ‘Arianna kan hem brengen. Ik probeer ze al de hele avond in elkaars armen te krijgen en jij zult even alles verpesten?’ Zonder iets te zeggen begon het meisje de kaarten van het tafeltje te rapen, daarna liep ze naar de hal, waarvan Viola profiteerde om mij een blik van verstandhouding toe te werpen. Even later verscheen ze weer. Ze droeg een rode plastic regenjas die flink kraakte. Het spel kaarten stopte ze in haar zak. ‘Ik ben klaar,’ zei ze, alsof er buiten een executie wachtte. Bij het weggaan waren er de gebruikelijke beloften elkaar te bellen, en ook een officiële uitnodiging van Viola om te komen eten. Ooit had ik alleen maar op het juiste moment hoeven komen, zelfs zonder het te laten weten. ‘Je zult naar beneden moeten lopen,’ zei Viola, ‘Arianna haat liften.’ Het meisje zei niks. Zwijgend gingen we de trappen af, en wachtten hooguit bij de deuren op elkaar.

Buiten huiverde de lucht van de kou en van de vlagen warmte. Winter en lente wisselden de laatste klappen uit. Seizoenen veranderen ’s nachts, buiten medeweten van de mensen, en we waren getuige van een schouwspel waarvan de grootsheid slechts vergelijkbaar was met de stilte waarin het plaatsvond. Een nacht waarin er niets was wat niet zou kunnen gebeuren. Onbereikbaar, met over haar regenjas gevouwen handen en geloken ogen, snoof het meisje naast me gretig de geur op van de platanen, met de voldoening van iemand die in gezelschap van een toevallige gast in zijn eigen tuin zit. Om me een houding te geven keek ik naar de hemel.

Die was zwart, duizelingwekkend hoog, doorkliefd door grote aanstormende wolken.