DE HELDENMAAT

Andrea Marcolongo

De heldenmaat

De mythe van de Argonauten en
de moed om lief te hebben

Vertaald uit het Italiaans door
Miriam Bunnik en Mara Schepers

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel La misura eroica.

Il mito degli Argonauti e il coraggio che spinge gli uomini ad amare

© 2018 Mondadori Libri S.p.A., Milaan

© 2019 Nederlandse vertaling Miriam Bunnik en Mara Schepers / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Foto auteur © Paolo Colaiocco

NUR 320

ISBN 978 90 284 5025 7

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 284 5024 0

Inhoud

Een oude taal, de zee

Mij kan niets gebeuren

Wees voorbereid

Tijd om uit te varen

Blijven drijven

Wind en andere onvoorziene omstandigheden

Varen

Betovering

Hoe je je moet overgeven

De heldenmaat

Tederheid

Oud familielexicon

Het Gulden Vlies, altijd onze bestemming

De paradox van de eenzaamheid

Onze reddingsboot

Nòstos, of de terugkeer

In geval van een schipbreuk

Een nieuwe haven

Epiloog - Onze schepen achter ons verbranden

How to Abandon Ship

Bibliografie

Dankwoord

De heldenmaat

Voor iedereen die weigert ongelukkig te zijn

en voor het eerst of nog een keer

de moed heeft om uit te varen.

Voor iedereen die voor het eerst of nog een keer

de moed heeft

om verliefd te worden.

Helden.

Voor Sarajevo,

dat geen zee heeft,

maar voor mij altijd een haven weet te zijn.

Οὐδεὶς οὕτω κακὸς ὅντινα οὐκ ἂν αὐτὸς ὁ Ἔρως ἔνθεον ποιήσειε πρὸς ἀρετήν, ὥστε ὅμοιον εἶναι τῷ ἀρίστῳ φύσει. Καὶ ἀτεχνῶς, ὃ ἔφη Ὅμηρος, μένος ἐμπνεῦσαι ἐνίοις τῶν ἡρώων τὸν θεόν, τοῦτο ὁ Ἔρως τοῖς ἐρῶσι παρέχει γιγνόμενον παρ᾽ αὑτοῦ.

[…] niemand is zo laf, of Eros zelf zou hem bezielen tot moed, zodat hij de dapperste van aard zou evenaren. En volkomen zoals Homerus zegt, dat de god sommigen van de helden moed inblies, dat schenkt Eros aan

de minnenden als zijn eigen gave. – Plato, Symposium, 179a-b

(Vertaling: Dr. M.A. Schwartz)

Why is almost every robust healthy boy with a robust healthy soul in him, at some time or other crazy to go to sea? Why upon your first voyage as a passenger, did you yourself feel such a mystical vibration, when first told that you and your ship were now out of sight of land?

– Herman Melville, Moby Dick

Een oude taal, de zee

De zee is een oude taal die ons iets vertelt.

En haar woorden zijn een kaart die moet worden ontcijferd.

Ze heeft geen einde, maar elke keer een nieuw begin dat horizon heet.

Ze verstaat de kunst om betovering, verbazing, angst, ongeduld en verwachting teweeg te brengen.

Ze verzwelgt schepen, geeft geschenken, verrast in havens die niet op landkaarten staan die zijn getekend door anderen dan wijzelf.

Haar golven zijn zacht en haar stormen zijn wreed; haar water is zo zout als het zweet van inspanning, als de tranen van het vele lachen, als het gehuil van te veel verdriet.

Het schip is beeldschoon en op de romp staat jouw naam in witte verf. Op deze reis ben je gewoon jezelf.

Binnenkort zul je je haven bereiken, de reden waarom je al dat water bent overgestoken. Bij aankomst wacht je een nieuw leven, het leven waarnaar je altijd hebt verlangd voordat je de uitdaging aannam om te vertrekken.

Het leven dat je tegemoetkomt is het leven waar je niet om durfde te vragen.

Om die reden ben je uitgevaren: om niet meer ‘inopportuun’ te leven, zonder porto (‘haven’) waar je echt jezelf kunt zijn. En om degene van wie je echt houdt, datgene waar je echt in gelooft, niet te ‘importuneren’, te verwarren, te desoriënteren. Om niet meer ontheemd rond te zwerven, maar om huis en heem te vinden, vaste grond voor je gedachten.

‘Je moet volhouden,’ zei iedereen om je de kracht te geven die je van berusting lijkt te krijgen terwijl jij alleen maar zwak wilde zijn, toegeven dat je het zat was om iets leuk te vinden wat je niet leuk vond, waarvan je niet gelukkig werd.

‘Jij verlangt te veel van het leven,’ bleef iedereen maar zeggen terwijl jij alleen maar smeekte om serieus genomen te worden om wie je bent.

Dus heb je een beslissing genomen, dus heb je van het leven het juiste verlangd en ben je vertrokken.

Vaak krijg je de kracht om te kiezen alleen omdat je niet kunt leven zonder die ene keuze te maken.

Onbeschrijflijk zijn de kleuren van het water, omdat je het licht dat het overdag verlevendigt – transparant, blauw, kristal, parel – en ’s nachts uitdooft – zwart, wijn, maan – niet bij naam kunt noemen.

De zee kent de wet van het evenwicht tussen aanwezigheid en afwezigheid dat je zo vaak ontglipt en je van je stuk brengt in afwachting van wat je nu, alleen vooralsnog, nog niet weet. En wat je nog niet bent.

In het Italiaans is de zee vader, il mare.

In het Frans moeder, la mer.

In de Slavische talen onzijdig, more.

Het zijn alle vrouwen, alle mannen, alle gedachten die onze havens bevolken, van de verste tot de dichtstbijzijnde. De zee roept, en aan ons de taak onszelf te kiezen uit de lange lijst van alle mensen die we elke dag zijn – ongeduldige mannen, aanbeden zonen, bezorgde moeders, trouwe vrienden, verliefde minnaars, opstandige pubers, wijze vrouwen, ondeugende kinderen, andermans fantasieën.

Het is de synchronie van al onze ikken die zijn uitgevouwen als het zeil van een schip: -ik, de laatste twee letters van woorden met het voorvoegsel ge- ter aanduiding van een voortdurende handeling die zich blijft voltooien. Woorden die zeggen hoe het met ons gaat wanneer we, besluiteloos of onvolkomen, het niet kunnen zeggen: gesnik, gehik, geknik, gezanik.

Wat Proust zei klopt niet, er is helemaal geen temps perdu wanneer je reist. Het is juist temps retrouvé, want we moeten elke dag ontdekken wie we zijn, niet wie we waren noch wie we zullen worden.

Werkelijkheid die meebuigt en in de war raakt, en verandert terwijl ze ook ons verandert.

Achter de schaduwlijn die elke beslissing met zich meebrengt verschuilt zich het bewustzijn van die werkelijkheid.

De zee vraagt je te kiezen waar je naartoe gaat en waarom.

Je kunt haar negeren, je kunt zeggen dat je het te druk hebt, je kunt ook níét naar haar kijken, naar die zee die tegen je praat met verre woorden.

Je kunt er bang voor zijn of er zelfs om lachen op een comfortabele ligstoel.

Zonder waarschuwing, zonder door een of andere wind te worden aangekondigd, zal er altijd een zee zijn die je geduldig aanzet tot dat eeuwenoude gebaar dat elk mens eigen is: voet over de drempel zetten en een stap vooruit doen.

Sterker nog: een stap in je leven.

In jezelf.

Vroeg of laat komt de reis die de mens dwingt om uit te varen, schreef Apollonios van Rhodos, de dichter van de Argonautica.

Jason had niet verwacht dat hij, een jongen nog, voorbestemd was om als eerste de zee te doorklieven, met het eerste schip ter wereld, de Argo. In haar verre haven was Medea, een meisje nog, niet aan het wachten op een vreemdeling om verliefd op te worden.

De een vertrok om thuis te komen en zijn vader te redden; de ander wees haar vader af en vertrok om niet meer terug te keren. Beiden kozen ze de zee en waren, toen ze op hun bestemming arriveerden, anders dan toen ze vertrokken: geen jongen of meisje meer, geen zoon of dochter, maar een volwassen man en een volwassen vrouw, sterker nog: helden.

Voor de Grieken was een held iemand die naar zichzelf kon luisteren, zichzelf in de wereld kon kiezen en de beproeving kon aannemen die van elk mens werd verlangd: zichzelf nooit verraden.

Overwinningen en nederlagen zijn absoluut niet de maatstaf voor heldenmoed: al millennia is een held iemand die over zijn eigen leven beslist, zijn maat zal altijd groot zijn omdat het die van zijn geluk is. En als Plato in zijn Theaetetus schreef dat ‘denken een handeling is van de ziel die met zichzelf praat’, is de typisch Griekse revolutie dat we het woord weer moeten richten tot hetgeen we te vaak het zwijgen opleggen. Met ons binnenste praten om te kunnen kiezen, van onszelf houden zoals we zijn in onze innerlijke puurheid.

Tegenwoordig leggen we onze persoonlijke lat vaak te laag, bijna op de grond, ervan overtuigd dat we weinig waard zijn, er zeker van dat onze dromen nooit onafhankelijk kunnen zijn, maar altijd afhankelijk van externe factoren – van de economische crisis tot andermans oordeel – en dus hebben we uiteindelijk geen verlangens meer, in naam van de vermeende rust die we krijgen van niets veranderen, niets plannen.

Het woord held is zo vaag en versleten dat het wordt gebruikt om alleen winnaars aan te duiden, hoofdrolspelers van spectaculaire ondernemingen voor TED Talks of realityshows, en we vergeten weleens hoe wij allemaal een heroïsch potentieel hebben dat we alleen kunnen herontdekken als we over zee gaan. En middels de liefde, die de heldenmoed van elk afzonderlijk leven altijd doet ontvonken, omdat ze onze innerlijke maatstaf tot de hemel kan doen reiken.

Medea en Jason waren de eersten.

Zij zijn de heen- en terugweg van elke menselijke reis.

Elke dag, te beginnen bij de uitgerolde zeilen van de Argo, gaan we de zee op en binden we de strijd aan met winden en stormen om bij de kust te komen, of om anders te worden dan hoe we zijn vertrokken, door onze schaduwlijn over te steken of over onze drempel te stappen.

Drempel als in deuropening, deuropening als in open, als in zich openstellen. Als in hetgeen ons overkomt tegemoet treden. Deuren bestaan met name om geopend te worden, om licht, wind, anderen te onthalen en binnen te laten.

Wellicht vaar jij ook, net als wij allemaal – menselijke en hedendaagse Argonauten – over zeeën die ons scheiden van het volwassen zijn, op welke leeftijd dan ook.

Mij kan niets gebeuren

Op zee voel je je veilig.

Er blijft niets over van wat jou op het land verontrustte.

Dat is het moment waarop je tegen jezelf begint te zeggen:

‘Mij kan niets gebeuren.’

Woorden die zo’n geruststellend effect hebben dat ze hypnotisch

worden.

Langzaam glijd je weg in een rustige apathie.

Alles lijkt zo ver weg, zo lang geleden.

Nee, jou kan niets gebeuren.

Jou niet.

In Het boek der rusteloosheid schreef Fernando Pessoa: ‘Wij bevinden ons allemaal aan boord van een schip dat uit een ons onbekende haven op weg is naar een andere haven die we evenmin kennen, en moeten jegens elkaar de beminnelijkheid van reisgenoten betrachten.’ (Vertaling: Harrie Lemmens)

Ook ik ben altijd rusteloos geweest. Ik leef van rimpelingen; ik houd van de heuvels van de zee, niet van de vlakte van een meer. En ook ik heb veel gereisd voordat ik de moed vond om dit boek te schrijven: niet alleen in de lengte, langs steden en landen die ik niet kende, maar vooral in de diepte, door mensen, onder het oppervlak van hun woorden, hun blikken, hun gebaren.

Op mijn dertigste bevond ik me aan boord van een schip dat was uitgevaren uit een mij onbekende haven, die van het schrijven.

De moed vinden om mijn onbekende zee over te steken was alleen mogelijk dankzij het gevoel van beminnelijkheid waarover Pessoa schrijft en waarmee mijn reisgenoten mij hebben ontvangen en gesteund: mijn lezers – ook jullie, die me nu voor het eerst lezen en nu zullen ontdekken wie ik heb ontmoet en wat ik door tussen mijn twee havens te reizen heb geleerd.

Vanwege mijn dankbaarheid voor jullie nieuwsgierigheid, voor jullie fijngevoeligheid, omdat er in de huidige tijd behoefte is aan richting met behulp van wat altijd is afgedaan als oud, en dus achterhaald, ben ik weer gaan schrijven. Om genoeg tijd en de nodige aandacht te besteden aan alle vragen die jullie me hebben gesteld. En om te proberen de antwoorden te vinden die ik misschien zelfs nu niet weet en die nooit afdoende zullen zijn, zoals altijd geldt voor de mooie en ondoorgrondelijke dingen van het leven.

Is er nog plek voor het verleden in onze toekomst? Hoe komt een persoonlijke herinnering terecht in het collectieve geheugen, zodat de hedendaagse eenzaamheid kan worden overwonnen? Waarom willen we allemaal vrij zijn maar voelen we, wanneer het zover is, een ondoorgrondelijke angst? En waarom moet angst per se een gevoel zijn waarvoor we ons moeten schamen, in plaats van een van de eerste overlevingsinstincten van de mens, dat ons altijd heeft gedwongen om te veranderen om onszelf te redden? Hoe gaan we ermee om wanneer het leven ons de mogelijkheid biedt op onze eigen manier te leven en op geen enkele andere? Waarom betekent een beroep uitoefenen ‘iets doen om te leven’ en niet iets doen om je leven te vergooien met angsten en zorgen voor een baan en een door anderen bepaalde perfectie? Welk verschil bestaat er tussen verbonden zijn en verenigd zijn en waarom hebben we ons in de geschiedenis van de mensheid nog nooit zo alleen gevoeld? Is dit het tijdperk waarin we oneindig verbonden of voortdurend verbroken zijn?

Dit zijn slechts enkele van jullie vragen. Ik heb ervoor gekozen het uiteinde van de draad die me met jullie verbindt stevig vast te houden, als mijn kostbaarste bezit. En ik wilde de ervaring van verandering onderzoeken, proberen te vertellen over het passeren van de schaduwlijn die ons van jongens en meisjes mannen en vrouwen maakt.

Dit boek gaat dus niet over de zee, waar ik toch oneindig veel van houd en zonder welke ik niet zou kunnen leven, en ook niet over de scheepvaart, waarvan ik bijna niets weet behalve van scènes uit de literatuur. Het gaat juist over de moeilijke en machtige kunst van op reis gaan en jezelf daarbij overtreffen om groot te worden, het maakt niet uit hoe oud je bent, het leven staat nooit stil – wij gaan hooguit zelf stilstaan.

Het gaat over wat er gebeurt wanneer we een keuze moeten maken op het vasteland van het leven dat eigenlijk niet zo vast is, maar voortdurend in beweging, ook als we dat niet willen – en intussen bewegen wij mee. En het gebruikt daarvoor moderne woorden met oude wortels, mythen en legenden die altijd, kristalhelder, de betekenis hebben bewaakt van de dingen die alle mensen gemeen hebben.

Wat ik wil is jullie tijdens die unieke keuzemomenten begeleiden met behulp van metaforen, precies in de oorspronkelijke betekenis van het woord. Van het Griekse μεταϕορά (metaforà), resultaat van de samenvoeging van het voorzetsel μετα (meta) en het werkwoord ϕέρω (féro), oftewel ‘mee-voeren, aan de hand, langs de intiemste gevoelens die we elke dag ervaren. Precies zoals in het Nieuwgrieks, waarin voertuigen tegenwoordig μεταϕοράς (metaforàs) heten – en dus kan het gebeuren dat je door de straten van Athene loopt omringd door ‘metaforen’ die bloemen bezorgen.

Met de mythe van de Argonauten en de woorden van de zee wil ik jullie graag meevoeren over de drempel waar we elke keer overheen moeten stappen wanneer we iets heftigs meemaken en we voorgoed veranderen. Wanneer een ons onbekende wind ons wakker schudt uit de verdoving van het onderweg zijn en wanneer we verbaasd de woorden herhalen: ‘Overkomt mij dit nu echt?’

We leven in een tijdperk waarin er nooit genoeg woorden lijken te zijn, een tijd waarin we gedwongen zijn neologismen te munten, als een gemeenschappelijke munteenheid, om elkaar te verstaan en onszelf verstaanbaar te maken. Het zijn echter woorden van niets, ze hebben geen waarde, ze ontdoen de dingen van betekenis in plaats van die eraan toe te voegen, en hun onstuitbare inflatie maakt ons steeds armer in plaats van rijker.

Woorden die feitelijk niets willen zeggen, pure betekenaars die de ruimte van een zomer laten fonkelen, als een liedje op de radio dat we meeneuriën terwijl we druk bezig zijn met iets anders – we vergeten er zelf de betekenis van, omdat we die nooit hebben begrepen of omdat die ons nooit is uitgelegd.

En zo doen we ons uiterste best om nieuwe termen te vinden om te benoemen wat in werkelijkheid altijd heeft bestaan en waarmee we altijd hebben geleefd, maar wat we misschien niet meer kunnen zeggen.

Er wordt flink gedebatteerd over talen die bewaard moeten blijven en die beschermd moeten worden tegen geheimzinnige vijanden zonder naam of gezicht – indringers, overweldigers, vreemdelingen.

Terwijl we een fabelachtige saboteur bestrijden als een zeemonster door met grammaticaboeken te zwaaien of het internet overal de schuld van te geven, lijken intussen de bestaande woorden ons van minuut tot minuut te ontglippen, alsof de tijd voor woorden en wijsheid wegstroomt in de zandlopers van het heden.

Het niveau van de zee, van de chaos, van het rumoer stijgt en op onze kust ligt steeds minder zand om op te liggen en eindelijk met elkaar te praten.

We hebben het gevoel dat de woorden ons ontglijden uit slordigheid of achteloosheid, als een paraplu die op een regenachtige dag wordt achtergelaten in een hoekje en waar niemand om maalt.

We geven de sociale netwerken, de emoticons op onze mobiele telefoon de schuld van onze armoede, we noemen Homerus’ kunst ‘storytelling’ en propaganda ‘communicatie’, terwijl ‘marketing’ onuitspreekbaar is geworden, dat heet nu ‘lifestyle’.

Met gebogen hoofd aanvaarden we een modern ipse dixit, maar we kunnen niet meer onderscheiden wie wat heeft gezegd, we geloven alles en iedereen zonder de moeite te nemen het te verifiëren.

Wat we niet kunnen plaatsen noemen we fake news en we gaan door naar het volgende nieuwsbericht in plaats van te proberen aan te tonen hoe en waarom het onjuist is en we benoemen het met een woord dat kinderen vrijwel meteen leren: liegen.

We zien de politiek ten onrechte als het beheren van afvalcontainers en gaten in de weg en ondertussen missen we een visie op de wereld, we varen op zicht door de mist, steeds eenzamer en zonder stuurlui voor ons schip, teruggeworpen op de Louteringsberg van Dante.

We vertrouwen niemand meer, onszelf al helemaal niet, en we zoeken tussen alle tutorials op YouTube naar onderwijzers die ons leren hoe het allemaal moet, terwijl we iemand met ervaring wantrouwen omdat die oud is.

We leven als auto’s in de file, met onze hand altijd op de claxon om ruim baan te maken in plaats van toenadering te zoeken tot de ander en naar hem te luisteren. We gaan het onverwachte uit de weg om opgelucht te kunnen zeggen dat we niets goeds of niets nieuws meer verwachten, want ‘het heeft toch geen zin, er verandert toch niets’.

We wijzen met de vinger naar de technologie, alsof die is ontstaan met de iPhone en niet duizenden jaren geleden met de uitvinding van het wiel. Of we negeren liever dat een mobiele telefoon niet in onze plaats communiceert, zoals een wagen of een auto de bestemming niet bereikt als wij die niet kennen – en als wij niet rijden, wij die ons vloekend afreageren op het navigatiesysteem als we verkeerd rijden.

We hebben regels, zelfs wetten en rechtbanken nodig, om lief te hebben of om te haten – kuise gevoelens die de Grieken in het theater louterden met hun tragedies en komedies.

Wij, mannen en vrouwen, zijn degenen die woorden uit de weg gaan, die ze mijden, die ze alleen gebruiken als het strikt noodzakelijk is, alsof ze gevaarlijk zijn. Alsof we, als we ze vasthouden, onszelf en degene die ze ontvangt pijn zouden doen. Alsof we bang zijn dat ze een niet-rechtstreekse uitzending zijn van de onwerkelijkheid van wie we niet zijn, niet van de werkelijkheid van wie we echt zijn. Wij zijn de eersten die ze opzettelijk mijden omdat ze ons dwingen eerlijk, nauwkeurig en gevoelvol over onszelf te praten.

Zijn we echt allemaal altijd en alleen maar ‘heel verdrietig’ of ‘heel gelukkig’? Hebben we maar twee woorden om ons gevoel te beschrijven?

Waarom leven we allemaal op een schip waar alleen verhoudingen en geen relaties meer zijn, waar geen maat meer bestaat voor wat we kunnen zeggen en we allemaal óf steenrijk óf straatarm aan woorden zijn? Waarom zijn we geen mensen meer, maar in het gunstigste geval individuen of in het ongunstigste individualisten?

Waar is die beminnelijkheid gebleven die waakt over de genegenheid jegens onze naaste, een zeevaarder net als wij dankzij wie we uiteindelijk, al wisselen we slechts van gedachten, ontdekken dat we in werkelijkheid op hetzelfde schip reizen?

Nee, ik denk niet dat we ‘de woorden verliezen’, zoals jullie me in jullie brieven vroegen, noch dat het nodig is een oude taal te kennen om niet met stomheid geslagen te zijn ten overstaan van het schouwspel van het leven.

Net zomin verliezen we, denk ik, de intensiteit van liefhebben, verlangen, lijden, onszelf vragen stellen en twijfels wegnemen, zoals jullie me bezorgd hebben gevraagd.

Net als Medea en Jason worden we verliefd, hopen we, voelen we verdriet, maar tegenwoordig doen we dat geluidloos, om niemand te storen. Waarom vragen de weinigen die de moed hebben te bellen in plaats van een e-mail te sturen doodsbang ‘stoor ik?’ nog voordat ze vragen hoe het gaat?

Door steeds minder, en altijd dezelfde, woorden te gebruiken om over onszelf te praten, begrenzen we ons taalgebruik. De grenzen van wat we kunnen zeggen worden steeds krapper en onze wereld wordt elke dag kleiner. Verstomder.

Grens of limiet, van het Latijnse limes dat eigenlijk ‘zijstraat’ betekent, ‘pad’, en dus ‘minder gebruikte weg’, ‘grenslijn’. De weg die we tegenwoordig verkiezen niet te bewandelen met onze woorden, die we liever niet oversteken uit angst voor wie we zouden kunnen tegenkomen.

We stuiven over de snelweg van de banaliteiten.

Als wat we kunnen zeggen de kracht heeft om iets werkelijk te maken, wie zijn wij dan in werkelijkheid?

Het is beter om dat niet te doorgronden.

En dat wij niet worden doorgrond.

Geen idee hoe, maar we zijn bang geworden voor woorden – alleen daarvoor dienen grenzen.

Woorden, uitgesproken of geschreven of alleen al gedacht, verhullen niet.

Nooit.

Ze leggen bloot.

Door middel van woorden stellen we ons, elke keer dat we een gedachte formuleren, niet alleen aan anderen voor, maar bovenal aan onszelf, als op een eeuwige eerste afspraak.

Ik hoop dat dit boek jullie helpt meer lief te hebben, meer te lachen, meer van het leven te verlangen, de angst om beslissingen te nemen te overwinnen, wanneer het leven jullie om een mening vraagt. En vooral om niet de juiste woorden, maar om júllie woorden te vinden.

In wezen is dat wat leggere (‘lezen’) echt inhoudt, van het Latijnse lego: kiezen. En alleen daarvoor dienen woorden: om jezelf te kiezen.

Twee verhalen wilde ik jullie heel graag vertellen.

Een ervan, het kortste, betreft een Engels handboek uit 1942, How to Abandon Ship. Hoe verlaat je een schip.

Het is een leidraad voor de moeilijke kunst van het overleven van een schipbreuk van vrachtschepen en oceaanstomers, die zo dramatisch en veelvoorkomend waren tijdens de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog.

Ik werd er jaren geleden verliefd op tijdens een reis door Kent. Ik kocht het bij een opkoper, gaf het uit liefde cadeau en raakte het dus kwijt toen ik die liefde kwijtraakte.

Ik gaf me niet gewonnen: ik kocht het opnieuw, bij een andere opkoper.

Vanaf nu komt de inleiding van elk hoofdstuk uit dit kostbare boekje dat, ondanks de titel, voor mij geen vluchthandboek is maar een overzicht van strategieën om de schipbreuken van het leven te doorstaan en te boven te komen.

Het is geen toeval dat, hoewel de vele hoofdstukken niets onvermeld laten, van het gereedmaken van een reddingsboot tot het stoken van voortreffelijke whisky op open zee, de eerste zin van dit ouderwetse handleidinkje is: ‘This manual is concerned solely with human lives.’ Oftewel: ‘Dit handboek gaat alleen over mensenlevens.’

Het tweede is een groots verhaal – een mythe die zelfs nog ouder is dan die van Troje – ‘bij ieder bekend en beroemd’, zo omschrijft Homerus de tocht van het schip de Argo in boek XII van de Odyssee.

Het is de tocht van de Argonauten, de mannen die Dante omschreef als roemrijk en die er met hun onderneming voor zorgden dat ‘Neptunus de schaduw van de Argo bewonderde’ (Paradijs, canto XXXIII, vers 96), volgens de oude mythografen het eerste schip ter wereld dat de zee doorkliefde.

Betoverend zijn de verzen die Ovidius aan de tocht van de Argonauten wijdt in zijn Metamorfosen (Boek VI, verzen 719-721):

‘Zo, toen volwassenheid de jongensjaren had vervangen,
trokken zij met de Argonauten in het eerste schip op zoek naar
’t glanzend Gulden Vlies langs nooitbevaren zeeën.’
(Vertaling: M. d’Hane-Scheltema)

Hun lotgevallen op hun zoektocht naar het Gulden Vlies maken deel uit van een legende die uit de meest archaïsche tijd van Griekenland, de Myceense beschaving, stamt.

Al millennia heeft iedereen die de Argonautica, het epische gedicht van Apollonios van Rhodos, las zich afgevraagd wat de betekenis was van die geheimzinnige vergulde schapenvacht waarop de broer en zus Frixos en Helle van Griekenland naar het oosten vlogen – Helle viel tijdens de vlucht naar beneden en ter herinnering aan haar heet die zee de Hellespont.

Historici, filologen en antropologen veronderstellen kolonisaties, natuurlijke of astrale verschijnselen, religieuze culten en handelsbetrekkingen.

Allemaal plausibele antwoorden.

Allemaal menselijke antwoorden.

In deze cynische tijden, waarin angst en haat op zo’n indringende wijze worden gebruikt dat we ons niets meer verbeelden en van niemand meer houden, heb ik een van de meest fantastische verhalen van de Griekse mythologie gekozen, dat van de Argonauten.

Vandaag de dag, waarin alles al lijkt te zijn gezegd en gezien, is fantaseren een intens revolutionaire, bijna politieke daad. En de hoofdweg naar de verbeelding is er maar een: de liefde.

Om te citeren wat regisseur Guillermo del Toro bij het Filmfestival van Venetië van 2017 over de liefde zei: ‘The Beatles en Jezus kunnen zich niet allebei hebben vergist.’

Laat staan de oude Grieken, voeg ik daaraan toe.

Toen ik op de middelbare school in de bloemlezing over Jason en Medea las, droomde ook ik ervan om er op een dag achter te komen waar het Gulden Vlies voor stond – wat een bijzondere verwoording, wie zegt nu nog vlies in plaats van vacht?

Ik ben er uiteraard niet achter gekomen.

Ik weet echter zeker dat het Gulden Vlies symbool staat voor de onkenbare bestemming van elke menselijke reis sinds de eerste, die van de Argonauten. Want Jason vindt in het verre Kolchis niet alleen een magische vacht, maar iets veel ondoorgrondelijkers: de liefde van Medea.

Alleen daarom ben ik weer op reis gegaan.

En heb ik dit boek geschreven.

Nog een keer alleen uit liefde.

Wees voorbereid

B.A. Baker, de derde stuurman van het vrachtschip de Prusa adviseert het volgende: ‘Het belangrijkste voor iedere zeeman is dat hij zich voorbereidt. Dat hij zijn geest traint om zich niet druk te maken en dat hij zich daaraan houdt. Maak jezelf niet wijs dat je niet bang wordt, want dat word je wel. Wanneer een torpedo ontploft, zul je het gevoel krijgen dat je verdrinkt, paniek in je buik en knikkende knieën. Het enige

medicijn hiertegen is actie.

Kolchis was net zo ver als de zonsondergang van de zonsopkomst, vertelt Apollonios van Rhodos enkele verzen na het begin van zijn dichtwerk.

Jason wist niet waar het lag of hoe hij er moest komen, maar hij wist waarom hij moest, waarom hij wilde vertrekken – ‘als nood de mannen dwingt de zeeën te bevaren.’

De opdracht die hij moest vervullen, was het naar Griekenland terugbrengen van het Gulden Vlies, dat op dat moment in het bezit was van de wrede Aietes, koning van die afgelegen regio in het oosten, het huidige Georgië.

Jason was nog maar een jongen, en bovenal een zoon: nooit eerder was hij van huis weggeweest.

Zijn vader was de grote Aison, koning van de stad Jolkos in Thessalië, in de buurt van het moderne Volos. Hier leidde hij een gelukkig leven totdat zijn oom, de wrede Pelias, zich de troon onrechtmatig toe-eigende.

Aan wat zijn oom Pelias zei, aan dat ‘ga, haal het Gulden Vlies en kom terug, dan zal ik je vader vrijlaten’, zou geen enkele volwassen man ooit waarde hebben gehecht, behalve dan die jongeman zonder ervaring met de zee en met het leven.

Dat ‘laten we eens zien of het je lukt’ was gewoon een manier om zich te ontdoen van die jongen die zo vastberaden was om de troon van zijn vader te heroveren, een boutade die iedereen zou hebben genegeerd, waar ze liever geen aandacht aan besteedden.

De onderneming was, volgens iedereen, simpelweg onmogelijk.

Niemand geloofde dat Jason zou terugkeren naar Thessalië: te veel gevaren huisden op zee, te veel onbekende volkeren zou hij onderweg tegenkomen, Kolchis was te vreemd, te ver weg.

Ze dachten dat hij voorgoed zou verdwalen, en ze rouwden al om hem.

Iedereen zou er voor vertrek van hebben afgezien.

Maar alleen omdat nog nooit iemand was vertrokken.

De Argo was prachtig, het beste van alle schepen die, met de kracht van riemen, de proeve van de zee aflegden, maar het schip was niet door Athene ontworpen om in de haven te blijven liggen.

Het eerste schip dat ooit door mensenhanden was gebouwd, door de timmerman wiens naam het droeg, had al te lang gewacht. Hera zou over zijn vaart waken en vertrouwde die toe aan stuurman Tifys, die in staat was om de windrichtingen te voorspellen en de koers te bepalen door naar de zon en de sterren te kijken.

De Argo was gemaakt om naar het onbekende te varen, en vervolgens huiswaarts te keren.

Ze wachtte alleen op iemand die bereid was te vertrekken.

De Argo wachtte op iemand als Jason.

Bang voor wat niemand ooit eerder had aangedurfd, vroeg de jongen zijn dierbaarste vrienden om hulp. En ze lieten hem niet in z’n eentje naar de oneindige uitgestrektheid van de zee kijken.

Vijftig mannen schoten hem vanuit heel Griekenland te hulp. Onder hen de twee Dioscuren Kastor en Polydeukes, de zoons van Boreas Zetes en Kalaïs, die met hun gouden vleugels deinden op de wind, de dichter Orfeus, de ziener Mopsus, Herakles, beroemd om zijn kracht en zijn moed.

Ook de zoon van de gemene Pelias, Akastos, besloot zijn vaders huis te verlaten.

Op een dag vele eeuwen later, zou hun dringende behoefte aan volwassenheid door Pindaros in de vierde Pythische ode met deze aangrijpende woorden worden bezongen:

‘In deze halfgoden ontstak Hera het zoete, onweerstaanbare verlangen naar de Argo. Dus bleef niet één ten achter om rond zijn moeder te hangen en zich te koesteren in een leven zonder risico, maar zelfs ten koste van zijn leven zocht hij het mooiste middel voor eigen succes in het gezelschap van wie even jong was.’

(Vertaling: P. Lateur)

Aan wal blijven, terwijl het eerste schip ter wereld op het punt stond uit te varen, stond gelijk aan voorgoed een jongen blijven.

Zonder zichzelf op de proef te stellen, al moesten ze dat met angst en verdriet bekopen, zouden ze hun levens verspillen als laffe mannen – smakeloos, brood zonder zout.

Ze zouden nooit volwassen worden, maar meteen oud, met hun soepele spieren al stijf van het herhalen van dezelfde stappen, dezelfde gebaren.

Al die jongeren waren vastbesloten om te ontdekken welke kracht er nodig was om volwassen te worden – door hun bezieling ‘blonken de helden uit als sterren die tussen wolken schitteren’, zo groot is de schoonheid die de moed om te vertrekken ons schenkt, volgens Apollonios van Rhodos.

Dankzij de krachtige stem van de orakels wisten enkelen al dat ze niet huiswaarts zouden keren en dat ze dolend over verre zeeën de dood zouden vinden. Maar ze besloten toch te vertrekken in plaats van altijd klein en onwetend te blijven. Allemaal wilden ze proberen een held te zijn.

Niemand van hen was het, ze waren hooguit halfgoden, zoons van een god en een sterveling.

In de oudheid bestond er geen onbetwiste status van ἥρως (hérōs), ‘held’, alsof dat een voldongen feit was. Dapperheid, kracht, deugd, spitsvondigheid bestonden alleen als zodanig wanneer ze door de wereld op de proef werden gesteld. Komaf, sociale status, de stad van herkomst telden niet: je werd niet als held geboren.

Je kon er echter voor kiezen om het te worden, door een reeks uitdagingen aan te gaan waarvan het ultieme doel was anderen te helpen – zodat iedereen het onbekende leerde kennen en de oversteek kon maken omdat iemand anders die al eerder had gemaakt.

De heldenmaat werd afgemeten aan de poging zichzelf te overtreffen, niet aan het resultaat.

Falen was niet belangrijk: niet alleen degene die won, maar ook degene die het alleen maar had geprobeerd was een held. Van Hektor en Achilles herinneren we ons hun dapperheid bij de muren van Troje, niet hun nederlaag. De glorie waarvoor ze streden heeft hen tot ver na hun val onsterfelijk gemaakt, voor altijd helden.

Degene die de uitdaging had aangenomen zich te meten in iets wat groter was dan hijzelf, om voor altijd groot te worden.

Fantasierijk maar verblindend qua betekenis is de etymologie van het woord ἥρως, die Plato opperde in zijn dialoog Cratylus. Volgens de filosoof is er slechts één kracht die de mens ertoe drijft om helden te worden: ἔρως (érōs), ‘liefde’ – slechts het verschil tussen de twee klinkers η/ε, lang of kort, onderscheidde deze twee kostbare woorden van elkaar in het Oudgrieks.

Voordat hij vertrok, was Jason nog nooit verliefd geweest.

Een grote menigte spoedde zich naar de haven om die schare stoutmoedigen te bewonderen, de vrouwen hieven hun armen ten hemel en smeekten de goden hen te laten terugkeren.

Hun naam werd in elke straat van de stad geroepen.

Die jongens, klaar om uit te varen, werden voorgoed genoemd naar de naam van het schip waar ze bij wilden horen. Argonauten.

Zacht is de moed om te vertrekken, als men weet waarom men op reis gaat. Met ‘een vriendelijk woord’ troostte Jason zijn oude moeder Alkimede, die hem met haar ‘hart geketend door verdriet’ trillend in haar armen hield – het leed had haar weer kind gemaakt.

Haar angst was zo groot dat het haar niet lukte alle tranen die ze in zich had te vergieten.

Alkimede vreesde niet de risico’s van de zeereis. Ze vreesde een nog groter gevaar: heimwee.

Ze vreesde dat het treuren om haar geliefde zoon die ver weg was haar fataal zou worden voordat hij terug zou komen – haar angst is dezelfde als die van elke moeder wanneer haar kind voor het eerst van huis gaat, al is het maar voor een nacht.

Zijn vader huilde ook zo.

Jason troostte zijn ouders, maar liet zich niet chanteren door hun droefheid.

Hij veranderde niet van gedachten, sterker nog, hij zei juist dit tegen zijn moeder:

‘Belast mij niet te zwaar met pijn en jammerklacht!

Met al die tranen, moeder, houd je mij niet weg

van de ellende, maar je stapelt smart op smart!

De goden geven mensen onvoorziene rampen;

probeer wat jou daarvan is toebedeeld te dragen,

je zielsverdriet ten spijt.

Zo maakte hij zich voor het eerst los van zijn familieleden, gereed voor vertrek om hen in veiligheid te brengen – en om zichzelf te verlossen van iedereen die hem had gezegd dat het hem nooit zou lukken.

Hij zou bewijzen dat ze zich vergisten, dat geen enkele reis, hoe onbekend ook, onmogelijk is als je de bestemming kent.

En hij wist waar hij de Argo naartoe moest leiden: helemaal naar Kolchis, op zoek naar dat Gulden Vlies, die magische schapenvacht waarvan iedereen had gehoord, maar die niemand ooit had gezien.

Hij kende de koers nog niet en wist niet wie hij tijdens de tocht zou tegenkomen, maar dat was niet van belang.

‘Wat nog gereedgemaakt moest worden voor het schip

ligt goed geordend en bereid voor onze afvaart.

Daarom behoeft de start van onze tocht niet lang

meer uitgesteld, […].’

Jason was als eerste aan het werk gegaan. Hij had de zeilen opgerold in de mast, de touwen te drogen gelegd op de rotsen van Jolkos, die ‘door eeuwen van stormen glad waren geworden.’

Al zijn vrienden traden gauw in zijn voetsporen: ‘en bij de dollen stelden zij zich op in rijen aan beide kanten, borst en handen in gereedheid, en Tifys ging aan boord om allen aan te sporen op tijd te duwen.’

De Argo was gereed, en zo ook de Argonauten.

Dat was het moment waarop, voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid, een schip ‘het water in gleed’.

Tijd om uit te varen

Als alles gaat zoals het hoort te gaan, als alles gereed is en het gewicht goed verdeeld is over het schip, is er geen enkele noodzaak om het reddingsvest te blijven dragen. Gooi het gerust op de bodem van het schip en denk er niet meer aan.

Vaar uit.

‘Toen echter, fonkelend met haar schitterende ogen,

de Dageraad haar blik wierp op de steile toppen

van ’t Peliongebergte en de wind de golven

deed klotsen op de kapen in het heldere weer, […]’

riep stuurman Tifys zijn metgezellen bijeen: het moment om aan boord te gaan was aangebroken. Het was tijd om uit te varen.

Luid geschreeuw steeg op uit de haven en zelfs de Argo jubelde: in het midden van de kiel zat een magisch stuk hout dat kon praten, de stronk van een eik van het orakel van Dodona die Athene aan de jongens had geschonken om de eenzaamheid van de tocht te verzachten.

De Argonauten namen op het schip plaats bij de roeiriemen. Ook de sterke Herakles ging op een bank zitten, zijn knots had hij niet aan land gelaten. Onder zijn gewicht zakte de romp van de Argo een beetje omlaag.

De tewaterlating van een schip is een uniek moment: zodra het voor het eerst het zoute water raakt, de ankers licht, zal het nooit meer maagd zijn, voorgoed bestemd om te varen.

Vergeten feest te vieren bij belangrijke veranderingen in het leven is verraad of nalatigheid.

De Argo stond op het punt groot, voltooid, te worden, dankzij hen, en de jongens vierden de overgang van het land naar de zee. Enkelen goten pure wijn in het water, anderen zongen liederen op de muziek van Orfeus’ citer.

Eindelijk vertrok de Argo.

‘Het donkere water schuimde links en rechts omhoog,
het ziedde door de kracht van deze sterke mannen.
In ’t zonlicht schitterden hun wapens als een vuur,
terwijl het schip steeds voortging. Lange strepen schuim
zag men als sporen van het schip, zoals een pad
dat zichtbaar wordt temidden van een groene vlakte.’

Ook de goden aanschouwden vanuit de hemel het eerste schip dat ooit de zee doorkliefde en de jongens, knap als prinsen, die het eigenhandig bestuurden. De nimfen verwonderden zich en zuchtten betoverd.

De wind sloeg fluitend in de zeilen en de Argo begon snelheid te maken.

Alle Argonauten keken fier voor zich uit, naar havens die ze nog niet zagen en niet kenden, beneveld door moed en door het onbekende.

Alleen Jason, hun kapitein, gunde zichzelf een moment van zwakte – de oudheid was een tijd waarin huilen werd gezien als iets menselijks, of zelfs iets heroïsch, niet als zwakheid.

Hij werd door angst bevangen, en door heimwee: zou hij ooit huiswaarts keren?

‘[…] toen pas wendde Jason
zijn ogen af – hij huilde – van zijn vaderland.’

Vaak zijn tranen de beste manier om jezelf op het nieuwe voor te bereiden.

Tranen van geluk of van verdriet, dat maakt niet uit, maar vaak redden ze je het leven. Want doordat tranen de ogen vertroebelen, onderbreken ze een ogenblik het zicht op wat je voorgoed kwijtraakt. De ogen zien niet meer wat ze achterlaten, ze ontsnappen aan het gevaar van berouw, aan de verleiding om ervan af te zien.

Maar wanneer ze droog zijn en weer opengaan, ontvouwt zich het schouwspel van wat we echt voor elkaar hebben gekregen, zonder het langer uit te stellen, als een nooit eerder vertoond schilderij van onszelf.

We moeten niet vergeten vaker te huilen: het dient om niet achterom te kijken, het dient om met onze ogen dicht bij onszelf naar binnen te kijken en om vervolgens, met onze ogen open, vooruit te kijken.

Het instinct om te veranderen, de kracht om te kiezen, de moed om lief te hebben, de eer om trouw te zijn, bovenal aan zichzelf, het vermogen om over zichzelf te praten: dat zijn de elementen die mensen uit alle tijden in staat stellen een vol en waardig leven te leiden.

Elke dag, tot aan onze laatste, voelen we deze rilling.

We zouden feest moeten vieren, want dat is het enige onweerlegbare bewijs van het feit dat we leven.

En dat we op de wereld zijn om iets groots te doen, waarvan alleen wij de maat zijn.

Het is de opwinding die we van kinds af voelen, te beginnen met die eerste schooldag die we nooit helemaal zijn vergeten. Als we teruggaan in onze herinnering, kunnen we oneindige tederheid voelen voor dat korrelige beeld van onszelf, netjes gekamd op de drempel, terwijl we die veelheid aan gevoelens die je allemaal in een keer kunt voelen aan het ontdekken zijn.

Zin om te ontdekken welke schoolbank ons ten deel zal vallen, nieuwsgierigheid naar onze klasgenoten, angst voor de onderwijzeres, een paar uur vrijheid van het waakzame oog van onze ouders, vrees voor het oordeel van anderen, hoop op het vinden van een vriend – onze beste vriend, voor de rest van ons leven.

Het is de siddering die we voelen als we daar buiten zijn, in de wereld, voor het eerst alleen, en die zich zal blijven voordoen bij andere onvoorspelbare en onuitputtelijke eerste keren – van het klaslokaal van de dorpsschool tot de gang van een grote universiteit, van het kantoor waar we na vele sollicitatiegesprekken uiteindelijk gaan werken tot de verrassing van verliefd worden op iemand die we maar een avond hebben gezien en heel graag nog een keer willen tegenkomen.

Het is de roes van een taak die ons is toevertrouwd en die alleen wij kunnen volbrengen: onszelf kennen en zorgen dat anderen ons kennen.

Hoe verder we komen in ons leven, hoe ingewikkelder de dingen echter worden; relaties worden complexer, verantwoordelijkheden groter, verlangens sterker, hartstochten ongewoner – we zijn niet meer zoals de anderen om ons heen, we hebben onszelf gekozen en we zijn erachter gekomen dat we vreemd zijn, ieder op zijn eigen manier.

En dus verwerpen we, uit angst, het instinct dat ons ter discussie stelt, elke dag alsof het de eerste was – want dat is het, altijd.

We luisteren er liever niet naar, doen liever alsof we het vergeten.

Je bent geen kind meer, zeggen we schouderophalend tegen onszelf.

Je hebt genoeg meegemaakt.

Soms willen we de rilling die ons opschudt op een bepaald moment niet meer voelen en zien we haar aan voor een koude luchtstroom die onze loomheid, onze gewoonten, verstoort.

Dan dekken we ons in, we hullen ons in alibi’s.

Onze stappen worden voorspelbaar, zwaar, zoals ’s winters in de sneeuw, totdat we stoppen met lopen.

Het leven gaat door, antwoorden we liever, en we beseffen niet dat we juist achteruitgaan.

We beginnen te zuchten bij de ‘maandagen van het leven’, bij onvoorziene omstandigheden, bij de onophoudelijke eerste keren, we zijn niet meer nieuwsgierig, we willen niets nieuws – het is genoeg, dank je, het is goed zo – we willen dat het elke dag zondag is, we willen wegzinken in de rust van onze kleine bank en onze kleine zekerheden.

We ontvluchten het instinct om te leven en maken aanspraak op de ‘vakantie’ van het leven – wat echter ‘ledigheid’ of ‘absentie’ betekent.

We zijn allemaal zo zinloos druk bezig met het wegdrukken van dat zo menselijke instinct om te vertrekken.

En ’s avonds zijn we steeds vermoeider, leeggelopen.

Beseften we maar hoeveel energie het kost om onszelf dagelijks te onderdrukken, te liegen, niets te vertellen om niets te laten zien.

Trokken we onze wandelschoenen maar eens uit om te proberen blootsvoets te lopen, te voelen hoe zacht het net gemaaide gras is of hoe licht de wind.