IN DE TUNNEL

Arjaan van Nimwegen

In de tunnel

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

© 2020 Arjaan van Nimwegen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Ildiko Neer / Trevillion Images

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 301

ISBN 978 90 284 5026 4

www.wereldbiliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 284 5011 0

Til minne om Helle

(…) ihr von der Schriftstellerei (…) versucht nicht, euch mit einem Realität herumzuschlagen, die sich uns immer wieder entzieht, sondern ihr stellt eine Welt auf, die zu bewältigen ist. Diese Welt mag vollkommen sein, möglich, aber sie ist eine Lüge.

Friedrich Dürrenmatt: Das Versprechen

I made a promise. I intend to keep it.

Jerry Black (Jack Nicholson) in The Pledge

1

Bakker

Bakker begon bar slecht vandaag. Na mijn eerste nutteloze bezoek had ik opnieuw moed gevat, maar nu was hij weer de man van aan de telefoon. Het duurde een minuut voor ik hem na mijn aanbellen over de gangtegels hoorde sloffen, en hij bleef zeker tien seconden door de ruit in de voordeur naar me staan kijken, zijn hoofd kubistisch vervormd door het fantasieglas. Alsof ik hem niet kon zien. Uiteindelijk schoof hij luidruchtig een grendel weg en opende de deur op een argwanende kier. Zijn bril dook op achter een strakgespannen dievenketting.

‘Waar is het voor?’

‘Meneer Bakker. We hadden vandaag toch afgesproken? Of vergis ik me?’ Ik vergiste me niet, maar ik gunde hem de twijfel aan mijn agenda.

Hij sloot even zijn ogen en schudde zijn hoofd om een muizenis te verjagen. Hij herkende iets. ‘Ja, ja.’

Deur dicht, gemorrel, deur open en ik volgde zijn geslof in de richting van de woonkamer, tot hij zo onverhoeds in de gang stilstond dat ik bijna tegen zijn rug aan botste. ‘En het ging over?’

‘Oude zaken. Van vroeger. Die u hebt onderzocht. Behandeld.’ Afgehandeld was het woord niet.

‘Vroeger,’ herkauwde hij. Ik begreep dat ik helemaal opnieuw moest beginnen.

De vorige week was hij, na een argwanend begin, opgewekt geëindigd als een levendige man met schitterogen, die me een borrel aanbood, joviaal een hand op mijn schouder legde toen hij me het glas aanreikte. De jeneverfles ging wel meteen terug in het wandmeubel. Hij praatte aan een stuk door, niet altijd even samenhangend en zichzelf regelmatig tegensprekend, en ik had veel informatie gekregen over zijn kinderen die hij nooit zag, de oplichting door de verzekeringsmaatschappij en de gierput van zijn buurman die bij hevige regenval uitstroomde over zijn erf – ‘en dat wéét hij, hij lacht me midden in mijn gezicht uit.’ Mijn voorzichtige ‘waar ik eigenlijk voor kom’, na een gepaste stilte, wuifde hij weg, hij haalde de jeneverfles weer uit het wandmeubel en ik wist dat ik maar een andere keer moest terugkomen.

Nu ging hij bedremmeld aan de eettafel zitten. Hij maakte geen bezwaar toen ik de stoel tegenover hem nam.

‘Ik zie nooit iemand,’ zei hij.

‘U woont afgelegen. Je zou zeggen dat hier nooit iets gebeurt. Maar dat is wel eens anders geweest, dat weet ik.’ Hij zweeg afwachtend. ‘Ik kom hier vandaan,’ zei ik.

‘Hier?’ zei hij verbijsterd.

‘Ik ben hier geboren.’

‘Dan zou ik u kennen, van vroeger. En ik ken u niet.’

‘Ach, het is ook wel veertig jaar geleden,’ zei ik.

‘Nooit zie ik iemand,’ zei hij nog eens. ‘En nu weten ze me opeens te vinden.’

‘We hebben het erover gehad.’

‘Wat is uw belang bij deze zaak?’ zei hij met afgepaste articulatie.

‘Deze zaken,’ zei ik. ‘Het waren er meer. Moordzaken.’

‘Schei maar uit,’ zei hij. ‘Ik weet er alles van. En u woont hier, zegt u?’

‘Niet meer.’

‘Bent u er ook een van Nijboer? Van de krant?’ Ik zat het verhaal over Nijboer uit. Die zat niet meer bij de krant, maar in de reclame of zo. Dan weet je het wel. Van over de Grift, aan de Sakkelseweg, die hem had bedonderd. Zeg maar gerust belazerd. Nee, ik was er niet een van Nijboer, al kende ik de naam maar al te goed. Het was vrij hopeloos. Ik besloot tot een schokbehandeling.

‘Het gaat om Theunissen. De broers Theunissen. We hebben het er even over gehad.’

‘Ja, nu komen jullie me interviewen.’

‘Ik ben geen journalist.’

‘Ja, dat zei u.’ Dat wist hij dus nog wel. Het begon bij hem te dagen, misschien omdat hij telkens zijn hoofd schudde, als om het beeld helder te krijgen. Achter zijn enorme brillenglazen blonken zijn donkere ogen bijna schrander.

‘Die andere was wel een journaliste. Dat is al een tijd geleden.’

‘Twee jaar.’

Het interviewtje met Bakker in de weekendeditie van Streeknieuws had ik op internet gevonden toen ik haar naam had gegoogeld, zoals ik dat wel vaker deed in momenten van zwakte, woede en onbegrip – en vooral uit angst om haar te vergeten. Ingeborg Hannah Wijdenes. Ik had zelf bij dat krantje gewerkt, ik wist niet eens dat het nog bestond. Wat Is Hot In Horstelo? luidde nu de onderkop. Hoofdredacteur Juliana Nijboer. Haar naam stond ook boven het sullige interview waarin hij toch een paar opmerkingen had gemaakt die om opheldering zeurden. Oud-brigadier Mart Bakker had ik snel opgespoord.

Hij wees naar me. Er brak een zonnetje door op zijn gezicht. ‘U heeft me gebeld.’

Ik knikte aanmoedigend.

‘Waarom wilde u dat dan allemaal ook weer weten? U hebt het me vast wel verteld, maar mijn hoofd is tegenwoordig een zeef.’

‘Ik ben geïnteresseerd in deze streek. De geschiedenis en zo. Dat heb je als je ouder wordt, dan keer je vaak terug naar je jeugd.’ Ik loog er lustig op los.

‘Hoe oud bent u helemaal?’

‘Ik ben net zesenzestig.’

‘Vijfenzeventig,’ zei hij pralend. Hij klopte een paar keer op zijn borstkas. ‘En alles doet het nog.’ Roeper en poeper, dacht ik erbij. Ik begon behoorlijk zin in zo’n borrel te krijgen.

‘U ziet er anders uitstekend uit.’ Anders is dubieus, maar zoiets dient men te zeggen. Het is geen compliment, maar een eerbetoon aan uithoudingsvermogen, geestkracht en een oppassende levenswandel. Ik wist dat ik het uitzichtloze labyrint dreigde te betreden waarin oude mannen elkaar bestoken met ijdele praatjes over wat ze allemaal nog kunnen, en hoe ze het vroeger nog beter hadden gekund, en hoe andere, even oude mannen aan kwalen leden die zij niet hadden, alles op een toon alsof het een verdienste was dat zij daar níét aan leden, en dat al die andere sukkelaars het aan zichzelf te wijten hadden, of aan hun beroerde lot – dat was hetzelfde – en dat het weliswaar allemaal niet meeviel, ouder worden, en het leven in het algemeen, maar alles bij elkaar genomen, enz.

Overigens zag hij er helemaal niet uitstekend uit. Vaal met roestvlekken. Het lag misschien ook aan het decor en aan de oudemannenlucht. De kloostertafel stond er nog, maar het Mechelse buffet dat ik van de foto in Streeknieuws kende was bij mijn eerste bezoek al vervangen door een wit geplastificeerd wandmeubel, waaruit ten behoeve van het enorme televisietoestel een aantal planken weggelaten was, wat de constructie niet stabieler maakte. Het behang stamde uit de jaren zeventig, de moordjaren. Oranje en beige cirkels. Her en der stonden kwijnende potplanten.

Echt dik was Bakker niet: een vierkant blok, omhangen met dezelfde Scandinavische trui met triktrakmotief als de vorige keer. Tenzij het een vergelijkbare was. Een bril uit dezelfde periode en in dezelfde stijl als zijn behang.

Buiten het erkerraam hing het egale wolkendek tot de einder. Een verwaarloosde beukenheg omringde dorre heesters, langs de smalle weg stonden grote plastic zakken en stapels bouwmaterialen, behalve een hoek van het huis van de buurman van die gierput was er geen bouwsel te zien. Een uitgestrekte vlakte, een vage bosrand, een paar honderd meter verderop de provinciale weg naar Bokkelo, waar soms een tractor knorde of een personenwagen desperaat claxonneerde zonder aanwijsbare reden. Toettoet. Het leek niet mogelijk dat iemand in deze omgeving een lijk zou kunnen verbergen.

‘Ik woon hier al mijn hele leven,’ zei hij ook nog. ‘Ik ben eigenlijk nooit weg geweest.’

Ik moest ingrijpen. ‘Theunissen,’ dramde ik. ‘Aad en Gert Theunissen.’

‘Die hebben nooit gedeugd. Alle Theunissens niet. Dat heb ik altijd gezegd. Ik kende ze. Jij toch ook?’ Zonder overgang was ik jij geworden.

‘Ik heb ze niet gekend, toen.’

‘Vreemd. En u was toch van hier?’ Ik was weer u. Hij keek me scherp aan.

‘Wij woonden in Terzulte.’

‘O. Dat is toch niet ver van waar zij woonden. Een eind weg. U zei van hier.’

Hier was Bennelo. Terzulte was twee buurtschappen verderop.

‘Niemand ging om met de lui van De Meuge.’

‘Nee, dat spreekt. Aadje deugde niet. Dat zei ik. Hij was iets jonger dan ik, een slappe slungel met een vals lachje. We waren geen van allen zachtzinnig, en hij kon niet tegen me op. Ik was toen al flink gebouwd. Maar hij had een boksbeugel, en messen. Niemand mocht hem. Hij bestal zijn eigen familie. Hij brak in, hij mishandelde beesten in de wei. Dat doen wij hier niet. Ze zopen bij de Theunissens, en er was sprake van huiselijk geweld, al heette dat toen nog niet zo. Wil je een borrel?’

Weer legde hij een hand op mijn schouder toen hij het glas had volgeschonken. Of hij steun zocht. Hij ging zitten en hief zijn glaasje. ‘Mijn enige vriend.’ Hij knipoogde, ademde zwaar uit en smakte.

‘Soms werd hij uit huis geplaatst,’ ging hij verder. ‘Dan haalden we opgelucht adem. Maar hij kwam altijd weer terug na een paar maanden en dan begon het gelazer weer van voren af aan. Stelen, jennen, mensen pesten en ruzie zoeken. Maar altijd geniepig, weet je, nooit recht uit het hart. Ik heb vroeger ook wel eens rottigheid gehad en een paar klappen uitgedeeld, maar dan was het ook over, begrijp je? Hij bleef zieken. Hoe noem je dat?’ Hij verzonk in gedachten.

‘Achterbaks?’

‘Dat is het woord!’ Hij zwaaide zijn glas enthousiast in mijn richting. ‘En altijd dat lachje. Ik heb hem maar één keer zelf verhoord, direct na zijn aanhouding, daarna liet ik een ander het doen. Hij stond te dichtbij, we hadden op dezelfde school gezeten, als hij daar al verscheen. Dan hebben we dat liever niet, verhoren als je de verdachte persoon persoonlijk kent. Maar ik was ook blij dat ik er vanaf was.’

‘Maar later hebt u hem wel gesproken.’

‘Veel later. Toen was alles al lang achter de rug. Bijna alles. Maar dat wist ik toen nog niet.’ Hij staarde een moment in zijn glas. ‘Aad belde op of hij kon komen praten. Praten, Aadje. Mijn vrouw leefde toen nog en die zei: “Je bent hartstikke gek.” Misschien. Maar je blijft toch verantwoordelijk, vind ik. En hij had zijn straf tenslotte uitgezeten. Ik wist ook niet wat hij wou.’

‘Misschien was u wel nieuwsgierig.’

Hij keek me bestraffend aan. ‘Ik ben altijd professioneel gebleven. Daar hadden ze op de opleiding genoeg op gehamerd.’

‘En zijn broer, Gert?’

Hij zweeg een tijdje. Hij stond op en schonk nog eens in. ‘Uiteindelijk is het alleen maar tragisch. Wat er daarna gebeurde. Waar ik niet op in zal gaan. En die – suïcide, zeg maar. Het blijft tenslotte een mens. Het bleef een mens.’

Hij had het nog over Aad. Die was dood, dat had hij al verteld, en dat wist ik trouwens al. Details liever later. Ik wilde over Gert horen.

‘Ik zei wel tegen mijn vrouw dat ik hem hard zou aanpakken als hij zou gaan zeuren over zijn moeilijke jeugd. Ik heb het in mijn jeugd zelf ook niet makkelijk gehad, here god nee. Maar bij ons,’ hij zette zijn glas voorzichtig op het onderzettertje, ‘werd niet gezopen. Hij was van De Meuge, van over de Vaart. Daar zoop iedereen.’

‘Zijn broer,’ zei ik genadeloos.

‘Ik ben bij wijze van spreken nooit wéék geweest. Zoals Oude Eling.’

Ook die moest wachten. ‘Gert.’

Hij pakte zijn glas weer op. ‘Gertje. Maar die was een stuk jonger dan ik. Die moet zoiets als u geweest zijn. En nog. Want die leeft nog.’ Hij keek mij onheilspellend aan, en een moment had ik de neiging achterom te kijken of de verschrikkelijke Gertje me zou bespringen.

‘Ja, die leeft nog.’

‘Hoe weet jij dat?’ Ik was nu definitief jij.

‘Gelezen. Gehoord.’ Dat klopte, hij had het eerder gezegd, in dat interview, twee jaar geleden, waarin hij ook had getwijfeld aan de schuld van de broers en gezinspeeld op heropening van de zaken. Ik wilde hem niet met zijn lekke geheugen confronteren, maar wat ik had gelezen bewees absoluut niet dat Gert nu nog leefde. Het zou kunnen. Een ogenblik meende ik zelfs dat ik het hoopte.

Hij stond op en ging voor het zijraam staan, een glas-in-lood-venster, rond van boven met in het midden een gebrandschilderd medaillon, voorstellende een driemaster. Hij zou weinig van de buitenwereld kunnen zien. ‘En maar jammeren aan de telefoon. Het lag niet aan hem, maar aan anderen. En aan die vrouwen. Vrouwen waren onbegrijpelijk. Maar dat heb ik toch afgekapt. Ik heb de hoorn op de haak gelegd.’

Weer over de dode Aad. In de glazen tussendeur zag ik mijn silhouet. Ik zag er uitstekend uit, vooral omdat ik in dit licht mijn eeuwige glimlach niet kon zien.

Die grijns. Iemand had me die ooit verweten. En dat hummen. ‘Schubert hummen of Schumann, weet ik veel, of niks je wat kan schelen.’ Het moest een vrouw geweest zijn. Ze vervluchtigden waar je bij stond, vrouwen. Onbegrijpelijk, ik voelde met Aadje mee. Overigens hum ik zelden. Ik fluit wel, meestal Mozart, de meest fluitbare van het stel.

De zucht die uit de trui bij het raam kwam was theatraal. Bakker was doorkneed in effectbejag.

‘Ik weet van vele dingen,’ zei hij plechtig. ‘En van vele dingen weet ik niets. Maar vrouwen heb ik altijd begrepen. Het zijn toch ook mensen?’ Hij keek om. ‘Niet dan?’

‘Natuurlijk wel,’ zei ik.

‘En zij begrepen mij. Nu ja, mijn vrouw dan. Andere vrouwen, ach weet je.’ Hij schudde mismoedig zijn hoofd. Dit ging weer een verkeerde kant op. Als ik niet voortdurend bijstuurde belandden we in het onherbergzame oudemannenmoeras waar feiten ontbinden tot modderplanten en slijmwezens. Ik vreesde dat moeras, maar het lonkte.

‘Vrouwen, ik denk wel eens,’ begon hij. Hij ging weer tegenover me zitten.

‘Hebt u Gert nog gesproken? Later, bedoel ik.’

‘Zo heb ik een vrouw gekend.’ Hij haalde piepend adem. ‘Laat maar. Heb jij een vrouw?’ Hij boog zich voorover en ging zachter praten. ‘Ik bedoel: ben je getrouwd? Het gaat me niet aan, maar ik bedoel maar.’

‘Ik ben nooit getrouwd. Geweest.’ Die toevoeging was overbodig en kon zelfs verwarring scheppen. Een werkelijke verbintenis met een vrouw had ik nooit gehad. Het waren episoden geweest, een paar weken hooguit. Het was mijn gewoonte om ze te laten praten, dan zeiden ze soms ‘Jij luistert zo goed. Een man die luistert, heel bijzonder.’ Dan nam ik meestal afscheid. Of als ze zeiden dat ze sterke vrouwen waren, en dat mannen bang zijn voor sterke vrouwen. Dat was iets ernstigs, daar keken ze streng bij. Een keer waagde ik het op te merken dat je ook wel eens de roep om een sterke man hoorde, maar dat was iets heel anders, en ik begreep er niks van. Er was er ook een – of was het dezelfde? – die opgaf over haar ‘krachtige sex drive. Ik ben een vurige vrouw. Maar ook een warme vrouw.’ Dat scheen ook iets anders te zijn. Mijn terloopse contacten waren in het algemeen gekant tegen onrecht en discriminatie en warme voorstanders van diversiteit en tolerantie in de samenleving, waarin ze te weinig onderling respect, warmte en liefde aantroffen. En weg was ik alweer.

De laatste had een clownscursus gedaan, want die bestaan. Ze moest het kind in zichzelf ontdekken, de kinderlijke verwondering terugvinden. Ik heb de foto’s gezien: volwassen mensen die zich uitsloven om met verwrongen lijven en angstaanjagende gezichten doodsbange kinderen aan het lachen te maken. Maar het ging ze niet om die kinderen, ze waren hun innerlijke clown aan het ontdekken. Een gênante vertoning. Ik haalde opgelucht adem dat mij als kind, toen mijn blindedarm eruit moest, de CliniClowns bespaard zijn gebleven, ik beëindigde de liaison op hoffelijke wijze en ging naar mijn huis want zelf ontving ik niet. Ik verschanste ik me in mijn cocon, ik wierp jas en sjaal af in de gang, deur op de knip, en de volgende dag pakte ik sjaal en jas op van de plek waar ze lagen en liep de deur uit om ergens koffie te gaan drinken. Nee, niet thuis. En nee, ik had nooit een vrouw gehad.

Bakker zat me nog steeds strak aan te kijken. Zijn mond hing een beetje open.

‘Ik gaf mijn vrouw regelmatig een bos bloemen. Van de markt, dat scheelt toch. Kleine attenties, dat waarderen vrouwen. Rozen,’ zei hij peinzend. ‘Anders voel je je toch schuldig.’

Ik wist niet of Bakker daar een reden voor had, maar dat schuldgevoel, ja dat kende ik. Ik heb me nooit aan de indruk kunnen onttrekken dat vrouwen een permanent verwijt koesteren (ja, ze kóésteren het) tegen mannen, vanwege hun te geringe interesse in hun boeiende persoon, vanwege hun wereldvreemd gedroom, hun onpraktische labbekakkerigheid, kortom: vanwege hun man-zijn, en erger nog: ik ben er intuïtief van overtuigd dat ze gelijk hebben. Het is geen schuld, het is een erfzonde. Daarom zijn ze altijd boos op ons, niet uit gerechtvaardigd feminisme, niet uit jaloezie, niet als een vlammend protest tegen onze ongeneeslijke promiscuïteit, maar om ons zwijgen over hen. Ze zijn boos op ons, allemaal: onze moeders, onze zusters, onze geliefden.

Ik durfde niet nog eens aan te dringen, maar het moest. Over Gert wilde ik horen. En over dat onderzoek.

‘Hoe weet u dat hij nog leeft? Gert?’

‘Hij is jonger dan jij. En jij leeft toch ook nog? En dan was er dat gedoe met die bloemen. Nou ja, dat was eerder. Rozen. Oude Eling was ervan overtuigd dat die van Gert kwamen.’

Barbara Oude Eling. Daar was haar naam weer. Ik herinnerde me weinig van haar verhaal. Ze was twaalf jaar in 1974 en ze was verkracht en vermoord, en het onderzoek wees naar de broers. Daarna kwamen de andere, eerdere zaken boven water.

‘En had Gert die gestuurd?’

‘Dat dachten ze. Maar het moet Aadje geweest zijn. En het is ook al lang geleden. Die jongens waren net vrij.’

‘Vijfentwintig jaar geleden.’ In 1992 had Aad zich verhangen.

‘Jij zegt het.’ Jezus tegen Pilatus. Of was het Judas?

‘Dus we weten niet zeker of Gert nog leeft.’ Ik wilde wel meer weten over die rozen, maar die zouden hem weer van Gert afleiden.

‘Gertje,’ zei hij, oplevend, alsof die naam voor de eerste keer viel. ‘Dat is toch een ander verhaal. Nee, ik heb hem niet meer gesproken, niemand heeft hem nog gesproken, behalve – wie was dat nou?’

Ik wachtte braaf, maar er kwam niks. Hij wreef in zijn ogen, onder zijn bril die ritmisch opwipte.

‘Oude Eling zei dat.’ Het kwam van heel diep. ‘Die had het over die man die hem had gesproken. Gertje dus, niet Aadje. Aad is dood.’

‘En dat is meer dan twintig jaar geleden? Niet Aad, maar dat die man…’

‘Neeee. Nou moet je niet alles door elkaar gaan halen. Luister.’ Hij sloot zijn ogen. ‘Gert wist niks van die rozen. Dat zei die man. En die zei dat tegen Oude Eling. Dat was na die laatste zaak, godverdomme. Het werd niet eens een zaak. Ik kon dat niet opbrengen. De kleine meid. Veertien was ze toen.’

‘Twaalf was ze toch, Barbara?’

‘Barbara?’

‘Zijn dochter.’

‘Nee, zo heette Oude Eling zijn dochter. Dat was niet de laatste. De laatste is ook niet vermoord, alleen maar verkracht. Godsamme.’ Het klonk schamper, alsof dat hem was tegengevallen van Aadje.

Een nieuwe ontwikkeling. Die me niet interesseerde.

‘U had toch gehoord dat ze die oude zaken weer gaan openen? Omdat u twijfelde of die broers wel de daders waren?’ Die eer wilde ik hem wel geven.

‘Wie zei dat?’

‘U had het over nieuwe dna-methoden. In dat interview.’

Hij staarde naar zijn driemaster. ‘Mij vertellen ze nooit wat.’

Het werd tijd om het gesprek af te ronden. Ik wilde nog niet meteen opstaan, het had vooral verwarring opgeleverd deze keer. Bakker kreeg opeens haast, hij schonk ongevraagd nog eens in.

‘Dat van die rozen, dat is lang geleden. Die kwamen ook niet meer toen Aad dood was. Ik vraag me onderhand af wat er van waar is, het is zo’n raar verhaal. Een moordenaar en verkrachter die rozen stuurt, dat geloof je toch niet? En Gertje wist er niks van. Dat zei die man. Tegen Oude Eling.’

‘En wanneer had die man hem gesproken?’

‘Onlangs nog. Hij ziet hem wel vaker, zegt Oude Eling. Maar wie of dat nou is?’

‘Waar woont die Oude Eling?’

‘Horstelo. Waar het bureau is. Daar was ik gestationeerd. Dat is niet ver.’ Het volgende dorp, de gemeentekern, ik wist het. ‘We kunnen bij hem langs,’ zei Bakker, opstaand. Hij sloeg het kelkje achterover. ‘Hij is altijd thuis.’

Ik kwam ook maar overeind. Het was meer dan ik op het moment aankon. ‘Ik neem later wel contact met hem op. Als hij me wil ontvangen.’

‘Ja, dat is de vraag. Hij heeft het niet op vreemd volk. Hij heeft het eigenlijk op niemand. Noem mijn naam in elk geval maar niet. Als hij me een loer kan zetten, zal hij het niet laten.’

‘Als u me het adres geeft.’

‘Achterdijk. Nummer weet ik niet. Naast de autosloperij. Het is wel een oude zeikerd. Hij is al tegen de tachtig, schat ik. Sinds dat geval met zijn dochter is hij heel vroom. En hij heeft ze niet meer allemaal…’ Hij maakte een zwaaibeweging rondom zijn voorhoofd.

‘Ik wil u misschien later nog eens spreken. Over die zaken. Is dat goed?’

‘Zaken. Er waren er meer,’ zei hij peinzend. ‘Dat weet ik wel. Maar als je nog even tijd hebt, dan kan ik je het graf laten zien. Van die dochter dus, Barbara.’

Nee, dat leek me onnodig, onkies misschien wel. Later misschien, met haar vader.

‘Weet je wat?’ zei hij, ‘ik laat je zien waar we haar gevonden hebben.’

Ik vond dat ik hem dat niet mocht misgunnen. En hij kon me bij het stationnetje van Horstelo afzetten, dat scheelde weer een taxi.

‘Sleutels,’ zei hij, en hij liep mompelend de gang op. Hij zocht zijn autosleutels. Ik twijfelde aan zijn rijbekwaamheid, nog afgezien van de jenever, maar veel erger dan in de sloot belanden kon een ongeval in dit godvergeten land niet worden.

‘Gadsakke,’ hoorde ik van de gang.

Ik liep naar het bureautje waar ik een vervilte kartonnen map had zien liggen, en opende die, met een half oog op de glazen tussendeur. Verbleekte fotokopieën van verslagen en rapporten, uitgetikte formulieren, foto’s. Van Aad en Gert, van het lieftallige elfje Barbara. Van een kale zandafgraving. Van een weduwenkeuken met een geblokt gordijntje onder de gootsteen. En van een autowrak in een gruweltunnel.

In de oude, leemkleurige stationwagon werd hij helderder. Hij schakelde energiek en zonder haperen, nam de bochten soepel, de kruising achteloos, de onbewaakte spoorwegovergang alsof er niet nog een trein kon komen, en wierp zo nu en dan een blik op me. Of ik het wel zag, nam ik aan. ‘Ik rijd nog steeds. Mijn zoon noemt het onverantwoord. Nooit zie ik hem, maar dan is hij opeens bezorgd. Ik heb godsamme mijn hele leven gereden. En ik ga ook nooit ver weg.’ Ik keek hem op mijn beurt van terzijde aan en een ogenblik lang was ik ervan overtuigd dat ik die man kende, gekend had. Beelden popten op: weilanden, vieze sloten, brallende rotjongens die een kat opjoegen. Hij zuchtte diep en het viel weg. Deze man kende ik niet. Met die sportpet op en het dunne regenjack over die Noorse trui leek hij op een schaatsverslaggever. Hij stonk, niet naar zweet maar naar iets chemisch dat uit dat jack leek te wasemen.

We reden in de richting van de bosrand, vlak ervoor sloegen we af en we hobbelden over een zandweg een rommelig natuurgebied in. Lang opgegeven akkertjes, dorre heidestruiken. Ik kende het hier uit mijn troebele puberjaren toen ik hierheen fietste in de hoop niemand tegen te komen en me verschanste in de struiken om ongezien, ongekend en ongeweten wandelaars te bespieden. Soms was er een myxomatoos konijn, en ik had er ooit op een egel getrapt.

Ik had er Gertje zien rondstruinen door de bosjes met een tuinschepje, onverstaanbare monologen mummelend. Hij moest een jaar of tien geweest zijn.

In die tijd had ik besloten niet meer in de velden bij de Vaart te spelen met de dorpslummels – het was geen spelen geweest, het kwam neer op vuurtjes stoken, beesten pijnigen en bedenkelijke spelletjes doen, tot we ruzie kregen en gingen vechten. Ik verloor en moest om genade smeken. Meisjesgenade. Het waren ook helemaal geen vriendjes, maar zo heette dat.

Hier was het veiliger. Verderop stonden de dichte bremstruiken, waar een meisje dat eerst nog zo aardig leek tegen me gezegd had dat ik een viezerik was en dat ze het tegen haar vader zou zeggen. Meisjesgenade kreeg ik niet.

‘Lichamelijk is er niks mis met me,’ zei Bakker. ‘Ik vergeet wel eens wat maar wie niet op zijn vijfenzeventigste? Jij toch ook wel? Namen, woorden.’

‘Och ja,’ zei ik. Ik vergat niets, nooit. Was het maar waar. We scheelden trouwens tien jaar. Negen.

‘En de belangrijke dingen vergeet je verdomd niet. Was het maar waar. Autorijden is wat anders, dat gaat in je systeem zitten, het wordt een soort van lichamelijk, kun je zeggen. Met mijn vrouw mocht ik nog wel eens een tochtje maken. Ergens waar het stil was. Daar hou ik van.’

We hingen achter een trekker. De zwarte uitlaatwolken drongen door de kieren van de carrosserie. Op mijn lagere school hadden we oliekachels, die soms met een doffe klap afsloegen, waarna er plakkerige roetdeeltjes neerdaalden als duistere manna. Die lucht.

‘Naar de Ardennen zijn we nog geweest. Ze wou Spa zien. Mooi hoor, de Ardennen. Maar ik kreeg daar onrust. Toen zijn we maar weer teruggereden. Het was een heel eind, dat weet ik wel.’

De trekker sloeg af, een bospad in. Bakker gaf gas.

‘Sinds mijn vrouw is overleden, hoeft dat niet meer. Heb jij kinderen?’

‘Nee, geen kinderen.’

‘O nee, je was niet getrouwd.’ Dat wist hij nog. ‘Al zegt dat vandaag de dag ook niks meer.’ Hij leek me iets te verwijten. ‘Ik heb een zoon en een dochter. Die zoon, daar hoor ik niks anders van dan gezeik. Dat ik het huis uit moet omdat het zo niet langer gaat, want hij aast op dat huis. En mijn dochter, daar praat ik liever niet over.’ Hij sloot zijn mond met een hoorbare, verbeten klap en vertelde vervolgens uitgebreid over zijn dochter, dat ze altijd dwars was geweest, een harde kop had ze, die had ze van zijn vrouw en niet deugen op school en rondhangen en uitgaan en steeds minder vaak thuiskomen en toen was ze weg, naar de stad, en toen wist hij het wel. Drank en drugs. Zijn stem klonk verongelijkt, alsof hij het mij als stadsbewoner persoonlijk aanrekende. ‘Mijn vrouw heeft er veel verdriet van gehad.’

‘Dat is wel erg.’ Iets beters wist ik niet te verzinnen.

‘Nu jij met die ouwe dingen aankomt, komt het allemaal weer boven. Ook dat met Gert. En Aad, dat beest. En dan praat ik niet eens over alle andere rotzooi. Moniek. Mijn dochter dus. Ik heb het wel voor mijn kiezen gekregen.’

‘Het laat u niet los,’ waagde ik.

‘Ik had mijn werk.’ Zijn politieloopbaan had maar kort geduurd. De banenreeks die hij opsomde – ‘Aan mijn geheugen mankeert niks’ – eindigde in een langlopende aanstelling bij de sociale dienst in Horstelo. Het was een leven dat in wezen niet veel anders was dan het mijne, al zei hij, bijna gretig: ‘In de stad is dat zeker wel anders.’ Hij wist dat ik in U. woonde, dezelfde verderfelijke stad waar zijn dochter ten onder was gegaan. Of nog steeds ten onder aan het gaan was.

‘Het is overal hetzelfde,’ zei ik. Het was of ik mezelf blootgaf. Waar bracht hij me in godsnaam naartoe? Het gebied was groter dan ik me herinnerde.

‘Je had het over Gertje,’ zei hij na een lang zwijgen. ‘Jij zat toch ook op de Emmaschool in Horstelo? Iets anders is hier niet. Gewone scholen dan.’

‘Ik was een stuk ouder dan Gert. En een stuk jonger dan Aad en u.’ Het schuurde wat dat ik ze zo met elkaar in verband bracht.

Bakker keek me van opzij aan. Om mijn oprechtheid te testen, nam ik aan.

‘Hoe dan ook, die Gert was een hele andere jongen. Hij deugde natuurlijk ook niet, maar op een andere manier. Hoe zal ik het zeggen? Aadje had een grote bek. Gertje was een binnenvetter. Hij zei weinig, hij grijnsde een beetje dommig, met zo’n kwijlmond. We dachten dat hij achterlijk was, maar niemand durfde hem te pesten, want Aad sloeg er meteen op. Aad was zijn held.’

‘Maar hij deugde ook niet?’

‘Hij deed alles wat Aadje zei. Aad was zijn halfbroer, zeiden ze, en een stuk ouder. Die zijn vader was vertrokken, en Lena, zijn moeder dus, zocht haar vertier bij een ander. Bij anderen, zeg maar. Zo gaat dat in die milieus. Ze bleef zich wel Theunissen noemen, dat wel. Maar waar was ik – die Aad, die liet zijn kleine broertje op de uitkijk staan als hij in winkels gapte. Of hij liet hem aanbellen bij mensen, en dan liep hij achterom het huis binnen om geld te zoeken. Soms werd Gertje gepakt als Aad allang weg was met de buit. Gertje redde zijn broer en zei dat hij het zelf bedacht had. Koppig.’

‘En dat had Aad bedacht?’

‘Misschien was het een truc, en was Gert niet zo stom als hij eruitzag. Maar we lieten hem meestal maar gaan. Hij huilde altijd.’

‘U hebt met hem te doen,’ besloot ik.

Hij haalde zijn schouders op. ‘Hij heeft toch minstens een aandeel in die moorden gehad. Medeplichtigheid.’

‘U zei in dat interview dat u inmiddels twijfelde aan hun schuld.’ Was ik nu voor niets gekomen?

‘Zei ik dat? Zei die vrouw van de krant dat ik dat zei?’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik heb mijn leven lang niet getwijfeld. Al zijn er wel eens dingen waarvan je achteraf denkt…’ Hij viel stil.

Juist die dingen had ik nu willen weten.

‘Het loopt wel eens een beetje door elkaar,’ zei hij, alsof hij zich verontschuldigde. ‘Maar wat ik weet, dat weet ik. Ik weet dat Aad alle schuld op zich nam, al trapte niemand daarin, zeker niet toen Gert het ontkende. Ze stonden in de rechtbank te bekvechten over wie het nou eigenlijk gedaan had, alsof het een erezaak was. Gert was een sukkel. Zal hij nog wel zijn.’

Ik betwijfelde of een gesprek met Gert veel op zou leveren. De idioot had van alles bekend en ik vermoedde dat hij het vol zou houden. Al kon ik daar niet zeker van zijn. Kon ik nog over dna beginnen?

Bakker wreef in zijn ogen. ‘Dat met die rozen, dan denk je toch dat hij gevoelens had.’

‘Gert? Die kwamen toch van Aad?’

‘Zei ik dat? Ja, van Aadje. Dat was echt een harde crimineel. Die had al zo vaak vastgezeten.’

‘En die stuurde rozen?’

‘Je moet me niet kwalijk nemen. Oude Eling kletst soms ook maar wat. Het is ook allemaal zo verrekte lang geleden. En zeg maar jij. En Mart.’

Maar dat verdomde ik.

Abrupt zette hij de auto stil, hij maakte zelfs al draaiend een stoere slip, en ik zag dat we aan de rechterkant niet ongevaarlijk boven een afgrond van een paar meter hingen. De zandafgraving, ik herkende hem van de foto uit de map. Die was er nog niet in de jaren waarin ik hier als schooljongen rondzwierf op zoek naar onvindbaar avontuur. Hier gebeurde nooit iets.

Bakker stapte uit. Ik schoof naar de chauffeurskant en volgde hem, de diepte was me te dichtbij. Bakker leek het niet te merken.

Hij ging op de rand van de zandafgraving staan en liet zijn blik als een veldheer over het terrein dwalen. De helling liep vrij steil af, naar een vervuild modderstrandje, waarachter een waterpoel lag. Aan de overkant liep de oever glooiend op, kleine struiken en een hek waarachter de kale stammen van die eeuwige naaldbomen van deze streek oprezen. Altijd groen werd beweerd, maar ze waren altijd zwart.

Bakker snoof. ‘Daar.’ Hij wees naar beneden naar een plek aan de rand van de steilte. Ik wist niet wat ik hier zou moeten doen, meer dan veertig jaar na dato, maar ik liet me tot op het strandje zakken. Doornig struikgewas, vuil zand. ‘Iets meer naar rechts,’ riep Bakker boven mijn hoofd.

Ik had geen idee wat ik of hij had verwacht aan te treffen. De wereld was vier decennia lang over de plaats des misdrijfs heen gedenderd en van Barbara’s shallow grave was geen spoor achtergebleven.

Er lag een condoom. Ondanks mijn weerzin pakte ik het met lange vingers op en duwde het weg in de zandlaag. Ik klom weer naar boven.

‘Poeh,’ zei Mart Bakker, en hij zette zijn pet af. Ik vreesde voor piëteit, maar hij veegde gewoon het zweet van zijn schedel. ‘Warm.’

Dat was het niet, het was ook al eind oktober, maar er hing een broeierige vochtigheid op de Plaats Delict.

‘Het komt allemaal terug. Er werd gebeld naar het bureau. Er was alleen een oude collega, en die had geen zin om alleen te gaan, of dat stond het protocol zelfs niet toe, meen ik. Ik ging mee. Het was een echte zaak, en die had je hier niet veel, al was dit al mijn tweede lijk in een paar maanden tijd. Derde zelfs. Ik werkte er nog niet zo lang, en ik geloof dat ik het spannend vond, gek die ik was. Ze lag daar.’ Hij wees naar de gedoemde plek, zwaaiend met zijn vinger. ‘Er werd toen nog afgegraven, dus het is een raadsel waarom ze net deze plek uitkozen. Het was in het weekend gebeurd, en de maandag erna vonden de arbeiders haar. De plek was omgewoeld, dat zagen ze meteen. Er was een stuk te zien van een wollen deken. Ze lag ook niet diep. Toen wij aankwamen mochten wij haar opgraven, we hadden wat spullen bij ons. Van sporenonderzoek wisten we niet veel, dat kwam allemaal pas later. Maar dat meisje – ik had nog nooit zoiets gezien. Op foto’s ja, maar dit was echt. En later ook niet meer.’

‘En die eerdere zaken dan?’

‘Die eerste zaak was zeker een jaar ervoor. Toen zat ik net bij het korps. Niemand dacht toen aan Aad en Gert, het kon suïcide geweest zijn, dat zag je hier veel. En wisten zij veel in die tijd.’

‘Dat was die oude vrouw.’

‘De weduwe Horstink. Egbertina. Zo oud was ze trouwens niet. Een levenslustige vrouw, op het eerste gezicht. Ze had een zekere Schwung. Maar die is niet verkracht.’ Ook nu klonk er enige teleurstelling door. Je bent tenslotte seksmoordenaar of niet.

‘Tenminste: dat namen ze niet aan.’ Hij staarde naar de bosrand. ‘Die vrouw van Streeknieuws zat daar ook zo over door te drammen. Me aankijken of ik er meer van wist, weet je wel. En dan knikken en “jaja” zeggen. “Want u kende haar toch goed, meneer Bakker?” Jezus, ze was praktisch mijn buurvrouw. Maar of het moord was, dat is eigenlijk ook niet onderzocht, dacht ik. Het leek ze indertijd onwaarschijnlijk, ze was vijftig of zo. Naïef misschien. We weten nu wel beter waar dat soort tuig toe in staat is.’

Ik overwoog een opmerking over senior citizens die niet zo in trek zijn op de verkrachtingsmarkt, ik wilde er zelfs een verbroederende draai aan geven als bejaarden onder elkaar, maar goddank hield ik het allemaal voor me. Ik moest scherp zijn, maar niet cynisch.

‘En bij die laatste, die vrouw in die tunnel, toen was ik al weg,’ zei Bakker.

‘Dat was de tweede. Toen moet u in functie zijn geweest. Ik zag een foto van die tunnel bij u liggen.’

‘O, die foto. Die was uit het archief. Ik heb het proces van de jongens gevolgd. Ik was gefascineerd. Jongens uit deze buurt, dat geloof je toch niet. Maar ik heb alleen die foto. Die vrouw heb ik nooit gezien. Die kenden we ook niet. Die was niet van hier. Dat onderzoek heb ik niet gedaan.’

‘En die zaak gaat weer open? Een cold case heet dat toch?’

‘Cold case, me reet. Maar ze zijn wel erg knap tegenwoordig met dat dna.’

‘En u twijfelt of het werkelijk Aad en Gert geweest zijn.’ Ik bleef maar doorzeiken.

‘Voor de rechtbank had Aad bekend. Maar na zijn vrijlating hield hij vol dat hij alleen zijn broer had willen beschermen.’ Hij zuchtte diep. ‘Je weet het immers niet. Hij is dood. En die vrouw was niet eens van hier.’

Ik wist niet of ik teleurgesteld moest zijn of opgelucht. Hanne, een vrouw niet van hier. Voor mij was ze een meisje, al was ze toen al dertig.

‘Er zit steeds minder in mijn kop, en ik vind het best. Maar die beelden, die zitten er nog, van die kleine. Op haar buik lag ze. Haar onderlichaam naakt onder die wollen deken waar ze haar in gewikkeld hadden. Het was ook best koud, eind november. Ik weet nog dat ik dat dacht. Haar haar vol zand, verward om haar hoofd, haar gezicht kon je niet zien. Gelukkig. Veertien jaar.’

‘Twaalf,’ zei ik.

‘Nee, ze was veertien, Moniek. Onhandelbaar. Ze zat achter Aad aan, toen hij vrij was gekomen. Om mij dwars te zitten. Ik heb hem er niet in gelaten toen ze met hem aankwam.’

‘U hebt hem toch alleen aan de telefoon gehad?’

Onthutst keek hij me aan. ‘Zei ik dat? Ja, dat is ook zo.’ Hij schudde zijn hoofd. Het rammelen van de restanten was bijna hoorbaar. ‘En we hadden het over?’

‘Barbara Oude Eling. Die was twaalf.’

‘Juist.’ Hij rechtte zijn rug. ‘Ik denk dat je gelijk hebt. Hij heeft niemand meer vermoord, nee, dat niet. Maar een smeerlap bleef het. En hij kreeg zijn trekken thuis.’ Hij rochelde omstandig en spoog de fluim in het zand. ‘Excuseer. Het was laat in de avond gebeurd, dit hier dan. Ze hadden hun auto hier neergezet, hier waar wij nu staan. Ze hadden geen zaklantaarn, en de koplampen van de auto gleden over de rand van de afgraving. Daar beneden was het pikkedonker. Want het is hier donker, ’s nachts, dat weten ze in de stad niet. Ze zeiden bij het verhoor dat ze lucifers hadden gebruikt om bij te lichten. Die hadden we ook gevonden, afgebrande lucifers. Bij dat licht hebben ze die kuil gegraven. Gek, zulke dingen weet ik dan nog.’ Hij stond stil en hief zijn hoofd op. ‘Ik denk dat Gertje heeft gegraven. Met zijn handen. Ze lag ook zo ondiep.’

‘Omdat Aad hem dat had opgedragen?’

‘Ja. En Gert groef trouwens altijd. Dat was een rare jongen. Die zwierf over de hei en door de beekdalen met een tuinschepje, altijd op zoek naar scherven en pijlpunten en weet ik wat. Daar scheen hij veel van te weten, van de oude Germanen en zo, en hij ging vaak naar de Oudheidskamer – verdomd, ik weet weer wie die man was.’

‘Welke man?’

‘Dat heb ik je toch verteld?’ zei Bakker kregelig. ‘Die man die Oude Eling kent, en die zei dat Gert daar komt, in de Oudheidskamer. Streekmuseum heet het tegenwoordig. Die man werkte er toen natuurlijk nog niet, toen deed de gemeentesecretaris dat. Nu zit er een soort geleerde, niet iemand van hier, en die man heeft Oude Eling verteld over Gertje. Dat die daar nog steeds komt.’

Hij wierp een laatste blik op het opgravingsterrein. ‘Misschien had Gert zijn schepje wel bij zich.’

Hij draaide zich om. ‘Kom, jij wilt onderhand weg. Naar U.’ Hij sprak de naam van mijn woonplaats uit als de fluim die hij had gelanceerd, maar ik was hem dankbaar.

Ik schoof weer over de bestuurdersplaats naar mijn stoel. Toen Bakker instapte, stootte hij zijn kop en vloekte binnensmonds, zuchtte en liet zijn voorhoofd op het stuur zakken. ‘Gek dat alles terugkomt. Leuke dingen niet, alleen rottigheid. Niemand vroeg er ook naar, we praatten er niet over. Mensen praten hier toch al niet veel. We kennen elkaar. Maar wat er hier zit,’ hij klopte een paar keer met zijn knokkels op zijn zere voorhoofd, ‘dat weten ze niet.’ Hij keek opzij, en klopte toen met zijn knokkels op mijn voorhoofd. ‘En dat geldt ook voor jou.’ Zijn huid was ruw, het deed gemeen zeer. ‘Die dingen waren toen belangrijk, maar we zijn ze vergeten. Oude verhalen. En nu is het kennelijk opeens weer belangrijk. Nu weten ze me weer te vinden. Eerst die vrouw van de krant. En nou jij. Wees eerlijk: wat moet je ermee?’