ALLES! EN WEL NU!

Piet de Rooy

Alles! En wel nu!

Een geschiedenis van de jaren zestig

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Piet de Rooy 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld © Roel Burgler

Foto auteur © Anca de Rooy

NUR 668

ISBN 978 90 284 5036 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 284 5035 6

Die Menschen machen ihre eigene Geschichte, aber machen sie nicht aus freien Stücken, nicht unter selbstgewählten, sondern unter unmittelbar vorgefundenen, gegebenen und überlieferten Umständen. Die Tradition aller toten Geschlechter lastet wie ein Alp auf dem Gehirne der Lebenden.

Karl Marx – 1852¹

Le XXe siècle […] est aussi celui qui, surtout dans son derniers tiers, a donné l’extension la plus grande à la catégorie du présent: un présent massif, envahissant, omniprésent, qui n’a d’autre horizon que lui-même, fabriquant quotidiennement le passé et le futur dont il a, jour après jour, besoin.

François Hartog – 2003²

Inhoud

Woord vooraf

1 Een geweldig feest

2 De jaren zestig en de sixties

3 Geloof en politiek

4 Progressief bloot

5 Bourgeoisie en bohemiens

6 De tijd voor vernieuwing

7 Alles! En wel nu!

8 Nawoord

Dankwoord

Noten

Literatuur

Personenregister

Woord vooraf

De geschiedenis is een onvoorspelbaar en soms wreed wisselbad. Onvoorziene voorspoed wordt afgewisseld met onverhoedse rampspoed. Veel is daar niet aan te doen, het lijkt wel een autonoom proces. Soms denken we de ontwikkelingen in de hand te hebben, maar doorgaans volgt dan ontgoocheling. Na de belle époque aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw volgde de Eerste Wereldoorlog, in de jaren twintig kwam het leven opnieuw tot bloei, the roaring twenties. Daar kwam met de grote economische crisis een einde aan, gevolgd door de Tweede Wereldoorlog. Daarna volgden drie decennia van onafgebroken economische groei. In Frankrijk zouden de eerste dertig jaar na de Tweede Wereldoorlog bekend worden als ‘les trente glorieuses’ en dat gold ook voor Nederland: het waren ‘gouden jaren’. Het leven werd gemakkelijker en in een opmerkelijk snel tempo ontstond er een welvaartssamenleving. Dit wonder voltrok zich in het kader van een stapsgewijze opbouw van Europese samenwerking en onder de militaire bescherming van de Verenigde Staten. Het leek wel alsof er een einde gekomen was aan de wrede wisselingen.

Deze ontwikkeling leidde tot een gemoedsrust die door sommige intellectuelen werd bestempeld als ‘de verveling van de welvaart’. Wie de kranten uit de jaren zestig doorbladert komt dan ook voortdurend tegen dat mensen zich vervelen. Dat was het lot van werklozen, van huisvrouwen en ook voor een groot deel van de mensen die werk hadden, gezien de saaie, geestdodende arbeid die ze moesten verrichten. Ook in de cultuur, zowel in de literatuur als de film, was verveling een belangrijk motief. Het was dan ook niet opzienbarend dat de Franse journalist Pierre Viansson-Ponté op 15 maart 1968 in Le Monde schreef dat het openbare leven in Frankrijk vooral gekenmerkt werd door verveling: ‘Les Français s’ennuient’.¹

Het artikel is echter vooral zo bekend geworden, omdat nog geen week later een einde kwam aan deze lamlendigheid: studenten kwamen in opstand en vervolgens brak de meest omvangrijke werkstaking ooit uit in heel Frankrijk: ‘Mei ’68’ werd een iconisch begrip.²

En het was zo rustig begonnen. In Nanterre, een troosteloze voorstad van Parijs, werd op 8 januari 1968 een zwembad geopend door François Missoffe, de Franse minister van Sport en Jeugdzaken, die niet lang tevoren een boek over jongeren had geschreven. De feestelijke bijeenkomst werd verstoord door een roodharige 23-jarige student sociologie, Daniel Cohn-Bendit, die de minister verweet in zijn boek weinig aandacht te hebben geschonken aan de grote seksuele problemen van de studenten. Hij eiste vrije toegang tot de slaapzalen van de meisjes. De minister dacht geestig te zijn door hierop te reageren met de suggestie om bij dergelijke problemen vooral het zwembad in te duiken. Dit was het begin van wat uitmondde in de bezetting van de Sorbonne, harde gevechten tussen studenten en ordetroepen en in het verlengde hiervan de stakingsbeweging.³ Even leek zelfs de revolutie te zijn uitgebroken.

Een jaar later vond in de Verenigde Staten de Woodstock Music & Art Fair plaats van 15 tot 18 augustus, ‘a celebration of hair and nudity’.⁴ Geen documentaire over de jaren zestig gaat voorbij zonder een clipje van deze gebeurtenis. In de herinnering daaraan staat niet de modder centraal of de ontoereikende voorzieningen, maar het optreden van Jimi Hendrix en dan met name diens versie van de Star-Spangled Banner. Volgens Al Aronowitz, de criticus van de New York Post, was dit ‘the most electrifying moment of Woodstock, and it was probably the single greatest moment of the sixties. You finally heard what that song was about, that you can love your country, but hate the government.’⁵

Beide evenementen, Parijs en Woodstock, vonden in Nederland veel weerklank en nabootsing. Huib Riethof, student geschiedenis, was naar de Sorbonne afgereisd en zat met het daar verworven revolutionaire aura daarna in het Maagdenhuis, dat in mei 1969 bezet werd. Ik herinner me nog dat in die dagen op een avond staf en studenten geschiedenis bijeenkwamen op een bovenverdieping van het Historisch Seminarium aan de Herengracht in Amsterdam voor een ‘algemene vergadering’. In het Maagdenhuis was inmiddels vastgesteld wat we zoal moesten eisen en Riethof bracht dit over via Radio de Vrije Maagd, die via een krakend transistorradiootje door ons beluisterd werd. Woodstock vond een echo in het Holland Pop Festival in Kralingen, drie dagen in juni 1970. Dit festival is vooral bekend geworden als het officieuze begin van het gedoogbeleid op het gebied van drugs: agenten traden niet op tegen de vrije verkoop van marihuana.

Zo zijn ‘de jaren zestig’ handzaam samengevat. Het decennium was nog nauwelijks afgelopen of het wisselbad der geschiedenis maakte er een einde aan. In 1971 raakten de internationale monetaire verhoudingen, zoals die in 1944 waren afgesproken in Bretton Woods, ontregeld doordat de Amerikaanse regering de dollar devalueerde. Twee jaar later werd de wereld getroffen door een oliecrisis. Deze tegenslagen verleenden ‘de jaren zestig’ achteraf alleen nog maar meer glans.

Dit beeld van ‘the sixties’ dat zich in de collectieve herinnering heeft gevestigd, is in het decennium zelf ontworpen. Van het begin af aan was het een constructie die in hoofdzaak door twee groepen werd opgetrokken: actievoerende rebellen en nieuwe, zelfbewuste journalisten.

Journalisten waren er uiteraard in allerlei maten en soorten. Als ideaaltype echter gold van oudsher dat een journalist bijna onpersoonlijk verslag deed van de gebeurtenissen. Denk aan Argus, met een onafscheidelijke sigaret in de mondhoek, in de strip Tom Poes. Dat verandert echter in dit decennium. Journalisten gaan zich geroepen voelen de bestaande verhoudingen kritisch te beoordelen en maatschappelijke tekortkomingen te onthullen.⁶ Het beroep kreeg bij een nieuw medium als televisie zelfs een aparte aanduiding, ‘programmamaker’, een term die vanaf 1960 veld won en zeer geschikt was om de nieuwe zelfstandigheid uit te drukken.⁷ Daarmee gingen ze deel uitmaken van de adversary culture, zoals de Amerikaanse schrijver Lionel Trilling dat genoemd heeft, een cultuur van dwarsigheid.⁸ Daarin was objectiviteit niet het hoogste doel, maar het etaleren van de juiste mentaliteit. Impliciet gingen de nieuwsmedia er bovendien van uit dat er zoiets was als een ‘tijdgeest’ waarvan de lezers op de hoogte moesten worden gebracht. En aangezien vrijwel elke krant, met De Telegraaf als grote uitzondering, de nieuwe tijden als emanciperend interpreteerde, vestigde zich hiermee een eendimensionaal beeld van deze jaren als een strijd tussen jong en oud, achterhaalde tradities en fundamentele vernieuwingen, als een bevrijdende revolutie.

Rebellen vormden de tweede groep. Het ging om zelfbenoemde woordvoerders van een nieuwe jeugdcultuur die steunde op het geboortecohort dat vanaf 1945 de Nederlandse samenleving was gaan verrijken. Voor zover het arbeidersjeugd betreft kwamen die in het midden van de jaren vijftig als nozems bekend te staan, in het midden van de jaren zestig komen de jongeren uit de middenklassen van school en zullen dan hun stempel gaan zetten op de jeugdcultuur: rock-’n-roll wordt overvleugeld door de beatmuziek, om het even beknopt samen te vatten. Waren de nozems nog ‘rebels without a cause’, in de nieuwe jeugdcultuur werd een heroïsch zelfbeeld ontwikkeld: jongeren waren de dragers van de tijdgeest, het was hun taak het patriarchale gezag van de ‘regenten’ te ondergraven en daarmee het ‘systeem’ te ontregelen. Als geen ander werd dat gesymboliseerd in de figuur van de Parijse studentenleider Daniel Cohn-Bendit. Achteraf vertelde hij zich bewust te zijn geweest van de historische betekenis van zijn acties, doordrongen te zijn geweest van het gevoel ‘we’re making history’.⁹

Iets dergelijks was in Nederland het geval met Provo. De kerngroep van deze ‘beweging’ bestond uit niet meer dan een stuk of tien mensen, die echter even spontaan als zorgvuldig een ‘imaazje’ uitbouwden.¹⁰ Voor zover zijzelf al niet het idee hadden heel belangrijk te zijn, werd hun dat wel duidelijk gemaakt door de aandacht van de media, nationaal en internationaal. Hun ‘revolutie’ werd een product op de markt. Relatief veel provo’s publiceerden hun inzichten, beschouwingen en herinneringen.¹¹

Rebellen en journalisten hadden veel aan elkaar. De aandacht die de rebellen kregen, stijfde hen in hun zelfoverschatting, zoals omgekeerd de journalisten hun nieuw veroverde status konden etaleren door vrijwel elke uiting van de rebellen serieus te nemen. Daarmee werden ze de meest zichtbare en hoorbare vertegenwoordigers van een fundamentele verandering van het leven en de samenleving. Traditionele normen en waarden werden verlaten, een verleidelijke consumentencultuur ontplooide zich en een nieuwe politieke cultuur brak door. Alles leek wel in beweging te zijn gekomen.

In de zestiger jaren werd aangenomen dat al deze en dergelijke veranderingen – waar ter verklaring bijna routinematig termen als ‘secularisatie’, ‘ontzuiling’, ‘individualisering’ aan werden gehecht – met elkaar samenhingen. Maar waaruit bestond dan die samenhang? Dit boek is het verslag van de zoektocht naar een antwoord op deze vraag. Daarbij heb ik me in hoofdzaak beperkt tot Nederland. De gebeurtenissen in Nederland waren niet uitzonderlijk, maar wel exemplarisch voor een internationaal verschijnsel. En waarom het ontkennen: deze zoektocht is voor een deel ook een terugkeer naar de eigen jeugd. In 1962 kwam ik van school af en ging studeren, vier jaar later kwam ik terecht in Amsterdam, het ‘magies sentrum’ van the sixties. Maar dit boek drijft in hoofdzaak niet op de herinnering, laat staan op nostalgie. Dat zijn overwegend onbetrouwbare gidsen. Het historisch onderzoek is aantrekkelijker als het uitgaat van een zekere verwondering, zo niet onbegrip. Naar de beroemde openingszin van The Go-Between uit 1953 van de Britse auteur L.P. Hartley: ‘The past is a foreign country; they do things differently there.’ Laten we beginnen met een eerste, wat meanderende verkenningstocht door dat vreemde land.

1 Een geweldig feest

Dat de jaren zestig bijzonder zouden worden was al van het begin af aan voorzien. In 1959 werd aan het einde van het jaar voorspeld dat er gouden jaren zouden aanbreken. Met name in Engeland verwachtte men dat de welvaart sterk zou toenemen: de bevolking zou zich kunnen gaan voorbereiden op ‘een lange periode van ongekende welvaart’, op voorhand ‘the prosperous sixties’ genoemd. Ook in Nederland was men hiervan overtuigd, zelfs in die mate dat gewaarschuwd werd voor de mogelijke gevaren van de komende welvaartsgolf: ‘Wanneer het streven naar een behoorlijke levensstandaard ontaardt in een wedstrijd van materialisme, zal dat de welvaart, die ons voor 1960 in uitzicht wordt gesteld, doen verzieken.’¹ De komende welvaart zou het leven weliswaar sterk veraangenamen, maar mogelijk het geestelijk fundament aantasten. En dat is dus inderdaad wat er gebeurde: hiërarchie, gezag en traditie verloren hun vanzelfsprekendheid. Moraal en fatsoen bleken tijdgebonden.

Eeuwenlang had het christendom de moraal bepaald. Een fatsoenlijk mens hield zich aan de normen en waarden die hem of haar door predikanten en priesters werden voorgehouden. Dit bepaalde de basisstructuur van het maatschappelijk leven, ook als de gehoorzaamheid slechts met de mond beleden werd. Deze dominante structuur stortte in de jaren zestig verrassend snel in elkaar.

Something is happening…

Als deze ineenstorting ergens uit bleek, dan was het wel uit de grote verwarring in confessionele geloofsgemeenschappen. Op 11 oktober 1962 opende het Tweede Vaticaanse Concilie met als doel de kerk aan te passen aan de moderne tijd. Dit was op zich al spectaculair, aangezien de Rooms-Katholieke Kerk zichzelf altijd had gepresenteerd als semper idem, altijd dezelfde. In de Anglicaanse Kerk klonken stemmen die nog verder gingen. Zo betoogde in 1963 bisschop John A.T. Robinson in Honest to God dat God niet in de hemel zetelde, maar beschouwd moest worden als ‘the ground of our being’. Kerken waren dus niet langer onveranderlijk, in leer noch leven. Daarmee kwamen ook de zedelijke verplichtingen, die al zo lang aan de gelovigen waren voorgehouden, zo niet opgelegd, op losse schroeven te staan. Dit was de conclusie die bijvoorbeeld te trekken viel uit het boek van een theoloog aan de Episcopal Theological School in Cambridge (Verenigde Staten), Joseph Francis Fletcher, Situation Ethics. The New Morality uit 1966. Daarin werd naar voren gebracht dat mensen belangrijker waren dan morele regels. Het criterium om bepaald gedrag al dan niet te waarderen was niet dat er regels waren gevolgd, maar dat nagedacht was over de gevolgen daarvan. En die werden nu eenmaal bepaald door de context. Kortom: wat zedelijk handelen was hing nogal af van de omstandigheden. Deze revolutionaire opvattingen werden in Nederland ademloos gevolgd, met name in kranten als de Volkskrant en Trouw, maar ook in bijvoorbeeld het weekblad Hervormd Nederland, waarop mijn ouders waren geabonneerd.

De gevolgen van dit loslaten van de traditie bleven niet lang uit en werden bijvoorbeeld zichtbaar op het gebied van de seksualiteit. De Engelse dichter Philip Larkin schreef Annus Mirabilis, met als eerste regels:

Sexual intercourse began

In nineteen sixty-three

(which was rather late for me) –

Between the end of the ‘Chatterley’ ban

And the Beatles’ first LP.

Zo werd de seksuele revolutie wel erg precies gedateerd. Het begin daarvan zou dus in 1960 gesitueerd moeten worden met de heruitgave van Lady Chatterley’s Lover, een boek van D.H. Lawrence uit 1928. De uitgever daarvan, Penguin Books, was aangeklaagd, aangezien in dat boek woorden als fuck en cunt voorkwamen. Maar nadat uitvoerig was betoogd dat het werk literaire waarde had, werd de uitgever vrijgesproken en daarmee was het hek van de dam. In 1962 kwam de minirok in de mode. De ontwerpster Mary Quant zei daarover dat de aandacht hiermee verschoof van de boezem naar het kruis, ‘the most natural erogenous zone. Clothes are designed to lead the eye to it.’² In diezelfde periode werd de bikini populair. Het tweedelig badpak had al langer bestaan, maar de broekjes werden nu zo klein dat met name de navel zichtbaar werd. Een van de eerste vrouwen in Nederland die dit ging dragen was waarschijnlijk Tientje Louw, de vrouw van de dichter Gerrit Kouwenaar, die zelf een ‘uiterst summiere bikini’ had gemaakt.³ Brian Hyland zou in 1960 met het schalkse ‘Itsy Titsy, Teenie Weenie, Yellow Polka-Dot Bikini’ een tophit scoren.

Maar de ontwikkeling stond daarmee niet stil. In 1964 schafte de modeontwerper Rudi Gernreich in Californië het bovendeel van de bikini af, terwijl een dergelijke monokini in Parijs door Ruben Torres werd gepresenteerd. Die werd in Frankrijk aanvankelijk verboden, maar in 1965 toegelaten. Een jaar later, in 1966, volgde Yves Saint Laurent met een deels doorzichtige jurk onder het veelgeciteerde motto: ‘Rien n’est plus beau qu’un corps nu’ – niets is mooier dan een naakt lichaam. In 1968 kwam ysl met de doorkijkbloes, een week later al te koop in Londen, in de beroemde Carnaby Street.⁴ Het was een teken dat Swinging London de plaats van Parijs, tijdenlang de hoofdstad van Europa, had overgenomen en het epicentrum werd van de prosperous sixties.

Het geluid in dit centrum was de Merseybeat, de nieuwe popmuziek, exemplarisch belichaamd in The Beatles. De eerste lp van The Beatles verscheen op 22 maart 1963, Please, Please Me. Deze plaat stond dertig weken aan de top. Ze presenteerden zich als gewone, aardige jongens, met geen dieper verlangen dan de hand van een meisje te mogen vasthouden. Maar ze konden ook pittiger uit de hoek komen. Bij een optreden in de Royal Variety Show van 1963 maakte Lennon de bekende opmerking: ‘The people in the cheap seats can clap their hands. The rest of you’ – blik naar de loge waarin een deel van de koninklijke familie zat – ‘just rattle your jewelry.’ Beledigen mocht, als het maar met enige stijl gebracht werd. Tenminste, in het Verenigd Koninkrijk.

In de Verenigde Staten ging het anders. Op 4 maart 1966 verscheen er een interview van Maureen Cleave met John Lennon in het blad Evening Standard.⁵ Het was in zekere zin ontluisterend: het liet zien hoe hij inmiddels door de fabelachtige roem van The Beatles in een structuurloos isolement terecht was gekomen. Een normaal dagritme zat er al jaren niet meer in, gewoon over straat lopen was onmogelijk, kostbare hobby’s kwamen snel op en werden even snel weer terzijde geschoven, seks was nog de enige lichamelijke inspanning. Lennon wist duidelijk niet meer wat hij verder met zijn leven aan moest.⁶ Een klein onderdeel van het interview ging over religie. Zo verklaarde hij dat het christendom aan betekenis afnam en het contact met de wereld aan het verliezen was: ‘We are more popular than Jesus now’, wat hij eigenlijk nogal vreemd vond. En ironisch rondde hij af: ‘I don’t know which will vanish first – Christianity or rock and roll.’ In september van dat jaar, vlak voor een tournee door de Verenigde Staten, verscheen deze uitspraak in Datebook, een Amerikaans tienerblaadje. Door de context weg te laten en de ironie geheel over het hoofd te zien, werd deze uitspraak van Lennon aanleiding voor de bible belt om in het geweer te komen. Een aantal radiostations weigerde nog langer hun muziek te draaien, openbare verbranding van platen vond plaats, doodsbedreigingen kwamen binnen en geen persconferentie ging voorbij zonder nadere uitleg dan wel excuses te vragen. En bereidwillig verklaarde Lennon zich nader:

I’m more of a Christian now than I ever was… I don’t go along with organized religion and the way it has come about. I believe in God, but not as an old man in the sky. I believe that what people call God is something in all of us, I believe what Jesus and Buddha and all the rest said was right.⁷

In het najaar van 1963 waren de eerste berichten over The Beatles in de Nederlandse pers verschenen. Het begon met enig onbegrip. Het Parool, bijvoorbeeld, kenschetste hun muziek als jazz, maar ook als een soort ‘lawaaiige popmuziek à la Elvis Presley’ en dat leidde tot de aanduiding ‘pop-jazz’. In Trouw werd gemeld dat The Beatles in ons land nog ‘bijna onbekend’ waren: ‘Gelukkig maar, want als wij hier deze slechte smaak van de Britten zouden overnemen, kunnen onze klasse-zangers als Rob de Nijs en Johnny Lion wel inpakken…’ Maar afgezien van dit soort gedistantieerde verbazing en afweer trokken vooral twee verschijnselen de aandacht. Ten eerste dat The Beatles zo veel geld verdienden – ‘de Beatle verdient wekelijks 10.000 gulden’ – en ten tweede het overweldigende enthousiasme, vooral van meisjes, dat loskwam. Correspondenten meldden uit Engeland: ‘Zulke extase en zulke hysterie hebben wij van ons leven nooit eerder gezien’ en ‘Het seksuele element in deze rages is niet te miskennen, daarover zijn alle psychologen het wel eens.’⁸

Bij het optreden van The Beatles in Blokker, op 6 juni 1964, leek ook in Nederland de Beatlemania toe te slaan. De middagvoorstelling ging nog wel – ‘kinderfeestje’ – maar ’s avonds werd het volgens een getuige, de cabaretier Wim Kan, ‘erger dan de Franse Revolutie’. De ‘vier zingende miljonairs’ maakten met een ‘alles doordringende, alles murw-beukende, genadeloze beat’ een ‘orkaan van hysterie’ los. Vooraan in de veilinghal was een blokje gasten en genodigden geplaatst dat dreigde onder de voet te worden gelopen door de opdringende fans. Cees Nooteboom moest door de politie bevrijd worden. Na afloop schreef hij een ironisch stuk in de Volkskrant, waarin hij behalve zijn eigen avonturen ook memoreerde dat er in de zaal een spandoek omhoog werd gehouden met de ‘lieve fout’: ‘No live without Beatles’. Medewerkers van het Baschwitz-instituut van de Universiteit van Amsterdam, gewijd aan massapsychologie en openbare mening, hadden ter plekke empirisch onderzoek verricht. Op grond daarvan verklaarden zij dat er veel te snel ‘hysterie’ werd geroepen: vergeleken met Engeland viel het allemaal erg mee. Uit hun onderzoek bleek dat vooral de eerste rijen nogal opgewonden waren geraakt, maar dat de rest eigenlijk vooral heel rustig zat te kijken.⁹

Van de rel rond de vergelijking die John Lennon getrokken had over de populariteit van The Beatles en Jezus werd ook in Nederland ruim verslag gedaan. De programmaleiding van de ncrv besloot voorlopig maar even geen platen van de groep te draaien; een kleine demonstratie van Provo tegen The Beatles-boycot onder leiding van Hans Tuynman en Peter Bronkhorst eindigde met vier arrestaties door de politie. Het Vaticaan accepteerde de verontschuldiging van Lennon en de bekende dominee Jan Buskes schreef in Het Vrije Volk:

Maar een Jezus die populair is heeft weinig en waarschijnlijk niets te maken met de bijbel. Jezus is ook in onze tijd en onze wereld niet populair. Zeker niet in de wereld van de politiek.¹⁰

Die Lennon had volgens Buskes wellicht gelijk, maar in ieder geval moest aan de uitspraak van een jongen uit de lichte muziek niet al te veel betekenis worden toegekend.

Meer in het algemeen werd in de vroege commentaren geen overdreven betekenis toegekend aan de beatmuziek. Dat was ook het gevolg van de teksten – althans: voor zover die nog te verstaan waren in het gegil. Die waren immers vrij traditioneel. Het ging om love, soms gewonnen, soms verloren. Voor zover de popmuziek in die fase ergens anders commentaar op leverde, was het vooral op de eigen jonge jaren, de verveling op school en de vrijheid die daarna zou aanbreken. Desondanks schemerde er in de discussie al vaag de vrees voor een onheilige alliantie tussen religie, seks en muziek. Daar was ook wel enige reden toe, want waren de teksten aanvankelijk nogal licht en luchtig, na verloop van tijd zou de popmuziek commentaar gaan leveren op de wereld. Daarmee werd zij geïnterpreteerd als het geluid van een nieuwe jeugdcultuur, de stem van een nieuwe generatie.¹¹

In het midden van de jaren zestig kreeg een dergelijke nieuwe generatie in Nederland een duidelijk gezicht. Zo werd in mei 1965 door twee mensen, Roel van Duijn en Rob Stolk, de modern-anarchistische jeugdbeweging Provo opgericht. Van Duijn achtte het proletariaat in de loop der tijd zo verburgerlijkt, dat daar weinig meer van te verwachten viel. Hij vestigde zijn hoop op ‘het provotariaat’:

Het provotariaat is de nieuwe opstandige klasse in de welvaartslanden. Het bestaat uit provoos, beatniks, pleiners, nozems, mods, rockers, blouson noirs, stilyagi, mangupi, raggare, gammler, kunstenaars, studenten, anarchisten, ban-de-bommers. Uit alle jongeren die geen carrière willen maken…¹²

Veel meer ideeën had hij welbeschouwd niet. Voor het gezaghebbende tijdschrift De Gids voerden Anton Constandse en Harry Mulisch in 1966 een gesprek met Van Duijn. Dat liep, na veel even vage als tegenstrijdige uitspraken, ten slotte uit op de mededeling: ‘een echte provo dat is eigenlijk geen provo, het is iemand die zich niet onder een noemer laat vangen, iemand die grillig en ongrijpbaar, oppositioneel tegen alles is’.¹³ Nauwelijks een basis dus voor een min of meer coherente beweging. Provo werd vooral een succes door mee te liften op de wekelijkse happenings die Robert Jasper Grootveld bij het Lieverdje in Amsterdam hield. De Amsterdamse politie deed al in een zeer vroeg stadium pogingen om het ongewone verschijnsel te snappen en organiseerde een gesprek met een aantal provo’s, maar moest na afloop daarvan constateren:

De algemene indruk is dat het over het algemeen heel prettige jongens zijn om mee te spreken, maar dat men er niet achter komt wat zij willen: wat zij aan het begin van het gesprek beweren, spreken zij aan het eind weer tegen. Men kan zich afvragen of zij eigenlijk zélf wel precies weten wat zij willen.¹⁴

Een paar maanden na de oprichting van Provo, op 17 september 1965, verscheen het blad Hitweek, dat een podium wilde bieden aan al die ‘tieners (wat ’n rot woord)’ die met geniale ideeën en plannen rondliepen, maar waar geen plaats voor was in de ‘volwassenen-maatschappij’: ‘Mensen, dit is een unieke krant. Er gaat iets gebeuren. Let op. Nu gaan we spijkers met koppen slaan!!!!’ Hitweek had veel begrip voor Provo, maar zag dit tegelijkertijd als een concurrent:

Soms bellen mensen ons op: ‘Zijn jullie van de provo’s’ of ‘Spreek ik met de provo’s?’. De Nederlandse mentaliteit schijnt persé ieder nieuw, experimenteel en gedurfd initiatief over èèn kam te moeten scheren met ’n bepaalde groep, een bepaald hokje.¹⁵

Hokjes was wel het laatste waar Hitweek aan wilde denken, het blad wilde juist een soort algemene verbroedering, met name tussen de working class-rock-and-roll en de middle class beatmuziek.¹⁶ Het constateerde dat de verschillende smaken op het gebied van mode tussen 1960 en 1965 naar elkaar toe gegroeid waren: iedereen droeg nu een spijkerbroek en liet zijn haar groeien.¹⁷ Nu de muziek nog. Een achttienjarige lezeres wilde nog verder gaan en zelfs een oudere generatie in het samen-jong-zijn opnemen:

De laatste groep die nu nog moet verdwijnen zijn de konventionelen, meestal oma’s en opa’s die The Beatles maar schreeuwers vinden. Laat ze eens naar ‘Yesterday’ luisteren, hopelijk behoort hun mening dan ook tot yesterday.¹⁸

Deze twee initiatieven, Provo en Hitweek, vielen precies in de periode dat de popmuziek een nieuwe ambitie ging vertonen. In de zomer van 1965 brachten The Rolling Stones ‘I Can’t Get No Satisfaction’ uit, waarin de consumptiecultuur en de daarbij behorende stupide reclames werden bekritiseerd. Het was en is een fantastisch nummer. Ik herinner me nog dat bij terugkeer van de vakantie onderling opgewonden werd uitgewisseld wanneer we het nummer voor het eerst hadden gehoord. Een medestudent had het gehoord op de autoradio, liftend in Egypte. Daar hadden wij niet van terug. Diezelfde zomer stapte Bob Dylan over op elektrische gitaar en bracht de lp Highway 61 uit met het iconische nummer ‘Ballad of a Thin Man’: ‘But something is happening and you don’t know what it is/ Do you, Mr. Jones?’

Uit het niets kwam vervolgens Jimi Hendrix. In de Verenigde Staten had hij nauwelijks gehoor gevonden, maar in september 1966 kwam hij in Londen aan en brak daar binnen enkele weken door met zijn magische gitaarspel en opwindende stage act. En daarbovenop kwamen dan nog de Mothers of Invention onder leiding van Frank Zappa, die in 1966 de lp Freak Out uitbrachten. Ze zouden ook in Amsterdam optreden en om ons warm te maken had Frits Boer, jaren later een gerespecteerd hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie, in Hitweek verslag gedaan van een optreden in Los Angeles. Het publiek bestond vooral uit ‘bizar en jofel geklede twieners’ die hun best deden ‘aan de alles verstikkende sociale slavernij op het gebied van denken, kleden, omgangsvormen enz. te ontkomen’. Het optreden van de Mothers leek op het eerste gezicht een totale chaos, maar het was Frits al snel duidelijk geworden dat daar ‘een geweldig uitgekiende discipline’ achter zat. Maar gemakkelijk te kenschetsen was de muziek niet en zeker niet in een hokje te stoppen:

Het is moeilijk om uit te leggen waarom je bepaalde muziek nou zo geweldig vindt. Met dezelfde moeilijkheid kampte een jongen die ik op een feest in Hollywood tegenkwam, en die erg high was. Om het half uur kwam hij naar me toelopen en zei hij, met grote ogen als van een kind dat net iets heel moois gekregen heeft: ‘Heb je die Freak Out plaat van de Mothers of Invention al gehoord? Hé, isn’t that something? Hé, isn’t that something?’ Freaks van hitweek, it certainly is.¹⁹

Op 24 september 1967 traden de Mothers op in het Concertgebouw in Amsterdam en ik was totaal overdonderd. Tot dan toe was ik vooral geïnteresseerd in jazz: het enigszins weemoedige ‘Kind of Blue’ uit 1959 van Miles Davis werd grijsgedraaid, ‘Out to Lunch’ uit 1964 van Eric Dolphy was onweerstaanbaar aanstekelijk; een hoogtepunt was het concert van Thelonious Monk in het Concertgebouw, 12 maart 1965. Monk was in die jaren boven elke lof verheven. Michiel de Ruyter, in Nederland de nationale leermeester op jazzgebied, had bij een eerder optreden van Monk in Nederland al eens geschreven:

Deze muziek is zo intens, zo hevig en indringend dat iedere term en kwalificatie volkomen zinloos wordt, dat het gebruik van superlatieven – het enig denkbare – alleen lachwekkend zou zijn. […] Het is een beheersen van de tijd, van alles, door middel van muziek, van jazz.²⁰

Maar aan een jong mens stelde die tijd andere eisen dan jazz en Zappa leidde tot de overstap naar het nieuwe genre.

Het optreden van The Mothers symboliseerde ook een verschuiving van de belangstelling, van Engeland naar de Verenigde Staten. Die verschuiving werd ten dele veroorzaakt door de muziek – popmuziek uit de Verenigde Staten werd steeds meer bekend, onder andere door bijvoorbeeld de belangstelling van The Beatles en de Stones voor de oorspronkelijke rhythm-and-blues en rock-’n-roll. Het enthousiasme voor deze muziek stond tegenover de sterk groeiende weerzin tegen de Vietnampolitiek. In dat licht vertegenwoordigden de Mothers – en zij niet alleen – het goede Amerika, dat zich verzette tegen de Vietnampolitiek.

Meer in het algemeen werd de verhouding met de Verenigde Staten in die jaren steeds ambivalenter. Amerika was van oudsher het land waar de toekomst zichtbaar was: op tal van gebieden was daar gerealiseerd wat met enige vertraging ook Nederland zou bereiken. Dat gold niet alleen de materiële cultuur, maar ook kunst en wetenschap. Tegelijkertijd echter werd de Amerikaanse cultuur door Europese intellectuelen gezien als vulgair en oppervlakkig. Na 1945 overheerste de dankbaarheid voor de bevrijding, die onder leiding van generaal Eisenhower had plaatsgevonden, de man die als president (1953-1961) Nederland vervolgens beschermde tegen een Sovjet-Russische aanval. Maar een zekere dubbelheid bleef bestaan en in de jaren zestig zou de weerzin gaan overheersen als gevolg van de Vietnamoorlog. De opvolging van Kennedy door Johnson in 1963 markeerde de omslag. Johnson had in 1965 de oorlog op een nieuw niveau gebracht door de massale bombardementen op Noord-Vietnam (operatie Rolling Thunder) en de inzet van steeds grotere aantallen grondtroepen in het zuiden. Overal ter wereld laaiden steeds fellere protesten op. Zo werd bijvoorbeeld in de Amsterdamse Koopmansbeurs in oktober 1965 onder grote belangstelling een teach-in over Vietnam gehouden. Een jaar later bracht mijn oude geschiedenisleraar, K.F. Bouman, met zijn gezin de kerstnacht door op het Binnenhof, niet van zins een ‘behaaglijk kerstfeest te willen vieren, terwijl Nederland zich niets aantrekt van Vietnam…’²¹ In Amsterdam organiseerde de quaker Otto Boetes, docent filosofie en sociale psychologie aan een protestants-christelijke sociale academie in Amsterdam, relatief kleine ‘stille tochten’ tegen de oorlog. In 1967 werden dat steeds omvangrijker demonstraties die ook steeds feller werden, mede door het optreden van de politie, die optrad tegen de leuze ‘Johnson moordenaar’. Op 21 oktober van dat jaar ging het bijvoorbeeld om een demonstratie van tien- à vijftienduizend mensen, van wie ik er een was. Had Zappa niet laten zien dat ‘Amerika’ te aanvaarden én te verwerpen was? Behalve seks en religie raakte nu ook de politiek met de popmuziek verbonden.

Het protest tegen de Vietnampolitiek ging overigens niet alleen over Amerika, het was ten dele ook gericht op de verhoudingen in de eigen samenleving. De Amerikaanse ‘tegencultuur’ bood het model aan om daar vorm en inhoud aan te geven. Want eigenlijk was het overal van hetzelfde laken een pak. Otto Boetes verklaarde bijvoorbeeld:

Naar mijn mening bestaat er een duidelijke verwevenheid tussen de kwestie-Vietnam en bijv. het gezag hier dat zijn status, zijn prestige, wil behouden, van bovenaf zijn invloed wil handhaven, desnoods met geweld. Er zit een stuk ‘heiligheid van het gezag’ in.

De demonstraties tegen de Vietnampolitiek en de atoombewapening waren dan ook gericht op het ‘op losse schroeven zetten’ van het gezag op alle terreinen des levens.²²

…but you don’t know what it is

Hitweek riep op 22 april 1966 op om gezamenlijk ‘de nieuwe jeugd’ te vormen en van het leven ‘een groot spel, een geweldig feest’ te maken.²³ In diezelfde week dat deze uitnodiging verscheen werd in Amsterdam de provo Koosje Koster gearresteerd wegens ordeverstoring. Dit bleek te bestaan uit het uitdelen van krenten op de openbare weg. Haar actie was het gevolg van een brief die aan de provo’s was toegestuurd, waarin zij gemaand werden 1 Korintiërs 13 te lezen over de liefde. Nu had zij thuis toevallig een enorme zak krenten staan: ‘De associatie tussen krenten en Corinthe viel ons op. Dat is onze liefde, zeiden we, de sociale daad, we delen krenten uit, iedereen mag meeëten.’²⁴ Koster was de dochter van een Friese dominee, zodat deze associatie nogal voor de hand lag. Wat de zaak echter vooral in de publiciteit bracht was dat zij op het bureau door mannelijke agenten gefouilleerd was en deels ontkleed. Dit was olie op een vuurtje dat toch al brandde.

Door de ongeregeldheden rond het huwelijk van prinses Beatrix met Claus van Amsberg, op 10 maart 1966, stond de politie in een soort ADHD-stand: overgevoelig voor elke prikkeling. Dat ‘geweldige feest’ werd steeds minder ‘een spel’ en de smaakmakers van de publieke opinie begonnen langzamerhand van mening te zijn dat het niet meer ging om incidenten, maar dat er iets fundamenteels aan de orde was. Hans van Mierlo, journalist bij het Algemeen Handelsblad, bracht in april 1966 een aantal mensen bij elkaar om te spreken over de verhouding ‘gezag en publiek’, maar het gesprek waaierde nogal breed uit. Studentenpastor Jan van Kilsdonk bracht naar voren: ‘Veel van deze jongeren zijn bezield door een verlangen naar vrij zijn. Agressief wantrouwen naar alles wat ruikt naar conformisme. Daarnaast is echter een geweldige behoefte aan levensechte bindingen.’ De journalist Henk Hofland voegde hieraan toe: ‘Dus voor het eerst na de oorlog is er sprake van een duidelijk conflict tussen voor- en naoorlogse generaties; dit is niet veroorzaakt door provo’s, die hebben alleen maar katalyserend gewerkt.’ En de staatsrechtgeleerde Jo van der Hoeven trok het nog een slag breder: hij constateerde dat er hier en daar sprake was van een ‘verbitterde wildheid en woede’ over van alles en nog wat. Dat was het gevolg van het feit ‘dat men het contact heeft verloren met de structuur van de samenleving en men de samenhang van oorzaak en gevolgen van hetgeen in die samenleving gebeurt niet meer doorziet’.²⁵ Hier werden de provo’s dus aangewezen als de vertegenwoordigers bij uitstek van een nieuwe generatie, en vervolgens werd die generatie verheven tot symbool van een diepe maatschappelijke crisis.

Op het eerste gezicht was er eigenlijk niet erg veel grond voor een dergelijke gedachte. De economie groeide als nooit tevoren.²⁶ In de periode 1952-1956 bedroeg de groei gemiddeld 5,7 procent per jaar, tussen 1959 en 1963 was die zelfs tot 9 procent gestegen, een recordhoogte. Dit vertaalde zich ook in een stijging van het reëel inkomen. Een eerste ‘welvaartsronde’ kwam in 1954, twee jaar later werden de lonen verhoogd met 6 procent en in 1964 was sprake van een echte ‘loonexplosie’, met een gemiddelde stijging van 15 procent. Het gevolg was een stijging van de verkoop van radio- en tv-toestellen, bromfietsen, koelkasten enzovoorts; met name de verkoop van auto’s lag 10 procent hoger dan zonder de loonexplosie het geval zou zijn geweest. Daarnaast werd in deze jaren de sociale zekerheid afgerond, met in 1963 de bijstandswet en drie jaar later de wet op de arbeidsongeschiktheid. Dit alles betekende dat grote delen van de bevolking zich meer gemak en zelfs een begin van luxe konden gaan veroorloven. Of anders gezegd: dit was het moment dat mensen niet langer vooral werden gezien als producenten, maar ook als consumenten.

Nederland begon daarmee nu echt te lijken op de Amerikaanse consumptiesamenleving, waar tevoren al zo’n rooskleurig beeld van was verkregen door films en televisieseries. Daarbij ging het niet alleen om meer gemak, maar ook om meer mobiliteit, zowel lichamelijk als geestelijk. Het aantal bromfietsen, in 1950 nog 55.000, was tien jaar later gestegen tot 1.150.000. Kort na het besluit in 1955 om definitief met televisie te beginnen, had minder dan 1 procent van de huishoudens een toestel; in 1964 was dat gestegen tot 50 procent en vier jaar later waren er ruim drie miljoen toestellen verkocht. Dat wil zeggen dat in 80 procent van de huishoudens een televisieapparaat stond; volgens onderzoek keek 32 procent van de televisiebezitters in de vroege jaren zestig naar álle programma’s. Mijn ouders schaften zich overigens geen toestel aan, aangezien zij vreesden dat dit mijn huiswerk niet ten goede zou komen. Als ik iets wilde zien moest ik naar de buren.

Samenvattend: ‘Na twintig jaar aanhoudende voorspoed verdienden de meeste mensen meer, kochten meer, dronken meer, gingen meer uit, reden meer kilometers en toch waren ze niet tevreden.’²⁷ Overvloed en onbehagen lijken in de Nederlandse geschiedenis nauw met elkaar verweven te zijn. Het paste in ieder geval in een patroon toen Johan Witteveen, minister van Financiën, zorgelijk opmerkte: ‘We worden door de welvaart voortgejaagd en voelen ons soms meer slachtoffer dan genieter ervan.’²⁸

Het onbehagen sloeg neer in de politiek. Was die eigenlijk niet gebaseerd op verhoudingen uit de negentiende eeuw? De partijvorming in die eeuw was gebaseerd op drie ‘kwesties’: schoolstrijd, sociale verhoudingen en het kiesrecht. Die waren alle drie nu toch wel opgelost. Was daarmee het partijstelsel niet volstrekt achterhaald geraakt?

De eerste gevolgen van een dergelijke analyse werden zichtbaar bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten van 23 maart 1966. Als we de zetels van alle provincies bij elkaar optellen, dan valt vooral de opzienbarende stijging van de Boerenpartij op: van 1 naar 44 zetels. Alle commentatoren waren geschokt: daarmee was in Nederland het ‘poujadisme’ gearriveerd. Pierre Poujade had in Frankrijk enig succes behaald met een radicaal-rechtse partij; pas door de opkomst van De Gaulle in 1958 was hij afgestopt. De bekende journalist Laurens ten Cate omschreef in de Friese Koerier de Boerenpartij als ‘de vergaarbak van het ongenuanceerde wantrouwen, de droeve hopeloosheid, het leven zonder uitzicht, de vleesgeworden negativiteit, het niets in de politiek’. Dat neemt niet weg dat ‘de bonafide partijen’ volgens hem te verwijten viel dat zij ‘de wereld nog steeds niet zo hebben hervormd, dat zij bestaat uit volwassen en redelijke burgers’. Afgezien van de vraag hoe een dergelijk niveau bereikt zou moeten worden, wordt hier dus niet alleen ‘de politiek’, maar ook het electoraat in gebreke gesteld. Dat werd nog wat specifieker door het Nieuwsblad van het Noorden verwoord. Niet het onbehagen, maar het onbenul heeft gewonnen – en dan te bedenken dat er binnenkort nog een groter aantal jongeren zal mogen stemmen, die ‘meer weten van de hitparade dan van de democratie’.²⁹

De belangstelling voor popmuziek was inderdaad sterker dan die voor politiek, zoals bleek in mei 1966. De Partij van de Arbeid had de Jaarbeurshallen in Utrecht afgehuurd voor een fijn ‘meifestival’ en om modern en hip te zijn had de partij ook enkele beatgroepen ingehuurd, waaronder The Kinks. Daarop waren jeugdige fans toegestroomd, die weinig geduld opbrachten voor een beetje politiek en veel braaf amusement en er nogal een puinhoop wisten aan te richten. En Provo maakte het ook al niet veel serieuzer. Weliswaar deden zij mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam van 1 juni 1966, maar als belangrijkste aanbeveling viel op het beroemde verkiezingsbord – door Rob Stolk gemaakt – te lezen: ‘Stem Provo – Kèjje lachen’. Het resultaat van die verkiezing was, naast een fors verlies van de Partij van de Arbeid, een zetel voor Provo en vier voor de Boerenpartij.