DE NIJL

Oorspronkelijke titel Nilen

© 2012 H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard), Oslo

© 2022 Nederlandse vertaling Maud Jenje / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Granger/ Bridgeman Images

Foto auteur © Bok365.no

NUR 320

ISBN 978 90 284 5056 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5055 4

www.wereldbibliotheek.nl

INHOUD

HET BEGIN VAN DE REIS

Het mozaïek buiten Rome

Een stroom met verhalen

DE WOESTIJN EN DE DELTA

Egypte

Het woestijnparadijs

Scarabeeën, wedergeboorte en de rivier van leven en dood

De samenleving en het ritme van de rivier

De verdwenen steden en rivieren

De Nijlstad van Alexander de Grote

De oorsprong van de filosofie

De reis over de Nijl van Caesar en Cleopatra

De vlucht van Jezus en Maria door de Nijldelta

God straft de mensen die beweren dat de Nijl van hen is

De islam verovert de Nijldelta

De brief van de kalief aan de Nijl

Napoleon op veldtocht

Kritiek op de oriëntalistiek

De Slag bij de Nijl: Parijs vs. Londen

De slag om de Steen van Rosetta: dieven tegen dieven

Een Albanese soldaat als hervormer van de Nijl

De giraffe die over de Nijl zeilde en naar Parijs ging

Dood van een langeafstandsloper op weg naar de bron van de Nijl

Het kanaal tussen de zeeën

Pelgrimage van Flaubert en Ibsen

Aandelen en bezetting

Water als oorlogswapen

Op het snijpunt van geschiedenis, rivier en zee

NAAR KARNAK EN DE NIJLCATARACTEN

Door de Arabieren gesticht, door de Britten ingenomen

Een nutteloze nilometer

Conservatieve kolonialisten als voorhoede van de revolutie

Een rivier als worst of stok

De Moslimbroederschap wil ‘de bronnen van de Nijl veiligstellen’

Een rol voor een held

De Suezcrisis en de dam

De Sovjet-Unie als hervormer van de Nijl

The Lady of the Nile

In een roes op de Nijl

Een waterval in de woestijn

Thebe en Karnak in gevaar

De Vallei der Koningen en het schoonheidsideaal

Waar de reisliteratuur ontstond

Het oude Aswan als symbool van moderniteit

Het stroomafwaarts-syndroom

Monumentale projecten nu en in de Oudheid

De goden en het eeuwige leven van Egypte

‘Revolt on the Nile’ en de hydraulische klem

NUBIË EN HET LAND WAAR DE RIVIEREN ELKAAR ONTMOETEN

Soedan

Vijfhonderd kilometer kunstmatig meer in de woestijn

Nubië – goud en cataracten

De rivieroorlog van Mohammed Ali

De politiek van de geografie

De verdwenen ontdekkingsreizigers

Wandelingen en zandkastelen

De fakkeldrager van Khartoem

De dans in het zand

De tijd en de dochter van het riviervolk

De rivieroorlog van koningin Victoria

Bloedbad aan de oevers van de Nijl

De onbekende ingenieur en een historisch rapport

De Blauwe Nijl en de ontdekkingsreiziger uit Larvik

De geboorte van een hydraulische staat

Een wit gespikkelde gekko en de Profeet

‘München ligt aan de Nijl’

Soedan en Egypte verdelen de Nijl

Whisky in de rivier

Een islamitische coup

Osama bin Laden als Nijlondernemer

Een nieuwe stad aan de langste kus in de geschiedenis

Soedan laat zijn Nijlwapen spreken

Het project van de eeuw (en laat ze dat arrestatiebevel opeten)

Nubië en de controle over de Nijl

Het aandeel van de leeuw

De graanschuur en de suikerrietplantage van het Midden-Oosten

HET MOERAS EN DE NIEUWE STAAT

Zuid-Soedan

Het land van de afstanden

Een dictatoriale rivier

De Nilotische waterwereld en een rivierhoofdman

Een draad die zich overal omheen windt

Arabische indringers uit het noorden

Europese avonturiers in het moeras

Europa op de rand van een wateroorlog in Zuid-Soedan

Een heilige poel

Over reizen door het moeras en theorieën over de ontwikkeling van Afrika

Jonglei, een nieuw aquaduct in het noorden

Razzia’s en vrede

‘A human zoo for anthropologists to study’

Koloniaal onderzoek van wereldklasse in de moerassen

‘Republiek van de Nijl’?

Stop het kanaal!

In de schaduw van het regenwoud

Het nieuwe Nijlland en George W. Bush

Nog een graanschuur aan de Nijl?

Staatsvorming en hydrodiplomatie

HET LAND VAN DE GROTE MEREN

Oeganda

Wedloop naar de bron

De avonturier en zijn slavenvrouw

Ontdekkers of ontdekkingen?

Naakte vastberadenheid en wetenschappelijke evangelisatie

De Afrikaanse troon bij de bron van de Nijl

De zendelingen arriveren

Doorslaggevend voor de toekomst van Egypte

Londen krijgt de Nijlmeren in zijn greep

Waar de dieren heersen (bij de gratie van de mens)

Watervallen en afbeeldingen van ‘de ander’ en ‘ons’

‘Baker of the Nile’

Winston Churchill in de jungle

Bogart, Hepburn en Hemingway bij de watervallen van de Nijl

Een Nijlrijk van innerlijke tegenstellingen

Owen Falls – ‘het begin van Oeganda’

Een Britse premier als waterkrijger

Applaus van Idi Amin voor weldoorvoede krokodillen

De vrouw en het water dat strijders bulletproof zou maken

Verhalen over heilig water

De tovenaar van de Nijl en het Verzetsleger van de Heer

Nieuwe ontdekkingen: olie in de Nijl!

De binnenzee van Centraal-Afrika

Darwins Vijver, de evolutieleer en massa-extinctie

Speke Resort, Museveni en de Nijl

De industriële revolutie komt naar Oeganda

Insectenzwermen en Nijltijd

TEN OOSTEN VAN HET MEER

Kenia en Tanzania

De trein door het land aan de bron van de Witte Nijl

Slaapziekte en kolonialisme

De landscheppende spoorlijn

De Aziaat en het Joodse vraagstuk

De witte stam op de hooglanden

Een Nijlstaat zonder natie

Olympische kampioenen van ‘de steenachtige rivier’

Masai Mara

Het Luo-volk en de reis van Barack Obama

Kenia en de Nijlkwestie

De wieg van de mensheid

Bismarck en de rots aan de waterkant

Een onbekende Europese zeeslag op een Nijlmeer

Koloniale afspraken en het heden van de Nijl

Het land van de donatie-economie

De oversteekplaats van de gnoes

Wat is de Nijl?

Water uit het meer pompen en Egypte trotseren

NAAR DE BRONNEN VAN DE NIJL IN CENTRAAL-AFRIKA

Rwanda, de Democratische Republiek Congo en Burundi

Waar de rivier zich splitst en samenkomt

Plastic tassen en brandblussers

Hotel Rwanda en de rivierweg

Brieven van het nulpunt

Wat is etniciteit?

Een metamorfose

Een Amerikaanse dominee bij de bron van de Nijl

Een nieuw tijdperk als de grens verschuift

Gorilla’s in de mist

De Nijlbron in het regenwoud

Heart of Darkness, Joseph Conrad en een biografie over de Nijl

Een met sneeuw bedekte maanberg op de evenaar

Koning Leopold, een roverstaat en Nijldiplomatie

De Congo-Nijl

Het Albert- of Mobutumeer

Een verschuivende grens

Dr. Livingstone, I presume

Koninkrijk en kolonie

Zelfreflectie en maskers

Rivaliteit op alle fronten

De guerrillaleider die verlost werd door een Noor

Vrijage, tapijten en water

De piramide bij de bron

DE WATERTOREN IN HET OOSTEN

Eritrea en Ethiopië

Een treinreis en een art-decohoofdstad in de Hoorn van Afrika

Italië als Nijlmacht

Eritrea in ruil voor een Nijldam

De rivier als metafoor en grens

Een verstotene onder de naties

Onruststoker of vredesambassadeur

Naar de watertoren van de Nijl

Aksum en de hooglanden

De beperkingen van het moment

Het kloostereiland, de zee en de ondergang van de wereld

Een Ethiopische filosoof en grotbewoner

Massadoop in Bahir Dar

De Heilige Nijl en de Schot die zich voordeed als ontdekker van de bron

Pape Jan en de Maagd Maria regeren de Nijl

Bezetting of overeenkomst

Het complot van Rome en Londen

Mussolini aan het meer

Een dam en de opmaat naar de Tweede Wereldoorlog

De Koude Oorlog en hydropolitiek

De watertoren verwezenlijkt zijn lot

Diepe ecologie, reflectie en signalen van de rivier

Het Ethiopië van Bob Geldof – Een land zonder rivieren

De Renaissancedam

Donald Trump, de vs en Nijlonderhandelingen

HET EINDE VAN DE REIS

De rivier met geschiedenis en haar toekomst

De sculptuur in Rome

OVER DIT BOEK

TIJDLIJN

NOTEN

BRONNEN

ILLUSTRATIEVERANTWOORDING

PERSONENREGISTER

Illustraties

Ik heb het gevoel dat mij is overkomen wat boekrollen gebeurt die te lang liggen en aan elkaar vastkleven: ook de geest moet worden afgewikkeld en wat daarin opgeslagen is moet van tijd tot tijd worden opgeschud, om beschikbaar te zijn op het moment dat daaraan behoefte is.

Seneca (Brieven aan Lucilius, Brief 72)

HET BEGIN VAN DE REIS

Het mozaïek buiten Rome

Op de bovenste verdieping van het bescheiden Archeologisch Museum van Palestrina, ongeveer 35 kilometer buiten Rome, bevindt zich het wereldberoemde Nijlmozaïek. Het is 2000 jaar oud, bijna 6 meter breed en meer dan 4 meter hoog, en beeldt levendig en vanuit verschillende gezichtspunten de loop van de rivier en het leven langs de rivier af. Het bovenste deel bestaat uit Afrikaanse taferelen, en het onderste deel, bij de monding, uit mediterrane scènes. Hoewel je het mozaïek alleen van een afstandje kunt bekijken – het is met touwen afgeschermd tegen al te nieuwsgierige toeschouwers – komt het ongewoon kleurrijke en heldere patroon goed tot zijn recht. Het bestaat uit beschilderde steentjes die met een soort cement zijn vastgeplakt. Het mozaïek van Palestrina maakt onderdeel uit van de kunstgeschiedenis omdat de rivier en de mensen worden afgebeeld vanuit een modern perspectief, alsof de kunstenaar de Nijl vanuit een vliegtuig heeft gezien. Het kunstwerk is tevens een vertellende historische bron; het onderstreept de tijdloosheid van de rivier als levensader en centrum van een samenleving en het illustreert de Middellandse Zee als deelgenoot van de geschiedenis van een in water geschreven continent.

Het mozaïek toont de centrale plaats van de Nijl in het leven van de mensen die langs de oevers wonen, maar het geeft ook weer hoe de rivier deel is gaan uitmaken van de culturele en religieuze geschiedenis van Europa. Het herinnert ons aan een ver verleden toen de Nijl als heilige rivier werd aanbeden, niet alleen door priesters in indrukwekkende tempels langs de rivier in Egypte, maar ook door Europeanen. Het kunstwerk stamt uit een tijdperk waarin de Nijl- of Isiscultus zich vanuit Egypte verspreidde naar de Helleense en Romeinse wereld. De cultus was een nieuwe, onafhankelijke religie – een mysteriegodsdienst die handelde over dood en wedergeboorte, waarbij het Nijlwater een centrale rol speelde in plechtige processies en rituelen. In het British Museum in Londen bevindt zich een van de vele standbeelden van Isis, de godin van de vruchtbaarheid. In haar linkerhand heeft ze een kruik met heilig Nijlwater vast, het middel dat redding kon brengen. Tweeduizend jaar geleden droegen gelovigen zulke kruiken Nijlwater met zich mee over heuvels en door valleien ten noorden van de Middellandse Zee, waarmee een diep historisch verband wordt aangegeven tussen de kruiken Nijlwater en de latere doopvonten in Europese kerken.¹

Het mozaïek werd gemaakt enkele eeuwen voordat de Nijl- en Isiscultus een serieuze concurrent van het christendom werd, de nieuwe religie die zich vanuit het Midden-Oosten had verspreid. De verering van de Nijl en diens goden ging door tot ver in het christelijke tijdperk. Volgelingen van Isis lynchten enkele decennia na de dood van Christus de evangelist Marcus tijdens Pasen in Alexandrië; hij zou met een touw rond zijn hals door de straten zijn gesleept, waarna hij werd onthoofd en als een martelaar stierf. Pas toen het christendom de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk werd, werd de cultus rond Isis en de Nijl verpletterd. De Nijldelta als bakermat van een expansieve mysteriereligie veranderde nu in een centrum voor het vroege christendom.

Het Nijlmozaïek vertegenwoordigt een lange lijn in de geschiedenis die latere grenzen tussen continenten en naties onscherp heeft gemaakt. Zelfs de naam van de rivier is verbonden aan Europa dankzij de Griekse dichter Hesiodus, die leefde tussen 700 en 600 v.Chr., toen Egypte, de Nijldelta en Griekenland deel uitmaakten van een gezamenlijke Middellandse Zeecultuur. Hesiodus noemde de rivier Nilos, omdat de numerieke waarde van de Griekse letters (Νεῖλος) 365 was – dat wil zeggen ‘alles’ –, waarmee hij wilde onderstrepen dat de rivier als ‘alles’ werd opgevat. Het mozaïek herinnert ons eraan dat de Nijlvallei een van de belangrijkste routes was waarvandaan mensen zich verspreidden en de aarde bevolkten, dat enkele van de vroegste landbouwsamenlevingen die we kennen zich aan zijn oevers ontwikkelden, en dat de imponerendste en machtigste van alle oude beschavingen dankzij de rivier kon ontstaan.

Het mozaïek is een topografische afbeelding van een religieuze ceremonie, maar kan ook worden opgevat als een viering van de Nijl als onderdeel van de Middellandse Zeecultuur. Het straalt dezelfde fascinatie uit voor de rivier als die de Romeinse heerser Caesar moet hebben gehad; over hem wordt immers beweerd dat hij Egypte ogenblikkelijk zou afstaan als iemand hem kon vertellen waar de bron van de rivier zich bevond. Waar kwam al dat water vandaan dat elke zomer – uitgerekend als het in Egypte op zijn heetst en droogst was – uit de brandende woestijn stroomde om een van de vruchtbaarste gebieden ter wereld te scheppen? Tot in de late Europese Middeleeuwen was het raadsel van de rivier gehuld in fantasievolle, mythische voorstellingen; zo werd hij in de literatuur beschreven alsof hij rechtstreeks uit het paradijs stroomde, en ook alsof hij over een trap van gouden stenen stroomde.

De Nijl werd lang beschouwd als een goddelijke manifestatie. Een van de grote kroniekschrijvers van de veertiende eeuw, Jan van Joinville, vatte het heersende geloof als volgt samen in zijn Histoire de Saint Louis, gepubliceerd tussen 1305 en 1309: ‘Niemand kent de bron van al dat water, alleen van Godswege.’²

Na de triomf van het verlichtingsdenken in Europa ontstond een andere en meer op de wetenschap gefundeerde Nijlromantiek. In de loop van de negentiende eeuw werden weinig geografische kwesties zo vaak besproken als de vraag waar de bron van de Nijl zich bevond. Anderhalve eeuw geleden werd het Nijlstroomgebied de arena voor een van de meest legendarische wetenschappelijke onderzoeken ter wereld, toen ontdekkingsreizigers en avonturiers als Henry Morton Stanley, David Livingstone, John Hanning Speke, de minder bekende Nederlandse ontdekkingsreizigster Alexandrine Tinne en een in die tijd beroemde Noorse langeafstandsloper naar de oorsprong van de rivier zochten. De geschiedenis van het in kaart brengen van de Nijl door Europese geografen, ontdekkingsreizigers, hydrologen en Britse waterplanners is een geschiedenis van koloniale veroveringen en van een triomftocht van de moderne wetenschap in Afrika.

Toch heeft de rivier die gevangen is in mozaïek, bevroren, als in een 2000 jaar oude glimp, sindsdien elke seconde, dag na dag en generatie na generatie, door ondoordringbare oerbossen gesijpeld waar het zonlicht nooit komt, zich brullend van vulkanisch hooggebergte naar beneden gestort, zich door gigantische binnenmeren een weg gebaand, dwars door het grootste moeras ter wereld, en zich langer dan welke andere rivier door een van de droogste woestijnen op aarde geslingerd, onderweg vanuit het binnenste van Afrika. De permanente geografie van de rivier en het pulserende ritme van het water zijn steeds de voorwaarden voor de ontwikkeling en de verandering van de samenleving blijven vormen, en de rivier zelf is een voortdurend object gebleven voor mythevorming en machtsstrijd.

In de tijd dat het mozaïek werd gemaakt, hadden de Perzen, Alexander de Grote en Julius Caesar met hun troepen de Nijldelta – een van de vruchtbaarste gebieden ter wereld – al onderworpen. Later veroverden de Arabieren de Nijl. De kruisvaarders kwamen er. Napoleon trok aan het hoofd van zijn leger ten strijde in ‘de Slag bij de Piramiden’. Met Caïro als aspunt stichtten de Britten hun Nijlrijk van de Middellandse Zee tot de bron van de rivier, in wat werd beschreven als ‘het hart van Afrika’, en voor de eerste en de enige keer in de geschiedenis kwam de Nijl onder één bewind, dat van Londen. Sinds de zevende eeuw staan de bewoners van de waterloop in het brandpunt van het conflict tussen de islam en het christendom op het Afrikaanse continent. Het stroomgebied van de Nijl is tevens de bakermat voor enkele van de klassieke mythen en stereotypen van internationale hulporganisaties, terwijl sommige regio’s in deze tijd een ontwikkeling doormaken die het beeld van een hulpeloos Afrika hopeloos achterhaald maakt.

Dit boek staat in dezelfde traditie die het mozaïek van Palestrina symboliseert: de Europese fascinatie voor de rol en de betekenis van de rivier. Het is een geschiedenisboek over de ontwikkeling van de beschaving en een reisverhaal over de langste rivier ter wereld. Het is ook een studie naar moderne hydropolitiek en van Afrikaanse ontwikkeling, evenals de manier waarop die ontwikkeling, als in een prisma, veel van de centrale ontwikkelingskenmerken van de moderne wereld weerspiegelt. Maar in de eerste plaats is dit boek een biografie van de levensader die bijna een half miljard mensen verbindt in een lotsverbondenheid waar geen van de elf landen die vandaag de dag de rivier delen, aan kan ontkomen.

Ik heb eerder geschreven over de geschiedenis van de Nijl tijdens het Britse bestuur (The River Nile in the Age of the British) en tijdens het postkoloniale tijdperk (The River Nile in the Post-Coloniale Age). Ik heb daarnaast bibliografieën gepubliceerd over het gebied (in vijf delen), evenals boeken over het hulptijdperk in de regio. De Nijl: biografie van een rivier heeft een andere focus en beslaat een veel langer tijdsperspectief, en probeert alles te bevatten wat ik heb geleerd tijdens mijn talloze reizen door het gehele stroomgebied, na eindeloze discussies in de late avonduren aan cafétafels van Alexandrië tot Kigali, na ontelbare uitgebreide interviews met experts, staatshoofden en ministers, en na jaren in archieven op drie continenten te hebben doorgebracht, op zoek naar bronnen over de geschiedenis van de regio en de rivier.

Wat er op dit moment en in de nabije toekomst met en langs de Nijl gebeurt, zal dramatische gevolgen hebben, zowel voor de regio als voor de wereldpolitiek. Op het moment van schrijven ondergaat de rivier, zoals die door de natuur en de samenleving stroomt, de meest revolutionaire gedaantewisseling uit zijn lange geschiedenis. Juist in deze hectische, woelige en ondoorgrondelijke tijden is historische kennis van cruciaal belang, want misinterpretatie van het heden ligt op de loer als men het verleden niet begrijpt.

Het verhaal is opgebouwd als een reis over de Nijl, van de monding tot aan de bron. Alleen door de rivier stroomopwaarts te volgen, van plaats naar plaats, net zo langzaam en systematisch als de eigen hartslag van de rivier door de geschiedenis, kunnen de geheimen ervan worden ontrafeld en de rol en betekenis voor de ontwikkeling van de samenleving begrepen worden.

Een stroom met verhalen

Ik ben per vliegtuig vanuit Rome de Middellandse Zee overgestoken en kijk nu neer op kilometerslange zandstranden; in het westen de eindeloze bruine woestijn, en onder mij een reusachtige groene tuin. Ik vlieg over Egypte en de Nijldelta, met mijn neus zoals gewoonlijk tegen het raam gedrukt. De rivier is een eenzaam glinsterende streep van leven, omzoomd door groen, als een levend protest tegen de overheersing van de woestijn, en mijn Noord-Europese blindheid voor de betekenis van water maakt me onzeker. Ik ben hier om de openingsspeech te geven over het belang van de ideeëngeschiedenis van water voor een conferentie in de bibliotheek van Alexandrië. Hoewel ik me al lang met dit thema bezighoud, voel ik druk – omdat ik, een inwoner van Noorwegen, zal spreken over water en de Nijl in het land van de Nijl. Ik blader nog maar eens door een klassiek werk over de geologische geschiedenis van de Nijl, want hoewel de Nijl cultuur en mythologie, romantiek en nostalgie is, benadrukt het boek van Rushdi Said, The River Nile: Geology, Hydrology and Utilization, dat de Nijl in wezen een fysische structuur is; zijn rol in de samenleving valt niet te begrijpen zonder rekenschap te geven van zijn hydrologie.³

Op de eerste pagina van mijn aantekeningenboekje dat op het klaptafeltje naast mijn laptop ligt, schrijf ik met grote halen de belangrijkste getallen van de Nijl op. Ik maak er bijna een ritueel van, alsof ik voor mezelf benadruk dat onder die dikke laag cultuur, religie en politiek waar elk hedendaags Nijlperspectief door wordt gevormd, een heuse rivier stroomt met een zeer bepaald, eigen geografisch, hydrologisch karakter. Want de getallen die ik noteer, zijn getallen met een zeer ongewone maatschappelijke betekenis, net zo relevant voor de tijd van het mozaïek als voor onze tijd. De Nijl, zoals we die nu kennen als een permanent stromende rivier, is het resultaat van relatief recente geologische processen van 15.000 tot 25.000 jaar geleden, toen in het huidige Khartoem water uit het Victoriameer met water dat uit Ethiopië stroomde in verbinding kwam en deze wateren elkaar ontmoetten als de twee Nijlen. De moderne Nijl is dus een vrij jonge rivier die zeer oude beschavingen voortbracht.

Ik vouw de kaart van de Nijl open. Het is een reflex, omdat ik een historicus en politicoloog ben die toevallig ook geograaf is – voor een geograaf tonen landkaarten samenhangen waar sociale wetenschappers niet zo mee bezig zijn. De Nijl is meer dan 6800 kilometer lang, en als je hem zou rechttrekken en omdraaien met Caïro als as, zou hij over de Middellandse Zee, door heel Europa, noordelijker dan het noordelijkste puntje van Noorwegen komen. Het neerslaggebied beslaat ongeveer 3 miljoen vierkante kilometer – ongeveer een tiende van het hele Afrikaanse continent, of een gebied dat zes keer groter is dan Frankrijk. Elf landen delen zijn stroomgebied en ongeveer duizend verschillende volkeren hebben er al generatieslang hun diverse culturen en samenlevingen ontwikkeld. Het Nijlbekken is vanwege zijn omvang en variatie in klimaat, topografie, flora, fauna en samenlevingsvormen verreweg de meest complexe en gevarieerde van alle grote rivieren, zowel als het gaat om natuur als om maatschappelijke verhoudingen.

De extreme politieke betekenis van het stroomgebied wordt ingekaderd door een genadeloze paradox: hoewel reusachtig van omvang, voert de rivier bijzonder weinig water aan. Het jaargemiddelde is globaal vastgesteld op 84 miljard kubieke meter, gemeten bij Aswan in Egypte. Dat is niet veel, ongeveer 12 procent van de Jangtsekiang of Blauwe Rivier in Azië, 6 procent van de Congo in Afrika en ongeveer 1 procent van wat de Amazone in Zuid-Amerika gemiddeld jaarlijks aan de zee leveren. De oorzaak is het belangrijkste kenmerk van de Nijl: lange trajecten van de rivier lopen door neerslagvrije zones. De jaarlijkse natuurlijke waterstroom in Opper-Egypte lag ooit tussen 80 en 90 miljard kubieke meter. In de afgelopen decennia is die hoeveelheid echter afgenomen; niet door klimaatverandering, maar vooral doordat ongeveer 10 procent van het water verdampt uit de grote kunstmatige meren in de Nubische Woestijn. Bovendien krijgt de Nijl geen aanvoer van water tijdens zijn bijna 2700 kilometer lange reis door een van de droogste en heetste gebieden ter wereld. Geen enkele andere rivier op aarde stroomt zo lang door een woestijnlandschap zonder aanvoer van andere rivieren te krijgen.

De lange, eeuwige woestijnreis is uniek. Twee compleet verschillende riviersystemen met totaal verschillende hydrologische profielen komen elkaar in de loop tegen en vloeien samen. De belangrijkste bronrivieren van de Nijl, de Witte Nijl en de Blauwe Nijl, vloeien samen in Khartoem, de hoofdstad van Soedan. Hier vindt een opmerkelijk hydrologisch proces plaats dat ook kan verklaren waarom de Witte Nijl historisch gezien (tot 1971) heeft gediend als de belangrijkste rivier van Egypte. In het najaar zit de Blauwe Nijl vol water en fungeert hij als een natuurlijke dam voor het water uit de kleinere en zwakkere Witte Nijl. Gedurende het voorjaar neemt het waterpeil in de Blauwe Nijl af en stroomt het opgestuwde water van de Witte Nijl naar Egypte, en dit fenomeen heeft er gedurende duizenden jaren voor gezorgd dat ook in de zomer permanente bewoning en akkerbouw mogelijk zijn.

De Blauwe Nijl vindt zijn bescheiden, heilige oorsprong in de Ethiopische hooglanden en stroomt daarvandaan 2500 kilometer naar Khartoem. Samen met de andere zijrivieren die de regen in Ethiopië verzamelen, zoals de Atbara (bekend als de Tekezé in Ethiopië en de Setit in Eritrea) en de Sobat (bekend als de Baro in Ethiopië), is de Blauwe Nijl verantwoordelijk voor bijna 90 procent van de totale waterstroom van de Nijl. In het najaar, in het regenseizoen, domineert de Blauwe Nijl. Hij neemt in zijn eentje ongeveer 80 procent van al het water dat Egypte binnenstroomt voor zijn rekening. De seizoensafhankelijke variaties van de zijrivieren van de hoofd-Nijl zijn echter dramatisch. De Atbara valt bijna volledig droog in de zomer, terwijl de Blauwe Nijl gedurende drie herfstmaanden bijna 90 procent van de totale jaarlijkse hoeveelheid water met zich meevoert.

De Witte Nijl heeft een heel ander karakter. De rivier heeft vanaf Khartoem tot aan de zuidelijkste delen van de Sudd, het reusachtige moerasgebied in Zuid-Soedan, over een afstand van ongeveer 1800 kilometer een onbeduidend verval van 1 meter op iedere 24 kilometer. Bovendien varieert de waterstroom gedurende het hele jaar veel minder dan die van de Blauwe Nijl. Op het lange traject in zuidelijke richting tussen Khartoem en Malakal zijn er geen zijrivieren. Vervolgens voegt vanuit het oosten de Sobat of Baro uit Ethiopië, die onderweg een aantal kleinere zijrivieren heeft opgenomen, zich bij de hoofdstroom. Dan buigt de Witte Nijl scherp naar het westen en stroomt uit het Nomeer, een enorm moerasmeer ten noorden van de Sudd.

Het moeraslandschap vertegenwoordigt het meest opzienbarende hydrologische fenomeen van de Witte Nijl met een groot economisch en politiek belang: ongeveer 50 procent van het water in Bahr-al-Jabal, zoals de Witte Nijl hier heet, bereikt nooit Khartoem of Egypte. Enkele tientallen kilometers ten noorden van Djoeba, de hoofdstad van wat nu Zuid-Soedan is, beginnen de moerassen. Bahr-al-Jabal (‘de bergrivier’ of Bergnijl in het Nederlands; hij vindt zijn oorsprong in de bergen in Centraal-Afrika) verandert in een zeer traag stromend waterlichaam in de grasvlakten van Zuid-Soedan. Het strekt zich in alle richtingen uit en fluctueert, afhankelijk van de seizoenen en de waterstroom van de Nijl. Andere grote rivieren in Zuid-Soedan, zoals de Bahr-al-Arab en de Bahr-al-Gazal (of de Gazellerivier, zo genoemd omdat hij door enorme parkachtige gebieden met gazellekuddes stroomt), bereiken nooit de Witte Nijl, maar lopen vast in het moeras.

Bij Djoeba moet de rivier nog steeds 4787 kilometer afleggen voor hij de zee bereikt. Op een punt 168 kilometer stroomopwaarts van Djoeba passeert de Witte Nijl de grens tussen Soedan en Oeganda bij de Fula-watervallen nadat hij uit het Albertmeer is gestroomd, door het moerasmeer Kyoga, en zich bij Jinja uit het Victoriameer heeft geperst, niet ver van waar de eerste waterkrachtcentrale van Oeganda staat, ‘Het begin van Oeganda’ genaamd.

Het Albert- en Victoriameer in Centraal-Afrika zijn beide de immense natuurlijke reservoirs van de Witte Nijl. Ze werden gevormd toen hier een natter klimaat ontstond, na de terugtrekking van het ijs in andere delen van de wereld na de laatste ijstijd. Veranderingen in neerslagpatronen in combinatie met een geologische stijging van de regio zorgden ervoor dat het Victoria- en Albertmeer overstroomden met regenwater; het water stroomde in noordelijke richting en vormde zo de moderne Nijl. Deze enorme hoeveelheid water, die ongehinderd kon stromen over wat toen droog gebied was en die vandaag de dag dus het reusachtige moeras in Zuid-Soedan is, bereikte Egypte en veroorzaakte in een periode van vijfhonderd jaar regelmatig uitzonderlijke overstromingen die ten slotte de oorspronkelijke Nijldelta met zijn talloze aftakkingen hebben gecreëerd.

De afgelopen 10.000 jaar heeft het Victoriameer zich over het algemeen stabiel gedragen en is nu het op een na grootste meer ter wereld (in eerdere perioden is het volledig opgedroogd geweest). Het meer zelf is de bron van enorme neerslaghoeveelheden als gevolg van verdamping door zijn enorme oppervlak, en het krijgt bovendien water uit rivieren die stromen uit Burundi, Rwanda, Tanzania, Oeganda en vooral Kenia. Het meer wordt zowel in encyclopedieën als toeristengidsjes beschreven als de bron van de Nijl, maar de Witte Nijl heeft vele bronnen – in het oosten, in Kenia; in het zuiden, in Burundi; en in het westen, in Rwanda en de Democratische Republiek Congo. De bergen in het westen van het stroomgebied, waar enkele van de belangrijkste bronrivieren vandaan komen, behoren tot de natste gebieden op aarde, met 360 dagen per jaar neerslag en een jaarlijks gemiddelde van 5000 millimeter. De combinatie van deze toevallige meteorologische en geologische omstandigheden heeft het mogelijk gemaakt dat de Nijl constant van een aanvoer van water verzekerd is, zelfs in de perioden van het jaar dat de rivieren in Ethiopië slinken en in sommige gevallen praktisch opdrogen.

Al deze getallen lijken misschien werk van een boekhouder, althans, voor degenen die menen dat wie zich bezighoudt met het menselijke in verhouding moet staan tot het menselijke. Voor hen zou een levend, op mensen gericht historisch verhaal aan zulke getallen voorbij moeten gaan, omdat ze natuurwetenschappelijke distracties zijn. Het tegendeel is waar: deze getallen vatten op bepalende manieren niet alleen de kaders van de ontwikkeling van samenlevingen samen, maar beschrijven ook een permanente as voor sociale ontwikkeling en de kern van het bestaan van samenlevingen. Het zijn deze meetbare geografische kenmerken die de rivier bovendien zijn typische regionale en lokale identiteit geven en die laten zien hoe de rivier langs zijn oevers op verschillende manieren heeft bijgedragen aan de maatschappelijke vorming, waardoor ook diverse regionale mogelijkheden voor de exploitatie van de Nijl zijn ontstaan. Dit boek zal de mythen van de Nijl en de betekenis van Conrads Heart of Darkness en Herodotus’ Historiën bespreken, maar het zal ook laten zien dat het niet mogelijk is om de opkomst en ondergang van het Europese kolonialisme, de centrale rol van Ethiopië in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog, het lot en de huidige positie van Zuid-Soedan vandaag de dag of het verleden en de toekomst van Egypte te begrijpen zonder ook de hydrologie van de Nijl te kennen.

DE WOESTIJN EN DE DELTA

Egypte

Het woestijnparadijs

Om de betekenis van de Nijl voor Egypte te begrijpen, moet men begrijpen wat dit woestijnland zou zijn geweest zonder de rivier, een beetje zoals de waarde van water pas echt duidelijk wordt als de put leeg is, of als er een storing is in het waternet.

Deze biografie van de Nijl begint daarom in El-Fajoem, de klassieke woestijnoase ten westen van de rivier. In de Sahara is het op sommige plekken zo droog dat archeologen beweren dat ze weggegooide vloeitjes hebben gevonden van geallieerde soldaten die vochten tijdens de woestijnoorlog in de jaren veertig. Waar de woestijn van kleur verandert, van gevlekt bruin tot puur wit, doe ik het autoportier open en voel de verschroeiende hitte. Ik hoef alleen maar even over de dichtstbijzijnde zandduin te lopen, weg van de asfaltweg die zich door het bruine, kale landschap slingert, en ik ben alleen en zie nog slechts woestijn. Er is niets of niemand. De eindeloze golven van zand tot aan de horizon doen denken aan de zee, maar ik ruik niets. Dit is een plek zonder geur. Het gevoel van leegte wordt versterkt door de stevige wind die eenzaam waait. In deze omgeving begrijpt men de waarheid van Egypte – een agrarisch woestijnland dat afhankelijk is van water dat eerst door tien andere landen stroomt.

Nadat ik weer in de auto ben gestapt en wegrijd, verdenk ik de motor ervan te haperen vanwege de hitte en ik krijg romantische maar angstaanjagende visioenen in de geest van woestijnreizen die ik in films heb gezien: de fourwheeldrive die vanwege motorpech strandt, de wind die hem langzaam maar zeker begraaft, de hoofdpersoon die in de luwte beschutting moet zoeken, de waterflessen die steeds leger raken... Maar dan komt het bord in zicht dat de weg naar El-Fajoem wijst.

De stad staat al duizenden jaren bekend als ‘de groentetuin van Egypte’ en ‘het woestijnparadijs’.¹ Het is een levendige oase, met prachtige moskeeën, oude kerken en monumenten uit de Oudheid. Als je in het centrum van deze bijna 700 vierkante kilometer grote verzonken stad bent en om je heen kijkt, is het moeilijk te bevatten dat het hier bijna nooit regent. Waar je maar kijkt zie je palmen die zich in dezelfde richting buigen, ezels die ogenschijnlijk zware manden met graan en fruit dragen, waterbuffels die elke voorbijganger peinzend bestuderen en boeren, overal boeren die op de groene akkers werken.

Wat deze stad zo interessant maakt voor iedereen die zich bezighoudt met de vroege geschiedenis van de mensheid, is dat hij al in de prehistorie een vruchtbaar paradijs was. De eerste permanente nederzettingen in Egypte zijn naar schatting ongeveer 7000 jaar oud en ontstonden hier in El-Fajoem – een gevolg van een migratieproces met bijzonder verstrekkende gevolgen. Terwijl de Sahara langzaam in woestijn veranderde, zochten ‘klimaatvluchtelingen’, zoals we ze tegenwoordig zouden noemen, naar permanente waterbronnen. Zo werd geleidelijk het gebied ten oosten van de Nijlvallei bevolkt en na verloop van tijd vestigden de bewoners zich steeds dichter bij de grote, permanente rivier die de Sahara-woestijn doorsneed.

El-Fajoem ontwikkelde zich al snel tot een van de allereerste landbouwgebieden in de wereldgeschiedenis. Die positie had de stad volledig te danken aan het feit dat de Nijl elk jaar de lage heuvels overspoelde die de rivier van de oase scheidden. Oorspronkelijk was het vruchtbare El-Fajoem dus het natuurlijke werk van de rivier. De rivier liet de mens zien hoe de wonderen der natuur werkten, of de wonderen der goden, wat voor velen hetzelfde was, en de mens probeerde ze te imiteren, zij het op kleinere schaal.

Bijna vierduizend jaar geleden, onder Amenemhat I, de eerste farao van de Twaalfde Dynastie, hadden de Egyptenaren het ingenieuze plan om de jaarlijkse overstroming te beheersen met behulp van het natuurlijke Quarunmeer als regulerend reservoir.² Het meer, later door talloze reizigers beschreven als een goddelijk wonder, maar ook als een natuurlijk wonder, was eenvoudigweg een vroege Nijldam, en waarschijnlijk een van de allereerste constructies van dit type in de geschiedenis van de mensheid. De bijna 4000 jaar oude regulerende dam in de centrale oase van Egypte kan worden gezien als een voorloper van tienduizenden vergelijkbare bouwwerken die de moderne samenleving mogelijk maken. Tegenwoordig is de dam uitgebreid tot een enorm blauw binnenmeer dat loom schittert in het midden van de woestijn, hoewel het water van dichtbij te doods oogt om echt te verfrissen. Vanaf de zuidelijke oever strekt het meer zich uit zo ver het oog reikt; hier is de lucht wazig, hij trilt van de hitte, en in de verte steken dorre heuvels boven het meer uit, de geelrode woestijnkleur afgetekend tegen de bijna witte hemel.

Volgens een overgeleverde mythe verbreedde de Bijbelse Jozef uiteindelijk de rivierbedding die de Nijl had geschapen als hij overstroomde met vloedwater op het punt waar de rivierbedding zich losmaakt van de Nijl en uit de Nijlvallei in het westen, iets ten zuiden van El-Fajoem. Dat is de reden waarom het kanaal door sommigen nog steeds het Jozefkanaal wordt genoemd. Het watersysteem waarvan de vele dadelkwekers, winkeleigenaren, restaurants en moskeeën in El-Fajoem afhankelijk zijn, is dus een product van zowel de natuur als van het vermogen van de mens om het natuurlijke te imiteren en verder te ontwikkelen. Loop je langs de kanalen die door de oase stromen, dan kun je nauwelijks zien waar het ene eindigt en het andere begint. El-Fajoem is op die manier een verdicht, geconcentreerd plaatje van Egypte – extreem vruchtbaar en van alle kanten omgeven door woestijn, geschapen uit een combinatie van de natuurlijke Nijl en een kunstmatig aangelegd en gecontroleerd watersysteem.

El-Fajoem is ook om een andere reden de spiegel van Egypte. Terwijl het waterverbruik in de oase gestaag is toegenomen, is de kloof tussen de vraag naar water en de watervoorziening er gegroeid. Waterbeheersing in een woestijnklimaat is altijd een tweesnijdend zwaard, zowel ecologisch als politiek, omdat de vraag gelijke tred houdt met de ontwikkeling van de samenleving. Het is een feit dat hoe meer Egyptenaren afhankelijk zijn van het Nijlwater, hoe kwetsbaarder hun samenleving zal zijn voor natuurlijke en door mensen veroorzaakte veranderingen in de waterstroom van de rivier. Op de lange termijn kan dit worden omschreven als de hydraulische paradox waar de geschiedenis van Egypte om draait.

Scarabeeën, wedergeboorte en de rivier van leven en dood

De woestijn tussen El-Fajoem en Alexandrië bestaat uit niets anders dan zand en wind. Op het eerste gezicht geen spoor van leven, afgezien van een keversoort, een scarabee, die een bal van vochtige aarde een woestijnhelling op rolt. Soms wordt de bal te zwaar en rolt hij weer naar beneden. Dan begint de kever opnieuw en duwt hij de bal weer omhoog, centimeter na centimeter. Meestal duwt de mannetjeskever. Het vrouwtje volgt. Ze leggen hun eieren overal waar ze wat vochtige leem of uitwerpselen kunnen vinden waarmee ze de eieren kunnen inpakken. Dan rollen ze de bal naar een veilige plek in de woestijn, begraven hem in het zand, en wanneer ze zo verzekerd zijn van nakomelingen, sterven ze moe maar voldaan.

De woestijnkever genoot een heilige status in het oude Egypte. De scarabee belichaamde het oude Egyptisch idee van transformatie, vernieuwing en wedergeboorte. In de Egyptische mythologie is Chepri, ‘hij die in wording is’, de god die uit zichzelf was ontstaan en daarmee de kunst van het zelfscheppen symboliseert. Hij werd vaak voorgesteld terwijl hij de zon ’s ochtends naar de hemel duwde en hem ’s avonds weer veilig naar de Egyptische onderwereld rolde. Meestal werd Chepri afgebeeld als een scarabee. Op sommige grafschilderingen werd de god voorgesteld als een man met een mensenlichaam en het hoofd van een woestijnkever.

De oude Egyptenaren geloofden dat de kever, net als Chepri, uit het niets kwam. Omdat ze ook geloofden dat alle scarabeeën mannelijk waren, kwamen de insecten die uit de ballen kropen letterlijk uit het niets tevoorschijn. Ze symboliseerden creatieve kracht en eeuwig leven.

De scarabeeën en Chepri zouden kunnen helpen de natuurlijke processen te verklaren waarvan de Egyptenaren regelmatig getuige waren: de wedergeboorte van het leven door de dood, de vernieuwing van de aarde van levenloos bruin naar levend groen, planten die omhoogschoten uit woestijnzand alsof ze uit niets groeiden. Elk jaar beleefden de Egyptische boeren en de rest van de Egyptische samenleving dit wonder. De delta werd getransformeerd van de onvruchtbaarste naar de vruchtbaarste regio ter wereld. En daar zorgde de natuur op eigen kracht voor. Gegeven de toenmalige kennis over de manier waarop de natuur functioneerde, bestond er geen andere mogelijkheid dan de wonderen van de Nijl toe te schrijven aan de macht van de goden en, uiteindelijk, aan de macht van de farao’s als godkoningen. De Egyptenaren raakten eraan gewend omdat ze het elk jaar waarnamen, en voor hen werd het een vanzelfsprekendheid dat de dood slechts een poort was naar een nieuw leven.³

De scarabee die onverstoorbaar zijn bal van mest of vochtig slib de steile helling in de woestijn op rolt, is de geschiedenisleraar van de natuur en de boodschapper van de mythologie. Hij is een herinnering aan en een levend voorbeeld van de opvattingen over dood en leven die het Egyptische denken domineerden, een manier van denken die het wereldbeeld van het volk veel langer kleurde en vormde dan de christelijke en islamitische opvattingen van dood en leven die de verbeeldingswereld van Europa en het Midden-Oosten hebben gedomineerd. De jaarlijkse wonderen van de Nijl vormden in veel opzichten de basis voor centrale opvattingen in de woestijnreligies die later in zijn omgeving zouden ontstaan en uiteindelijk de wereld zouden beïnvloeden. De kever was niet alleen de basis voor de eerste mythen, maar hij herinnert ons eraan dat de Nijl een producent is van voorstellingen over het eeuwige leven en een schepper van het maatschappelijk bestaan.

De religieuze tradities in het oude Egypte, zoals in alle grote rivierbeschavingen in het Midden-Oosten en Azië rond dezelfde tijd, ontstonden letterlijk tussen het volk dat langs de oevers van de grote rivieren leefde. Dit feit stimuleerde duidelijk de ontwikkeling van een slim bestuurlijk systeem, waar de noodzaak groeide om belastingen te berekenen op basis van metingen van Nijloverstromingen met behulp van vaste meeteenheden, waardoor ook de wiskunde zich kon ontwikkelen. De Egyptenaren werden pioniers op het gebied van de astronomie. Dit kwam omdat ze moesten kunnen voorspellen – niet wat voor weer het werd, dat was altijd hetzelfde – maar wanneer de overstroming kwam. De Nijl stond echter ook centraal in het kosmische universum van de mensheid. Als het ging om het begrijpen van de natuur en ‘de grote vragen’, was de rivier de grote leermeester; hij vormde die menselijke ervaringen waarmee de goden, wilde hun boodschap in goede aarde vallen, moesten spreken. De alluviale geografie – de eeuwige dubbelzinnigheid van de rivier als levensbrenger en voorbode van de dood, als de bron van vruchtbare irrigatie en destructieve overstromingen en droogte – vormde natuurlijke opvattingen van dood en leven.

Piramideteksten tonen ook aan dat de oude Egyptenaren dachten dat als ze de Nijl overstaken, ze de grens of verbindingslijn tussen twee werelden overstaken. Het sociale leven, het aardse leven, speelde zich af op de oostelijke oever van de rivier. Een gestorven farao werd direct na zijn dood naar de westelijke oever gebracht, zodat hij direct kon opstaan uit de dood, en daarom bevinden zich daar de piramiden, die immers enorme grafmonumenten zijn. Door de rivier naar het westen over te steken werd opstanding mogelijk gemaakt.

Het geloof dat de Nijl afkomstig was uit de onderwereld, waar de dood regeerde, is een andere illustratie van de manier waarop de Egyptische kosmologie het ecologische universum weerspiegelde. De wereld werd gevormd door duidelijke tegenstellingen: tussen droge en irrigerende rivieren, tussen woestijn en beschaving, tussen licht en donker, tussen de ene en de andere rivieroever, tussen de aardse rivier en de goddelijke rivier van de onderwereld. De piramideteksten illustreren hoe de rivier Egypte in tweeën splitste tussen het rijk van de dood en het leven.⁴ De dode reisde naar het westen, stak de onderwereld over en was bij zonsopgang gereïncarneerd, waarna hij de hemel boven de Nijl doorkruiste om weer in het westen te eindigen, en zo door, tot in het oneindige. De reis in de hemelse wereld was een kopie van wat er dagelijks op de Nijl plaatsvond. De zon kwam op, boten staken de rivier over en het water stroomde afwisselend over en trok zich terug, rees en daalde weer.

Als zodanig vertegenwoordigde de Nijl tegelijkertijd een traditionele grens of barrière, én de verbindingslijn tussen de twee vormen van het bestaan. Het was daarom ook logisch dat deze rivier alleen kon worden bevaren door een bovennatuurlijk wezen: dat was de mythische veerman, Mahaf, die de doden vervoerde. Hij kon beide kanten op varen, want hij had twee gezichten; één keek vooruit, één achteruit. Evenzo fungeert de rivier in Egyptische teksten als barrière én ontmoetingsplaats tussen mensen, tussen de werelden en tussen leven en dood.⁵ Hoe gefocust ze ook waren op onsterfelijkheid, toch hadden de oude Egyptenaren een religie met een optimistische kijk: dit leven was slechts het begin van het leven na de dood, als het ware een passage naar het volgende leven – zoals de droge jaren een passage waren, een tussenstation tussen twee overstromingen die vruchtbaarheid en activiteit brachten. Pas halverwege de negentiende eeuw, toen de Nijl door middel van grote technische projecten aan de wil van de mens werd onderworpen, werd de rivier minder geschikt als inspiratiebron voor dit soort religieuze mythen. Met de ontwikkeling van machtige dammen, reservoirs en eindeloze kanalen vol eeuwig stromend water op grote afstand van de rivier werd de basis gelegd voor een geheel nieuw type wereldbeeld, gebaseerd op verhalen over de triomf van de moderniteit, de overwinning van de mens en de zege van de technologie over de natuur.