Levende dingen

Munir Hachemi

Levende dingen

Vertaald uit het Spaans
door Nadia Ramer

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Deze uitgave kwam mede tot stand door een bijdrage van Acción Cultural Espanola, AC/E

Oorspronkelijke titel Cosas vivas. Editorial Periférica, Cáceres

© Munir Hachemi Guerrero 2018

© Nederlandse vertaling Nadia Ramer /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Omslagbeeld © panic_attack / iStock

Foto auteur © Kike Para

NUR 302

ISBN 978 90 284 5058 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met
ISBN 978 90 284 5057 8

Aan de vier hoofdpersonen van dit verhaal

1
Kunstmatige beademing

‘De realiteit kunnen we niet veranderen,
laten we dus van onderwerp veranderen.’
JAMES JOYCE

De dag dat ik mijn vriend G. ontmoette, vertelde hij me dat hij als kind een theorie had ontwikkeld waaraan hij al zijn hele leven vasthoudt – een theorie over het verhaal. Het is niets nieuws dat verhalen een classificerende functie hebben, dat ze orde en rangorde aanbrengen in de werkelijkheid. Maar de werkelijkheid is ruig terrein, een oerwoud of een woestijn, een plek waar je geen kaart van kunt maken. Iedere keer dat mijn vriend G. in zijn leven op ruig terrein stuitte, vertelde hij een verhaal, een willekeurig verhaal, het deed er niet toe wat het was. Zijn ouders maakten thuis schreeuwend ruzie en hij begon een verhaal af te steken: dat het meisje dat hij leuk vond in de klas was gestruikeld, dat de bakker hem niet genoeg wisselgeld had gegeven of iets heel anders. Toen hij opgroeide, behield hij die gewoonte of die tic – oftewel: hij is er nooit vanaf gekomen – en hij perfectioneerde zijn theorie. ‘Moet je nagaan, het moment waarop de scheidslijn tussen ons begrip van de werkelijkheid en die werkelijkheid zelf het dunst is, is juist het moment waarop dat begrip wegvalt: het moment waarop we doodgaan. Elke beschaving heeft rond dat grenspunt haar identiteit opgebouwd, haar kosmologie of haar Weltanschauung. Ik ken geen enkel fictioneel werk waarin een mens op zijn sterfbed niet een meer of minder geslaagde poging doet een paar laatste woorden uit te spreken, die altijd als heel betekenisvol worden geinterpreteerd, als waren ze een samenvatting of een sublimatie van alles wat diegene gedurende zijn leven had gedacht, geloofd of gevoeld.’ Ik gaf hem gelijk, omdat hij gelijk hád of omdat ik dacht dat hij gelijk had, en, nou ja, omdat ik hem altijd gelijk geef. In de loop der jaren trok G. deze redenering tot het uiterste door en deed een uitspraak die op een dag misschien voor zijn laatste woorden zal doorgaan, iets als: ‘Het verhaal ontstond op een moment van hevige angst in het leven van een van onze voorvaderen, het moment voorafgaand aan zijn dood, aan een aanval op zijn kampement of aan het verlies van een van zijn geliefden.’ Hij formuleerde het waarschijnlijk anders, en zoals hij het zei, kwam zijn theorie vast beter over. Voor hem was het verhaal innig verbonden met de dood en viel het een zonder het ander niet te begrijpen. In de loop der tijd begon zijn theorie zijn relatie tot de wereld te beïnvloeden en begon hij overal voorbeelden te zien die zijn ideeën bevestigden. Dat gebeurt weliswaar bij elke theorie, maar een van G.’s vele talenten is het bedenken van de vernuftigste voorbeelden of voorbeelden die bij zijn toehoorders het best blijven hangen. Ik herinner me goed dat hij meer dan eens die scène uit Pulp Fiction aanhaalde waarin Samuel L. Jackson terwijl hij met een pistool wordt bedreigd begint te vertellen over een openbaring die hij heeft gehad, wat voor zijn gesprekspartner op dat moment totaal onbegrijpelijk is, maar voor het personage zelf (en voor de kijker ook) volkomen normaal. Het verhaal als een manier om voor even de dood te vergeten, als een manier om zich aan de dood over te geven, of simpelweg als een manier om de andere kant op te kijken terwijl het leven doorgaat.

G. zou zeggen dat het verhaal dat ik ga vertellen in feite een litanie is waarmee ik de angst die me al jaren in het oor fluistert probeer te overstemmen. En hij zou misschien gelijk hebben. Toch zal ik het vertellen; dan juist zal ik mijn verhaal of ons verhaal vertellen, en ik zal bij de waarheid blijven. Verwacht dus geen enkele verfraaiing, afgezien van de tierelantijnen die de taal met zich meebrengt – en dat zijn er behoorlijk wat, zoals ik weet. Een pessimist zou beweren dat de taal zo veel bijbetekenissen en zo veel misverstanden met zich meebrengt – bovendien gaat het daarbij niet om zomaar wat nevenschade; ze vormen de bestaansvoorwaarde van de taal – dat het verschil tussen de meest helder en de meest omslachtig formulerende auteur, tussen degene die goudeerlijk is en degene die zijn best doet de schitterendste leugens te smeden, dat dat verschil, zeg ik of zou die pessimist zeggen, slechts drie of vier procent van het totaal aantal versieringen in een willekeurige tekst uitmaakt. Ik ben graag positiever, koppiger of directer en begin de versieringen te tellen vanaf het meest elementaire niveau waarop de taal ons in staat stelt zelfstandig met elkaar te communiceren, dat we het nulpunt van de verfraaiing zouden kunnen noemen.

Er bestaat een betreurenswaardige traditie waarvan tientallen schrijvers deel uitmaken; ze gebruiken daarvoor verschillende technieken, die stuk voor stuk armzalig zijn. Ik heb het over het zogenaamde teruggevonden manuscript, de schijngetuigenis, de raamvertelling. Talrijk waren degenen die zich bedienden van dit soort kunstgrepen in de veronderstelling dat ze de literatuur vernieuwden, maar die in wezen slechts lieten zien hoe weinig ze om haar gaven. Paradoxaal genoeg zal ik, terwijl ik mezelf niet als schrijver beschouw – niet meer tenminste –, de eerste zijn om te roepen dat de keizer geen kleren aanheeft, de eerste om dapper het woord te nemen zonder terug te vallen op franje en foefjes, de eerste om alleen verslag te doen van de gebeurtenissen en meer niet. In de loop der tijd zullen de anderen worden opgeslokt door de vergetelheid; voor nu zal mijn wraak erin bestaan hun namen niet te noemen.

Voordat ik aan mijn verhaal begin, is het de moeite waard een voorbeeld te geven van het soort literatuur dat ik zal proberen te vermijden. In wat volgt op deze inleiding lees je misschien iets als: ‘Alles zit onder het bloed.’ Mocht dat zo zijn, dan hoef je niet je best te doen de onderliggende betekenis te ontdekken: die is er namelijk niet. Ik bedoel dan niet dat alles bedekt is met een flinterdun, onzichtbaar laagje gruwel, en het is ook geen metafoor voor seksueel verlangen of moordzucht. Interpreteer het zoals het er staat: alles zit onder het bloed. De sneeuw, het grind, de huizen, de lantaarnpalen. Alles. En probeer er ook geen vers bloed van te maken; het is oud, opgedroogd bloed. Nog een voorbeeld. Als ik een scène beschrijf waarin iemand een honkbalpet draagt, ga dan niet op zoek naar de betekenis van deze metafoor, want het is geen metafoor. Stel je gewoon iemand voor die een honkbalpet draagt, en al het mogelijke hermeneutische geweld dat je eventueel op dit beeld loslaat, zou niet moeten verschillen van het hermeneutische geweld dat je op de werkelijkheid loslaat. Voor de duidelijkheid: deze tekst is slechts een boek voor zover alles een boek is. Verder niets. Ik bedoel er verder niets mee; ik vertel alleen. Het nulpunt van de verfraaiing. Als je je best doet om op die manier te lezen, zal ik je mijn verhaal, het ware verhaal kunnen vertellen, zoals het echt is gebeurd.

2
Herinneringen aan de onderontwikkeling

De auto stond geparkeerd in de straat waar ik en twee van mijn drie reisgenoten woonden. We hadden de kofferbak opengezet en waren bezig met het inladen van onze spullen terwijl we op G. wachtten. Het verbaasde ons niet dat hij te laat was, maar wel dat hij zo veel bij zich bleek te hebben: een flamencogitaar, een extra rugzak voor zijn boeken en allerlei vreemde landbouwspullen die hij als ik het me goed herinner op de boerderij van zijn opa had gevonden. We moesten lachen om de imkerhandschoenen, de tuinbroek en de overdreven hoge laarzen. Toegegeven, die dag lachten we om alles. Ik geef een voorbeeld: we lagen bijna dubbel van het lachen toen we ontdekten dat we alle vier een muziekinstrument mee hadden. En dan te bedenken dat Ernesto een serieus type was, Alejandro een serieus type wílde zijn en G., wellicht de intelligentste van ons vier, politiek actief was en het marxisme beleefde zoals velen de literatuur beleven, namelijk als een soort eigenaardige jeugdzonde, als een onwrikbaar besluit dat hij zich evenwel niet kon herinneren ooit te hebben genomen. Terwijl wij lachten, was hij misschien aan één stuk door aan het analyseren. Misschien lachte hij met ons mee, maar dacht hij ondertussen dat het helemaal niet zo’n toeval was, dat wij muzikanten in wezen gewoon vier middenklassenjongens waren (midden-laag in zijn geval; midden-midden in dat van Alex en mij; midden-hoog in dat van Ernesto – in die jaren behoorde iedereen in Spanje, zolang het tegendeel niet was bewezen, tot de middenklasse of een variant daarvan), dat drie van ons dezelfde studie deden – jullie zullen al geraden hebben welke drie –, kortom, dat de sociologie al had voorspeld dat onze overeenkomsten onze verschillen in aantal zouden overtreffen. Aan de reeks argumenten die G. had kunnen aandragen zal ik er een toevoegen waarvan ik me destijds wel bewust was maar dat ik misschien niet hardop durfde uit te spreken: geen van ons vieren ging op reis om geld te verdienen.

Het is bekend dat alle moderne fictie voortkomt uit een bepaalde spanning ten opzichte van de markt. Iemand wil schrijver worden om roem en rijkdom te vergaren, maar tussen het moment dat hij schrijver wordt en het moment dat hij ophoudt schrijver te zijn, zit maar een dunne scheidslijn. Volgens een andere beroemde literaire theorie ligt er onder elk verhaal een ander, zogenaamd betekenisvoller verhaal. Deze tekst – die geen verhaal is – hoeft zich niet naar deze theorie te voegen; ons leven – in feite een doorlopend verhaal dat we onszelf vertellen – wel. In een verhaal van Hemingway, een auteur aan wie ik voor het overige een hekel heb, maakt een stel ruzie in een hotelkamer. Zij heeft op straat een kat gezien, ik weet niet meer of dat daarvóór was, toen ze een wandeling maakten of ergens wat dronken, of zonet, vanuit het raam. De versie met het raam is natuurlijk veel beter, maar vergeet niet dat het een verhaal van Hemingway is, dus ik weet het niet. Nou ja. Zij wil de kat van straat halen; hij vindt dat gekkenwerk en komt met een paar onzinnige tegenargumenten. Ze maken ruzie. Ze worden het niet met elkaar eens, maar hij krijgt wat hij wil, want in het geval van gelijkspel wint de gemakzucht het altijd van de actie: de kat blijft op straat. Zij huilt een tijdje. Uiteindelijk liggen ze zo ver mogelijk van elkaar ieder aan één kant van het bed, met hun rug naar de ander toe.

Waarschijnlijk heb ik het verhaal niet goed verteld. Het mooie of het handige van de ijsbergtheorie, zoals sommigen die noemen, is dat je wijzigingen kunt aanbrengen in het verhaal dat aan de oppervlakte ligt – in de metafoor de top van de ijsberg – zonder de globale betekenis ervan te veranderen. In Hemingways verhaal is de verborgen geschiedenis overduidelijk, en waarschijnlijk hebben jullie die al geraden: de kat staat voor het kind dat het stel nooit zal krijgen.

Ons A-verhaal, ons topje van de ijsberg, had te maken met geld: we gingen naar Zuid-Frankrijk op zoek naar werk. Wanneer ik zeg dat het met geld te maken had, zeg ik eigenlijk dat het te maken had met de literaire ambities van sommigen van ons; de hedendaagse schrijver is immers altijd op zoek naar een economische zekerheid die hij nooit zal bereiken. Maar je zou onze geschiedenis ook kunnen zien als een hoofdstuk uit het grotere verhaal dat in het toenmalige Spanje werd verteld, een verhaal waarin elke jongere uit drie opties moest kiezen. Te weten: de hele zomer werken in een strandtent aan de Middellandse Zeekust, in Londen broodjes beleggen of zorgen voor een aanbiddelijk Brits kind en ondertussen – in theorie – Engels leren, óf naar Zuid-Frankrijk gaan om druiven te plukken. De derde optie was voor ons het aantrekkelijkst: druiven plukken in Zuid-Frankrijk was een manier om te voldoen aan enkele van de eisen die destijds aan iedere jongeman uit de middenklasse werden gesteld: een slank figuur en een gebruinde huid hebben, enige vorm van zware arbeid hebben verricht (Dit laatste is essentieel: met iets dergelijks op zijn cv verkrijgt iedere leraar of advocaat van boven de veertig een zekere maatschappelijke legitimiteit – het cliché luidt hier: ‘Ik heb ook slechte tijden gekend en hard moeten werken’.), aan bepaalde financiële verplichtingen kunnen voldoen, et cetera. Druiven plukken vormde in zekere zin een manier om aan onze toekomst of aan een verhaal voor de toekomst te werken, en het betekende vooral (althans vooral voor mij of voor degene die ik toen was) dat onbestendige, vage, ongedefinieerde iets wat we ervaring noemen.

Ervaring is naar men zegt onontbeerlijk voor wie zich wil wagen aan het schrijven van literatuur. Ikzelf steun dit principe niet, maar dat neemt niet weg dat de literaire tiengebodenlijstjes vergeven zijn van dit cliché. Bolaño – en Bolaño lezen zou onderdeel uitmaken van deze ongeschreven decaloog – schreef bijvoorbeeld dat ‘een verhalenschrijver dapper moet zijn’ en dat we eropuit moeten trekken. Piglia zei dat zijn levensstijl zijn schrijfstijl beïnvloedde. Monterroso moedigde de jonge schrijver aldus aan: ‘Benut alle moeilijkheden, zoals slapeloosheid, gevangenschap of armoede; uit het eerste kwam Baudelaire voort, uit het tweede Pellico, en uit het derde al je schrijvende vrienden; zorg er dus voor dat je niet slaapt als Homerus, geen luizenleven leidt, zoals Byron, of zo veel geld verdient als Bloy’ (ik heb altijd gedacht dat daar beter ‘Bioy’ kon staan, hoewel Bioy niet aan ‘verdienen’ deed, hij beperkte zich tot bezitten). In de loop der tijd heb ik met behulp van mijn aantekeningen in dagboeken, agenda’s en op losse blaadjes mijn eigen ultieme tiengebodenlijst opgesteld aangaande de ervaring als literair kapitaal:

I Een schrijver moet dapper zijn. Laat alles vallen en trek eropuit.

II ‘Benut alle moeilijkheden, zoals slapeloosheid, gevangenschap of armoede; uit het eerste kwam Baudelaire voort, uit het tweede Pellico, en uit het derde al je schrijvende vrienden; zorg er dus voor dat je niet slaapt als Homerus, geen luizenleven leidt, zoals Byron, of zo veel geld verdient als Bioy.’

III Onthoud dat dit geen vak is voor lafaards, maar onthoud ook dat een held niet iemand is die niet bang is; een held is iemand die bang is, zijn angst trotseert en zich volledig in de strijd stort.

IV Begin niet aan het schrijven van poëzie als je nooit onder water je ogen hebt geopend, als je nooit met open ogen onder water hebt geschreeuwd. Begin ook niet aan het schrijven van poëzie als je nooit je vinger hebt gebrand, hem onder de kraan hebt gehouden en hebt uitgeroepen: ‘Ahhh! Dit is beter dan je nooit branden.’

V Word verliefd op je eigen leven.

VI Wat een romanschrijver onderscheidt, is een eigen kijk op de wereld en daar iets over te zeggen te hebben, dus probeer eerst een beetje te leven. Niet alleen in boeken of aan de bar in het café, maar buiten, waar het leven zich afspeelt. Wacht tot het zijn sporen en littekens op je heeft achtergelaten.

VII Probeer eens in het buitenland te wonen.

VIII Je moet veel vrouwen neuken / mooie vrouwen / […] / drink meer bier / […] / ga ten minste één keer naar de paardenraces.

IX Je moet je hart verkopen, je heftigste emoties, niet de kleine dingen die je bijna niet raken, de futiliteiten waarover je bij een etentje vertelt.

X De personen in een boek – geen knap geconstrueerde personages – moeten voortkomen uit de doorleefde ervaringen van de schrijver, uit zijn kennis, uit zijn hoofd, uit zijn hart, uit heel zijn wezen.

De auteurs achter deze tien adviezen zijn, in volstrekt willekeurige volgorde: Javier Cercas, Arturo Pérez-Reverte, Jack Kerouac, Ernest Hemingway, Paul Auster, Roberto Bolaño, Charles Bukowski, Hernán Casciari, Francis Scott Fitzgerald en Augusto Monterroso. (Oefening: trek lijntjes tussen iedere auteur en zijn advies.) Natuurlijk zijn het tien mannen. Ondernemingsdrang, een avontuurlijke instelling en, om kort te gaan, een publieke rol zijn in onze cultuur voorbehouden aan de man. Het is niet voor niets dat een prostituee minachtend als ‘publieke vrouw’ wordt bestempeld, met als fatsoenlijke tegenpool de ‘huiselijke vrouw’.

Goed beschouwd getuigt het bestaan van dit gebodenlijstje alleen al van een zeker verlies. In de Middeleeuwen kon er een ballade worden gezongen over het einde van de ervaring, en belangrijker nog, vanuit het einde van de ervaring: de gevangenis. Ik heb het over de beroemde ‘Ballade van de gevangene’, die begint met ‘Het was in mei, in mei/ in de warme maand’ en waarin in zestien versregels (in de bekendste versie althans) het verhaal wordt verteld van een man die weet wanneer het dag of nacht is dankzij een vogeltje dat bij hem langskomt, maar dat op een dag door een boogschutter wordt neergeschoten. Deze ballade zou kunnen zijn geschreven door iemand zonder heuse ervaringen. Er wordt geen enkele ervaring in beschreven, afgezien van een van de meest elementaire ervaringen voor een mens: het waarnemen van de zonnecyclus. Als het gebruik van taal niet het bestaan van een spreker impliceerde, zouden we zelfs kunnen opperen dat het lied werd geschreven door een andere diersoort of zelfs door een zonnebloem. Ondanks de afwezigheid van ervaringen laat deze ballade in zijn sobere beschrijving van een cel en een vogel een heel leven vol vreugde en verdriet doorschemeren. De schrijver ervan onderscheidt zich van ons in één fundamenteel opzicht: hij gelooft dat de dingen altijd een diepere betekenis hebben, dus voor hem kan een oppervlakkige beschrijving van twee of drie details uiteindelijk naar dezelfde werkelijkheid verwijzen als de veertienduizend verzen van De goddelijke komedie. Hij neemt niet eens de moeite om de gevangenis te beschrijven, noch om zich te identificeren als de ik-figuur of om de scène meer diepgang te geven, want hij weet dat die al diepgang heeft. En ondanks dit alles weet hij ons te raken.

Een decaloog kun je in zekere zin beschouwen als een verhaal, een verhaal waarin voor een schrijver een eventuele toekomst besloten ligt. Volgens de ijsbergtheorie gaat er onder mijn decaloog of metadecaloog dus een onderzeese berg verborgen, en zo is het ook: mijn tien geboden veronderstellen dat sommige ervaringen waardevoller zijn dan andere. In het tijdperk van het laatkapitalisme is het materiaal waaruit ons leven bestaat (de tijd of de herinnering aan de tijd die mogelijk is verstreken), net als alle andere dingen, tot handelswaar verworden. Door Latijns-Amerika, Thailand of Canada reizen; in New York, Madrid of Parijs gaan wonen, omdat ‘het daar gebeurt’; je jeugd verspillen op zoek naar een lichaam dat steeds net buiten bereik blijft – allemaal triviale gevolgen van het toepassen van de economische theorie op die nieuwe vorm van koopwaar: je vrije tijd (en die uitdrukking alleen al is kwalijk omdat ze veronderstelt dat er ook onvrije tijd bestaat, de tijd van een ander). De investering is de prijs van een vliegticket, van een huurwoning, van tien biertjes; de winst is de optimalisering van je tijd, die evengoed zou zijn verstreken als je hem lezend, consumerend of samenwonend had doorgebracht. De winst is niet de maximalisering van dat eigenaardige goed dat we geluk noemen. Het draait simpelweg om een beter leven. Degenen die een slechter leven hebben, zijn natuurlijk altijd de armen, die minder uitgeven, de ervaringsmachine dus minder kunnen laten draaien en steeds doodser, grijzer, ondoorgrondelijker en onmenselijker worden.

Onze verborgen verhalen hadden veel met dit alles van doen. Ik maakte deze reis bijvoorbeeld omdat ik wist dat ik er op een dag over zou schrijven. Niet zoals ik nu doe; ik heb het over de manier van schrijven die ik hier, zoals ik al zei, probeer te vermijden. De manier waarop een schrijver schrijft. Het heeft zes jaar geduurd voordat het lijk van de fictie, dat sinds die tijd in Zuid-Frankrijk in mij lag te rotten, tot stof was wedergekeerd. Nu kan ik eindelijk vertellen wat er werkelijk is gebeurd.

De verborgen verhalen van mijn vrienden, hun ijsbergen, ken ik niet. Van Ernesto stel ik me voor dat hij wilde boeten voor zijn persoonlijke erfzonde: rijk te zijn geboren in een kapitalistische wereld. Het geld dat we met de druivenpluk konden verdienen had hij in elk geval niet nodig. Alejandro’s redenen leken waarschijnlijk op de mijne. G. had het geld wél nodig, dus misschien dat hij zijn eerste zomer als afgestudeerde bij wijze van terugkeer naar het verloren paradijs omtoverde tot een vakantie voor vijftienjarigen om weg te lopen voor de dringende noodzaak de kost te verdienen. Of hij liep gewoon weg voor zijn familie. Naar de gedachten van de anderen raden is misschien in strijd met mijn belofte bij de waarheid te blijven. Maar is het dan niet waar dat ik die zomer ook in hun hoofden probeerde te komen (Is dat niet wat we de hele tijd doen, in het hoofd van een ander proberen te komen om maar niet in ons eigen hoofd te hoeven zitten?)? Hoe dan ook, deze tekst is een boek voor zover alles een boek is, dus de beweegredenen van mijn vrienden zullen duidelijk worden aan de hand van hun acties, van mijn woorden. Laat me nu nog één keer zeggen dat geen van ons op reis ging voor het geld; daarom beweerden we alle vier dat geld de enige reden voor deze reis was. Geld biedt, zoals bekend, de mogelijkheid ergens over te praten zonder het direct te benoemen; die tussenstap weglaten wordt beschouwd als een obsceniteit. Daarom zouden we pas helemaal op het eind over onze echte drijfveren praten, toen het allemaal ondraaglijk was geworden en er geen reden meer was om te veinzen.

3
De strijders

Onderweg waren we gelukkig, en het geluk voegt zich niet naar literaire eisen. Het geluk laat zich niet beschrijven, maar misschien wel samenvatten. Ik zou iets kunnen schrijven als: ‘We reden in één ruk Spanje door en stopten alleen voor chauffeurswissels tussen Alejandro en mij; Ernesto en G. hadden geen rijbewijs.’ En verder niets.

Op de verkeersborden stonden al Franse plaatsnamen aangegeven toen we verdwaalden. Aangezien mijn vader toevallig Algerijns is, sprak ik van ons vieren het beste Frans en was ik in principe de meest aangewezen persoon om naar de weg te informeren. Maar op dit punt van de reis voelde ik een rare mengeling van vreugde, uitputting en het stendhalsyndroom. Aan de ene kant is het Franse platteland van een overweldigende schoonheid, maar aan de andere kant staat het vol met grassen en bovendien had ik langer achter elkaar autogereden dan raadzaam is. Dus het laatste wat ik me herinner voordat ik wakker werd in Aire-sur-l’Adour is het beeld van Ernesto – op mij na de enige van ons vieren die wat Frans sprak – die op een piepklein benzinestation in the middle of nowhere op een echtpaar van middelbare leeftijd afloopt. Het beeld van Ernesto die zich verwijdert, zijn slanke gestalte die zich aftekent tegen de zon, omgeven door groen en geel, door gras en bomen en bloemen, terwijl ik langzaam dromenland binnenglijd.

Er is iets vreemds met onze herinneringen aan dromen. Ik kan me nauwelijks herinneren wat ik vannacht heb gedroomd, maar ik kan glashelder een onbelangrijke droom van zes jaar geleden terughalen. Bovendien weet ik soms niet of een bepaalde herinnering een echte herinnering of een droom is. Tijdens dat middagdutje droomde ik dat ik op het platteland wandelde en met volle teugen van de natuur genoot. Terwijl ik rondslenter, begint het donker te worden en ineens merk ik dat ik een geweer over mijn schouder draag en niet aan de wandel ben maar vecht voor de onafhankelijkheid van Zuid-Frankrijk, dat in mijn droom, zoals ik het zie althans, het wettige eigendom is van het Algerijnse volk. Bij het zwakke licht van de zonsondergang zie ik drie Franse soldaten tussen de bomen lopen en ik val ten prooi aan een verschrikkelijke twijfel: moet ik hen doden of zal ik vluchten? Ik herinner me niet wat voor orders ik heb gekregen en ik beschik niet over ethisch of strategisch gereedschap om deze inwendige strijd te beslechten.

G. maakte me wakker toen we in Aire-sur-l’Adour aankwamen. Een kakofonische plaatsnaam, ik weet het, en voor mensen met enig gevoel voor esthetiek nagenoeg onverdraaglijk. Als dit een verhaal was, zou ik die naam veranderen, maar dit is geen verhaal, dus laat ik hem zoals hij is, net zoals ik met de namen van mijn vrienden heb gedaan. We reden dus Aire-sur-l’Adour binnen. Ernesto en Alex wezen door het raampje van alles aan en merkten vrolijk op dat ze bij het binnenrijden van het dorp een Vietnamees restaurant hadden gezien. Ik herinner me dat ze overwogen om daar ons eerste salaris te vieren.

Bij aankomst op een vreemde plek wordt in ons altijd een oerangst wakker: we weten niet of we onderdak zullen vinden, een grot of een richel waaronder we een vuurtje kunnen stoken, een gastvrij huis misschien of, in ons geval, een camping of een hostel. Aire-sur-l’Adour wekte stilzwijgend een aangename, warme indruk, de belofte dat een mooi dorp met zadeldaken, smetteloze straten en glimlachende mensen die op de zonnige terrassen van fraaie cafés hun krantje lazen, geen vijandige plek kon zijn.

Na een paar keer vragen was de camping snel gevonden. Les ombrages de l’Adour lag op een redelijk groot terrein aan de oever van de rivier. Op de weg erheen passeerden we een vreemd bouwwerk, een kruising tussen een arena en een reusachtige lanceerbasis, waarvan we de functie nooit hebben ontdekt maar dat voor ons als een baken de ligging van de camping aangaf. We werden vriendelijk ontvangen door een glimlachende, spichtige vent met een vreemde vissershoed en slippers. We begroetten elkaar. Wij wilden de tarieven zien, maar hij drong erop aan ons eerst een rondleiding te geven. We begrepen dat het in Aire-sur-l’Adour wemelde van de seizoenarbeiders; we zouden het vast eens worden over de prijs.

De camping beviel ons. Goed, we waren niet zo zorgvuldig als iemand die een koop- of huurwoning bekijkt en lieten ons, uitgeput als we waren, leiden door gemakzucht en de wens ergens onze spullen te kunnen uitladen. Ik hoefde het speeltuintje van de camping maar te zien of ik besefte dat deze keurige plek niets voor ons was. Maar dat zei ik natuurlijk niet hardop.

Ten slotte nam de campingbaas ons mee naar zijn hokje, waar we de tarieven konden bekijken. Aangezien we geen tent hadden, zouden we een van de stacaravans moeten huren. We brachten naar voren dat we matjes en een luchtbed hadden en dat we het niet erg vonden om in de openlucht te slapen; we wilden geen caravan. De kerel had bijna ingestemd, maar zijn vrouw sloeg hem glimlachend en hoofdschuddend gade. Er volgde een discussie in het benauwende hokje. Op de een of andere manier had de vrouw ons zover gekregen onze paspoorten aan haar te geven en terwijl de onderhandeling gaande was noteerde zij al glimlachend en hoofdschuddend namen en cijfers. De man haalde ons over de caravan te nemen. Op reis in Latijns-Amerika – waar we en passant natuurlijk ervaring hadden opgedaan – sliepen we in hostels en op de een of andere manier hadden we ons voorgesteld dat er op de camping een gemeenschappelijke keuken zou zijn, maar die was er niet. Dus hadden we de caravan nodig om in te koken, als bron van elektriciteit en vanwege de ijskast. Toen we uiteindelijk overstag gingen, wilde de vrouw dat we twee caravans huurden, aangezien we met zijn vieren waren en elke caravan maar twee bedden telde. Op dit punt hielden we voet bij stuk: één caravan en we zouden in tweetallen om beurten in de openlucht slapen. De vrouw las in onze met zweet omrande ogen dat we twee caravans niet konden betalen en ging akkoord. Dat leidde tot drie nieuwe geschillen: over de betaalwijze, de borg voor de elektriciteitsvoorziening en de prijs per nacht. Op alle drie de punten kwamen we ongeveer in het midden uit.

De oerangst voor dakloosheid was bezworen: we hadden een plek voor onze spullen en we gingen naast de caravan zitten om het te vieren – op strandstoelen, boomstronken, de cajon of gewoon op de grond. Alex haalde de overgebleven proviand tevoorschijn: manchego en mariakaakjes. Ondertussen inspecteerde Ernesto de caravan, die piepklein bleek te zijn, en het terrein. Hij ontdekte dat er alleen koude douches waren; dat kon ons niet schelen. Als we optimistisch genoeg waren om die biscuitjes met kaas een maaltijd te noemen, lieten we ons zeker niet uit het veld slaan door een paar futiliteiten.

Toen we klaar waren met eten – en dat was eigenlijk al snel – liepen we (na over het hek te zijn geklommen dat de camping afbakende) naar de oever van de rivier en gingen zitten praten terwijl we de paar warme biertjes dronken die we overhadden van de reis.

G. vertelde dat hij een tijd geleden in Madrid een meisje had ontmoet en dat hij met haar naar bed was geweest. Toen hij haar kleren uittrok, zag hij dat haar schaamstreek, haar oksels en haar benen onthaard waren en voelde hij een enorme afkeer. Hij had eerder in bed gelegen met vrouwen die zich onthaarden, dus leek die afkeer hem onterecht. Hij vroeg wat wij ervan vonden. Misschien dat dat meisje specifiek iets had wat hem tegenstond, iets wat G. zich nu misschien niet goed kon herinneren, opperde Ernesto. G. wierp tegen dat er later meer vrouwen waren geweest (onder wie zijn eigen vriendin) met wie hij niet naar bed had gekund als ze onthaard waren. Ernesto hield koppig vol dat een traumatische gebeurtenis zich kon uitbreiden naar de toekomst, en zelfs naar het verleden, zoals de kringen in een vijver – en hij wierp een steen in de Adour, waarmee hij de metafoor verpestte. Alejandro wilde weten of G. en dat meisje uiteindelijk hadden geneukt of niet. Het antwoord was halfslachtig: hij had zijn best gedaan met zijn handen en daarna was zij erin geslaagd G. te laten komen in haar mond (dankzij de fellatio, legde hij uit, had hij zich kunnen afsluiten voor zijn omgeving). Omdat ik het gevoel had dat ik ook mijn mening moest geven, vertelde ik over een droom die ik had gehad. Ik was in een park. Het was een park aan de rand van een grote of kleine stad. Mijn vriend Fran was er ook en hij gooide steentjes tegen een muur waarop in grote letters het woord coke stond. Fran probeerde de o te raken. Ik volgde het steentje met mijn ogen en bedacht dat als het hem lukte de o van de muur weg te tikken, er alleen nog c ke zou staan. Als mijn droom een scenarioschrijver had gehad en als die scenarioschrijver de vraag had gekregen waar mijn droom over ging, had hij geantwoord: ‘psychomotoriek’, ‘proprioceptie’ of ‘lichamelijk bewustzijn’ of zoiets. Ik kon niet geloven dat Fran zo behendig was: in mijn droom was iets eenvoudigs als het werpen van een steen een grootse prestatie. Ik keek naar mijn vingers en dacht aan alle kleine bewegingen die het gooien van een steen met zich meebracht, hoe je die precies op het juiste moment moest loslaten om ervoor te zorgen dat hij in de juiste richting vloog. Ik stelde me voor hoe mijn vingers zich, aangestuurd door mijn arm, alle vijf tegelijk openden, en opeens leek het gooien van een steen me een onmogelijke taak; de letter o raken was al helemaal onvoorstelbaar. Ik vroeg aan Fran of ik het ook mocht proberen, want in mijn droom was ik me ervan bewust dat een steen gooien, zelfs al leek het tegenovergestelde waar, ergens in een wereld die ik me met moeite herinnerde als een makkelijke taak werd beschouwd. Fran vond het goed en ik bukte om een steentje op te rapen, en ik probeerde het te gooien. De eerste keer lukte het me niet eens om het los te laten. De vijfde keer lukte dat wel, maar kwam het na zachtjes mijn schouder te hebben geraakt vlak achter me neer. De zesde keer lukte het me weer niet de steen los te laten – misschien dat het leerproces zoals wij het kennen, in dromen niet bestaat.

Alejandro viel me in de rede. Hij vroeg of ik het niet nog een paar keer had geprobeerd. Ik zei dat ik het wel twintig keer had geprobeerd, tot ik er niet meer tegen kon en wakker werd. Ernesto zei niets; hij zat takken te schillen en gooide ze vervolgens in de rivier om te zien hoe ze wegdreven. G. vroeg eerst wat mijn verhaal met het zijne te maken had, maar zette onmiddellijk zijn hersenen aan het werk en kwam tot de conclusie dat wat onze verhalen gemeen hadden het gevoel van desautomatisering of vervreemding was, dat wat de Russische formalisten ostranenie noemden. ‘Het concept ostranenie,’ legde hij uit, ‘had een duidelijke politieke bedoeling, net als het begrip deconstructie.’ Ik sprak mijn twijfels uit omtrent deze bewering, want voor mij was ostranenie een zuiver analytisch concept, en G. antwoordde dat beide methoden in elk geval een sterk transformerend vermogen hadden. Alejandro wilde weten waarom. Net zoals een urinoir in een museum ons op een totaal andere manier naar dit voorwerp deed kijken, legde G. uit, zo kon de aanblik van een politieagent in vol ornaat midden in de woestijn zijn autoritaire uitstraling wegnemen, zei hij, en ons helpen inzien ‘dat de keizer bloot is’. ‘Goed dan,’ kwam ik ertussen, ‘maar de werking van vervreemding is gebaseerd op een antropologisch gegeven: om na te denken moeten we verschillen wegwerken en naar overeenkomsten zoeken. Het werkt op een dieper niveau dan de politiek.’ G. was er heilig van overtuigd dat er geen dieper niveau bestond dan de politiek en voegde eraan toe dat als ik gelijk had, mijn argument ostranenie alleen maar krachtiger maakte en in geen geval het transformerend vermogen ervan verminderde. Ik gaf hem gelijk. Ernesto, die zich begon te vervelen, wees erop dat we geen bier meer hadden en dat het geen slecht idee zou zijn om de auto te pakken en een supermarkt te zoeken voordat het laat werd. ‘In Frankrijk,’ zei hij, ‘eten ze om zes uur, en het is al half vijf.’