IJs

Marco Tedesco en Alberto Flores d’Arcais

IJs

Een reis over het verdwijnende continent

Vertaald uit het Italiaans door Etta Maris

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Ghiaccio

© 2019 il Saggiatore S.r.l., Milaan

© 2021 Nederlandse vertaling Etta Maris /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Omslagbeeld © Joe McBride / Getty Images

NUR 320/930

ISBN 978 90 284 5060 8

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5059 2

Inhoud

Voorwoord

1 De wortels van het ijs

2 Moeder Groenland

3 De kleur van Groenland

4 De vergeten helden van het ijs

5 Big Brother van de Noordpool

6 IJzige afgronden

7 Een gat in het ijs

8 De poolkameel

9 Een lens op het heelal

10 De Noordwestelijke Doorvaart

11 Vrijheid

Nawoord

Voor mijn moeder en vader,
sterrenstof waaruit duizend zonnen zijn geboren

Voor Alice

Voorwoord

De dag breekt aan. De zon komt op tegenover de berg van Montevergine, verlicht de helling en verdrijft de mist uit het dal, de wieg waarin de stad slaapt, de stad waar ik ben opgegroeid. Statisch, roerloos strekt dit deel van Irpinia zich uit tussen de Monte Partenio en de Monte Terminio, die als de twee Kolossen van Rhodos van mijn moederland oprijzen als beschermers van een tijdloze cultuur en plaats. Dit zijn niet de reusachtige Amerikaanse bergen die ook met het oog moeilijk te meten zijn; niet de Dolomieten met hun onbereikbare toppen die mysterieus en ondoorgrondelijk uitsteken boven de wolken. Nee, deze bergen bewaren de smaak van de grond en de akkers, de geuren, de ruigheid ervan juist doordat ze een ‘menselijke maat’ hebben. Een ruigheid die de handen maar ook de gedachten hardt en die vormend is geweest voor de alledaagse handelingen en de heldendaden van een proto-Europese stam, de Hirpini (van hirpus, dat in de Oscaanse taal ‘wolf’ betekende). Hier ligt de oorsprong van negentig procent van mijn genetische erfgoed.

Dit zijn de bergen die ik als jongetje in mijn dromen beklom om hun toppen te bereiken, zowel mijzelf als hun mysterie uitdagend. Dit is – daar ben ik van overtuigd – waar ik mij de langzame, ‘geologische’ tred eigen heb gemaakt die nodig is om in alle rust mijn omgeving in me op te nemen, rond te kijken, te bewonderen wat zich aanbiedt aan mijn blik en het deel te maken van mijzelf. Zelfs de zee bij Napels (waar ik ging wonen voor mijn ingenieursstudie) en die van Brazilië (waar ik gedurende verschillende periodes heb gewoond) hebben deze band niet kunnen verbreken of verzwakken. Toen ik vol bewondering opkeek naar die bergen, had ik nooit kunnen denken dat ik op een dag voet zou zetten op de gletsjers van Antarctica, op de Rocky Mountains en op de hoogvlaktes van Alaska, in de bossen van Finland, op de aan het ijs grenzende lavarotsen op IJsland.

Voor mijn promotieonderzoek begon ik iets te bestuderen wat ver van mij, kind van het Zuiden, af stond: eerst sneeuw, later ijs. In die periode – inmiddels bijna twintig jaar geleden – bezocht ik voor het eerst de gletsjers van de Dolomieten. Daar hoorde ik, turend naar de wereld van die majestueuze toppen, de luide lokroep van de grote, eenzame witte vlaktes. Bij dat panorama nestelde zich in mijn ziel en in mijn geest het duidelijke, onwrikbare besluit dat ik ooit met eigen ogen het koude landschap van Groenland wilde zien. Een besluit dat jaren later werkelijkheid zou worden in dat land dat beetje bij beetje, jaar na jaar, expeditie na expeditie een onlosmakelijk deel van mijn leven zou worden. Zo begon ik aan mijn lange, persoonlijke ontdekkingsreis door een wereld die mij nu, na al die jaren, nog steeds verwondert en fascineert.

Het lot moet het zo bepaald hebben.

1

De wortels van het ijs

Zoals wel vaker gebeurt ben ik eerder wakker dan de anderen. Om mij heen heerst een absolute stilte.

De Arctische nachten hebben iets speciaals. Ik zal nooit de eerste keer dat ik hier sliep vergeten: de emotie van het rechtstreekse contact met het majestueuze ijs, het nooit verdwijnende licht van de zon, de enige en echte levensgezellin van ieder die hetzelfde werk doet als ik. Ik heb altijd al de gewoonte gehad vroeg wakker te worden en als ik eenmaal wakker ben, val ik niet meer in slaap; een eigenschap die nog sterker is geworden toen ik vader werd en die ik sindsdien nooit meer ben kwijtgeraakt.

De eerste ochtendexercitie op de Arctische ijsvlaktes is aankleden en dat is lang niet zo eenvoudig als je zou denken. Om de wereld die buiten de tent wacht aan te kunnen, moet je je namelijk kleden met meerdere laagjes. Dit wordt wel het ‘uienprincipe’ genoemd: verschillende lagen van verschillende dikte en met verschillende functies. Een basislaag direct op het lichaam, een tussenlaag en een laag tegen de wind.

Je voelt je net een slangenmens in het circus: de tent is niet hoger dan een halve meter, daarom moeten je handelingen goed gecoördineerd worden. Als je je broek aantrekt lig je wiebelend op je rug, vervolgens trek je in kleermakerszit de verschillende laagjes bovenkleding aan. Daarna zijn je sokken aan de beurt, twee aan elke voet, ze zijn dik en het kost moeite om ze over je inmiddels koude voeten te trekken. Eerste gebod: nooit katoen gebruiken. Onze kleren houden ons warm doordat ze de warme lucht vlak bij de huid vasthouden, maar als katoen nat wordt functioneert het niet meer omdat de luchtzakjes in de stof zich vullen met water. Tijdens het lopen transpireren we en dan absorbeert katoenen kleding het zweet als een spons en als dan de lucht kouder is dan onze lichaamstemperatuur (wat op Groenland altijd het geval is), zouden we het koud krijgen omdat onze kleren inmiddels verzadigd zijn en niet meer de noodzakelijke isolatie kunnen bieden. Daarom is onze kleding altijd gemaakt van isolerend materiaal, hetzij wol, hetzij synthetisch.

Ik schuifel naar de ritssluiting van de tent. Ik pas goed op dat ik mijn reisgenoten annex collega-onderzoekers niet wakker maak: die metalen ruis zou in normale omstandigheden bijna onhoorbaar zijn, maar hier wordt elk geringste geluid versterkt. Onze tenten zijn ‘4-seizoenententen’, zoals ze in kampeerjargon worden genoemd. Ze zijn licht, je zet ze in nog geen twintig minuten op en ze zijn waterdicht zodat je ook beschermd bent tegen regen, die ook op Groenland valt. Veel mensen denken dat het in een tent koud is, maar in het algemeen is dat niet zo. Vooral bij heldere hemel wordt het door de zon zo warm in de tent dat we hem voordat we gaan slapen open moeten zetten om de koude lucht te laten circuleren. Dat geldt nog meer in de zomer, wanneer de zon nooit ondergaat. Zoals ik al zei is ons kamp gehuld in een ijzige stilte, het gefluister van de wind – soms constant, soms ritmisch – is de enige bron van geluidshinder, als we al van hinder kunnen spreken. Eindelijk trek ik de rits naar beneden; het lijkt wel alsof er iets explodeert. Dat is normaal, want uiteindelijk is geluid niets anders dan overdracht van drukgolven die, wanneer ze eenmaal het oor hebben bereikt, door het brein opnieuw worden gecodeerd. Op Groenland lijkt het door de ijle lucht en de afwezigheid van andere geluidsbronnen of de gewoonste alledaagse geluiden een ander timbre krijgen dat nergens anders te horen is. Misschien is het de vermoeidheid, misschien slechts een geluidshallucinatie; misschien de kou die speelt met onze zintuigen.

Op handen en voeten kruip ik naar buiten, ik strek me uit over de vloermat van waterdicht materiaal, waar we onze laarzen over de veel te dikke maar noodzakelijke wollen sokken aantrekken. Ik ben nu al moe. Moe, maar tegelijkertijd opgewonden bij de gedachte aan wat ons te wachten staat: elk avontuur, elke verrassing zal uitsluitend met behulp van de spullen die we hebben meegebracht kunnen worden opgelost. Als je midden op het ijs van Groenland bent, heb je niet de luxe om even naar de supermarkt te gaan of de elektricien te laten komen wanneer iemand vergeten is een schroevendraaier of een rol touw mee te nemen.

Als de anderen wakker zijn geworden, laten ze dat niet merken; vanuit de tent klinkt alleen het ritme van verschillende ademhalingen. Het was een van die nachten die ik graag ‘interessant’ noem: dat iemand wakker wordt, vervolgens jou wakker maakt om je plompverloren iets te vragen, een idee te vertellen dat plotseling in zijn hoofd opkomt of, wat vaker voorkomt, omdat hij buiten iets heeft gehoord wat hem heeft gealarmeerd. Afgelopen nacht was Patrick aan de beurt. Hij was een van mijn studenten bij mijn promotieonderzoek, hij is nog nooit weg geweest uit New York en heeft Groenland uitsluitend bestudeerd via satellieten of aan de hand van modellen. Ik heb hem uitgenodigd om met ons mee te gaan, niet alleen om hem een (welverdiende) kans te geven om professioneel te groeien, maar ook om hem de gelegenheid te geven om Groenland in levenden lijve te ervaren. Ik ben ervan overtuigd dat iedereen die deze immense, prachtige poolvlakte bestudeert er ten minste één keer in zijn leven zelf moet zijn geweest. Patrick maakte me wakker en vroeg of ik ook een hard geluid had gehoord, een soort vreemd gedreun dat van het ijs onder ons kwam. ‘Schaam je niet als je iets nodig hebt, al is het midden in de nacht, je mag me altijd wakker maken,’ had ik tegen hem gezegd zodra we waren geland. En nu hield hij me aan mijn woord.

Ik probeerde hem gerust te stellen, ik legde uit dat het ijs vaak geluiden maakt, dat het soms door de absolute stilte die ons omringt alleen maar lijkt alsof het geluid maakt. Wat je hoort is meestal een dof geluid, alsof er onder het ijs iets breekt; het doet denken aan een enorme steen die neervalt op rotsachtig terrein. Ik zei dat hij weer moest gaan slapen, dat hij zich nergens zorgen over hoefde te maken. Niet dat ik zelf honderd procent overtuigd was door mijn eigen woorden, natuurlijk niet, want midden op het Noordpoolijs moet je alert zijn op het minste of geringste. Een paar minuten na het gesprekje met Patrick begon ik het geluid dat hij bedoelde ook te horen: het is ijs dat machtig, onverbiddelijk onder ons stroomt met een snelheid die in de zomer aan de oppervlakte wel een paar honderd meter per dag kan bereiken. Om een idee te krijgen hoe snel zo’n verplaatsing gaat: alsof je in Rome je tent opzet op Piazza di Spagna en de volgende ochtend wakker wordt op Piazza del Popolo. Patrick had in de roos geschoten: ik kon niet meer in slaap komen. Aan de ene kant ben ik bezorgd, aan de andere kant ook opgewonden. Mijn spieren zijn gespannen, mijn oren gespitst op het geringste geluidje. Ik heb het gevoel of ik de ademhaling van een dinosaurus aan het ausculteren ben met alleen maar mijn gedachten.

Het bewegen van het ijs is een vrij onbekend verschijnsel; veel mensen denken dat het ijs van Groenland (net als dat van alle gletsjers) onbeweeglijk, statisch is. Onbezield materiaal. In werkelijkheid is het tegendeel waar. Zoals de oude Grieken ons al leerden: panta rhei – alles stroomt. Ook ijs stroomt, als een dikke rivier die voortbeweegt onder invloed van zijn eigen gewicht. In de winter, wanneer het ijs kouder is en minder vloeibaar, stroomt het trager. Maar in de zomer is het alsof het van een heuvel op een natte weg stroomt, dan is er geen enkele rem meer op die ijsrivier. Tijdens het ‘warme’ seizoen dringt het smeltwater via scheuren en barsten door in het onderliggende ijs en als het eenmaal de rotsen bereikt waarover het ijs glijdt, wordt dat oppervlak glad, waardoor de beweging nog meer versnelt.

Hier zat ik aan te denken, starend naar mijn laarzen die ik eindelijk aanheb. Deze laarzen zijn andere dan die ik zal dragen tijdens onze excursie. Deze komen tot aan mijn kuiten en zijn niet zo geschikt voor wandelen, maar wel perfect voor het leven in het kamp. De voering is dik genoeg om mijn voeten te beschermen tegen temperaturen van min 40 graden Celsius. Met die voeten van mij is geen land te bezeilen, vanaf het moment dat ik uit de tent kom tot mijn terugkeer aan het eind van de dag zijn ze koud. Ik hoor mezelf vaak zeggen: ‘Je moet nu wel gewend zijn aan de kou, dus stel je niet aan.’ Jaja, mooie woorden, maar zo werkt het niet: ik ben lang en slank en heb weinig massa die me kan helpen mijn lichaamswarmte vast te houden. Tijdens excursies dragen we berg- of klimschoenen. Die hebben een stijvere structuur, wat de stabiliteit van je enkels ten goede komt en kans op verstuikingen verkleint, maar helaas beschermen ze minder goed tegen de kou.

Ik ga zitten op het klapstoeltje naast de ingang van de tent. Ik snak naar een lekkere kop warme koffie, maar ik kan beter wachten tot de anderen ook wakker zijn. Ik ben nog steeds aan het dromen, alsof ik nog een beetje slaap. Ik bedenk hoe onmogelijk het is om het geluk – ik kan er geen beter woord voor vinden – dat ik ervaar wanneer ik naar dit landschap kijk, te kwantificeren, een economische waarde te geven. Hier, in deze stilte, omringd door sneeuw en ijs.

Wie nog nooit in het Noordpoolgebied is geweest, zou beslist veel verrassingen tegenkomen, zelfs al bij de eerste aanblik. Het landschap dat ik voor me zie is verre van monotoon of vlak. Sneeuwduinen van een paar meter hoog liggen, net als in een woestijn, in de lengterichting van de overheersende windrichting. Toen we onze tenten opsloegen moesten we ook daar rekening mee houden: weten uit welke richting de wind waait om te voorkomen dat onze onderkomens worden gevuld met sneeuw die glinstert alsof hij bedekt is met kostbare diamantjes. De schittering, die me doet denken aan de grote golven waar de surfers overheen scheren langs de stranden van Hawaï of Rio de Janeiro, ontstaat door de fragmentatie van de sneeuwvlokken nadat ze op de grond zijn gevallen. Door toedoen van de wind en andere factoren breken ze letterlijk in kleine stukjes en vallen ze in een willekeurige richting neer. Deze sneeuwvlokken – of beter gezegd: wat daarvan over is – gedragen zich als een heleboel piepkleine spiegeltjes die, verstrooid over het oppervlak, het zonlicht naar alle kanten weerkaatsen. Daarom zien wij die schittering.

Ik blijf bewonderend kijken. De sluier van door de wind weggeblazen sneeuw schildert cirkelvormige figuren die de contour van de poolwind volgen. Net alsof er achter mij een schilder staat die heeft besloten deze details toe te voegen aan het schilderij waar ik nu naar kijk. Eerst heeft hij kleur aangebracht op een aantal punten op de horizon, om die vervolgens uit te breiden door de kwast te gebruiken als een tempermes. De turquoise hemel – een unieke turquoise kleur doordat de atmosfeer ijler en minder vochtig is dan in zuidelijkere gebieden – vormt de achtergrond voor mijn gedachten: het is een majesteitelijke kleur, die misschien niet de imponerende kracht heeft van de regenwolken boven het Engelse landschap en evenmin dat onverwachtse paars dat typisch is voor onweersluchten op de evenaar, maar die zich manifesteert als een grote, gekleurde golf. Majesteitelijk maar onbeweeglijk, zich bewust van de eigen grootsheid en de eigen kracht, zonder dat die getoond hoeft te worden.

In deze streken wordt de hemel omarmd en begrensd door de uitgestrektheid. De twee elementen, de hemel en de ijsvlakte, delen samen de ruimte, als chromatische alleenheersers die voor niets anders terugdeinzen dan voor het blauw en het wit. Ik heb een flashback. Ik moet denken aan toen ik per helikopter terugkeerde van mijn eerste verblijf op de ijskappen van Groenland en ik na vele weken het groen van de toendra, het rood en de verschillende tinten van de kale grond terugzag. Het was op dat moment dat ik begreep dat ik gedurende die lange dagen op het ijs het gevoel had gehad dat ik slechts een paar woorden had kunnen horen en spreken. Alsof iemand een deel van mijn kleurenvocabulaire en van mijzelf had afgesneden.

Het is een aangename troosteloosheid die de aanblik van de ijsvlakte ijs me biedt. Eigenlijk een gevoel van vrede, van rust. Ik geef me over aan deze toestand tussen dromen en waken in, alsof ik in een sloep zit die dobbert op een kalme zee. Hier bestaat de tijd zoals wij die elders beleven niet; dit doet me denken aan de ‘geologische’ tijd van mijn land van herkomst. Ik heb geen horloge nodig; ik kan niet de laatste nieuwsberichten checken en niet een nieuw album downloaden, en het heeft ook geen zin. Hier heeft het verstrijken van de uren en hoe wij die meestal beleven geen enkele waarde.

De ijskap is een olifant, ik ben een cel. Het ijs van Groenland doet er duizenden jaren over om zich te vormen. Jaar in jaar uit hoopt de sneeuw zich op. De sneeuw die in de zomer niet smelt wordt letterlijk bedolven onder verse sneeuw. Groenland ontstaat en groeit dankzij de werking van miljoenen piepkleine deeltjes, dankzij de sneeuwvlokken die zich in de loop van de tijd langzaam ophopen. De sneeuw wordt onder zijn eigen gewicht samengedrukt waardoor de lucht eruit wordt geperst. Dan verandert de sneeuw in ijs, dat uiteindelijk een dichtheid bereikt die een dogma is voor de experts: 917 kilogram per kubieke meter. Negenhonderdzeventien. Dat is het magische getal, de kabbala van de Noordpool: in de geometrische structuur van ijs is minder dan tien procent ruimte voor lucht, de rest wordt ingenomen door water in vaste toestand. De ijsvorming is een constant proces dat tientallen, honderden, duizenden jaren doorgaat. Zodra het ijs een kritieke massa heeft bereikt, begint het letterlijk te ‘vloeien’ onder het eigen gewicht. Ook hier wordt de wereld die ons omringt gevormd door de zwaartekracht, die mysterieuze en fascinerende natuurkracht.

Er is niet veel nodig om ijs te laten smelten: het trage monnikenwerk van de natuur wordt in één dag, of zelfs nog minder, weggevaagd. De beweging van de uitgestrekte ijsmassa volgt een natuurlijk ritme, in weerwil van ons mensen, op hol geslagen cellen in de moderne maatschappij, die ons koortsachtig verplaatsen, alles proberen te pakken voordat de volgende digitale prikkel op het scherm van onze mobiele telefoons verschijnt. Als een virus dat alles en iedereen besmet zijn wij, kleine menselijke wezentjes, er met de uitstoot van onze broeikasgassen en de opwarming van de aarde in geslaagd zelfs het majestueuze Groenland te bedreigen en op de knieën te dwingen.

In het midden van dit Arctische land is de ijslaag het dikst. Daar bereikt het een hoogte van wel drie kilometer, om vervolgens af te nemen tot enkele tientallen centimeters langs de kust, waar het als een rivier van parelkleurige lava in zee stroomt. De dikste ijslagen zijn de oudste, die hebben de meeste druk ondervonden en rusten al duizenden jaren op de granieten rotsen. Naarmate het ijs dichter bij de oceaan komt en zich opmaakt om terug te keren naar zijn oerbron, smelt het aan de oppervlakte en lost het daarmee een deel van zijn geheugen op in de zee. De ijslagen die in verschillende periodes zijn aangegroeid, worden door het continue stromen vervormd, gegolfd, gesmolten, waardoor het oppervlak één wordt met onderliggende lagen.

Ik denk goed na over de laatste details van de experimenten en herhaal in mijn hoofd de verschillende handelingen die wel en niet moeten worden verricht. We zijn gegevens aan het verzamelen die ons moeten helpen inzicht te krijgen in hoeverre de klimaatveranderingen van invloed zijn op het smelten van deze ijskap en hoe dat vervolgens weer invloed heeft op de stijging van de zeespiegel. We bestuderen niet alleen de impact die de temperatuurstijging heeft op het ontstaan en de evolutie van de rivieren- en merenstelsels waarin het smeltwater terechtkomt, maar ook de cruciale rol van de zon en het ‘donkerder’ worden van het ijs. We weten echter dat Groenland veel meer is dan dat, en we zijn hier ook om het land te ontdekken, te savoureren, te absorberen.

Ik kijk en ik droom, ik droom en ik denk. Ik denk aan mijn herkomst, mijn wortels, waarvan ik soms vrees dat ze zijn uitgerukt toen ik Italië verliet. Ik denk terug aan dat deel van het Zuiden waar ik vandaan kom: harde, rijke grond, waar wortels – voor iedereen die daar nog steeds woont of die er onafscheidelijk mee is verbonden, al is het niet langer de woonplaats – diep de grond in gaan. Wortels die de spil zijn van mijn bestaan; iets wat mij definieert en zelfs in mijn geadopteerde land, de Verenigde Staten, waar ik inmiddels al vele jaren woon, beïnvloedt. Wortels verbinden, houden vast, omwikkelen, wurgen; ze geven ons meer stabiliteit maar maken het ons ook moeilijk om een echte verandering te bewerkstelligen. Je verandert langzaam, beetje bij beetje, alsof je het pulseren van plantensap volgt dat uit de inerte bodem omhoog stroomt door de stam, de takken en de bladeren.

De ochtendloomheid, de opgestapelde vermoeidheid en de enorme zin in – of beter: behoefte aan – koffie doen me heel even bijna hallucineren. Ik zie wortels voor me die in de bevroren grond dringen, wortels die bewegen, zich verplaatsen, het stromen van het ijs en daarmee het stromen van de tijd volgend. Op deze koude Arctische ochtend stelt die gedachte me gerust, want ook ik heb me in feite verplaatst tot ver van de plek waar ik vandaan kom. Een beweging die nodig was om nieuwe takken en nieuwe bladeren te laten ontstaan, die op hun beurt hebben kunnen groeien door het levensvocht van de oorspronkelijke wortels op te zuigen, waardoor ze sterker werden en zich dankzij sporen en andere zaadachtige materialen konden uitbreiden.

Het ijs, met zijn statische dynamiek, doet me een beetje denken aan mezelf.

2

Moeder Groenland

Het water voor de koffie kookt bijna. Ik open het luchtdichte blik waarin het kostbare gemalen mengsel zit en meteen verspreidt de geur zich door de tent die als keuken fungeert. Het is een scherpe geur; dat komt doordat hier, anders dan in de stad, geen contrast is met andere geuren. Ik schep de koffie op de bodem van de koffiepot, giet het water erop en er komt een dik bruin schuim bovendrijven. Ik duw het deksel op de pot, wacht een paar minuten, duw op de knop die de schijf met het filter naar beneden drukt, waardoor het koffiedik gescheiden wordt van de zwarte, geurende vloeistof.

De anderen zijn nu ook wakker. Patrick, die ik al heb genoemd. Ian en Alison, twee heel dierbare Engelse vrienden en experts in hydrologie. En Christine, die het extreme leven op de ijsvlaktes bestudeert. Koffiedrinken is een soort ritueel dat door de Italiaanse acteur, regisseur en schrijver Eduardo De Felippo in de gedenkwaardige balkonscène in Questi fantasmi mooi gedefinieerd is als ‘de poëzie van het leven’. De koffie wordt vergezeld van de andere levensmiddelen die we in de helikopter hebben meegenomen: melkpoeder, dat we aanlengen met water en waar we granen, gedroogd fruit, noten en verschillende zoetigheden zoals rietsuiker of bramenjam aan toevoegen. We vervolgen het ontbijt met volkorenbrood, boter, jam of pindakaas. En intussen zetten we nog een vers potje koffie.

Naarmate de expeditie vordert zullen we ons tevreden moeten stellen met een steeds minder verfijnd, spartaanser ontbijt en gerechten moeten bedenken die op zich al wetenschappelijke experimenten zullen zijn. Ik kijk naar buiten: terwijl de koffie na de eerste slok brandt in mijn keel verandert de hemel van kobaltblauw in lichtblauw en verheft de zon zich aan de horizon. Niet dat de zon ooit helemaal verdwenen was: hij draait boven onze hoofden alsof hij vastzit aan een onzichtbare draad die hem niet laat ontsnappen.

De zon. Die is de belangrijkste verantwoordelijke voor alles: voor ons klimaat, voor ons bestaan op deze planeet, voor het smelten van Groenland en voor de zeespiegelstijging. De zon én de temperatuur op aarde, die de afgelopen jaren buitensporig is gestegen en onze geliefde planeet langzaam doet veranderen in een huis dat op een dag voor ons mensen niet langer bewoonbaar zal zijn.

Broeder zon en zuster maan, die in onze cultuur zo sterk verbonden zijn met het mannelijke (de zon) en het vrouwelijke (de maan). Maar in Groenland gaat dat niet op. Want hier, te midden van het wit van de ijsvlaktes, is de zon vrouwelijk en de maan mannelijk. Terwijl we aan het ontbijten zijn pak ik mijn laptop. Ik heb een aantal artikelen gedownload die me interesseerden, waaronder een paar over de lokale cultuur. Ik begin te lezen, maar Christine en Ian vragen wat ik aan het lezen ben en dus lees ik voor.

Deze legende van de Inuit gaat over Malina (de zon) en Anningan (de maan), hier respectievelijk zus en broer, die in hun jeugd een hechte band hadden maar vervolgens werden gescheiden en moesten leven in de gebieden die respectievelijk aan de mannen en aan de vrouwen waren toegewezen. Op een dag besefte Anningan, glurend naar de vrouwen, dat zijn zus de mooiste was van allemaal. Die zelfde nacht besloot hij haar te bezoeken in haar bed. Profiterend van de duisternis misbruikte hij de arme Malina, die geen idee had dat die man haar broer was. Maar toen het nog een keer gebeurde was Malina goed voorbereid: ze had haar handen bedekt met de as van de lampen om het gezicht van haar verkrachter ermee te besmeuren zodat ze hem de volgende dag zou kunnen herkennen. Ze wachtte geduldig en toen Anningan weer bij haar kwam streek ze met haar handen over zijn gezicht en maakte het zwart met de as.

De volgende dag speurde Malina tussen de mannen van het dorp om te zien wie de schurk was en zo ontdekte ze tot haar grote spijt en verbazing dat Anningan de dader was. Verblind door woede amputeerde ze haar eigen borsten en gaf die aan haar broer, terwijl ze zei: ‘Als je me echt zo begeerlijk vindt moet je deze maar opeten!’ Toen snelde ze weg. Anningan, ook hij sidderend van woede, rende achter haar aan en allebei renden ze steeds sneller en sneller, tot ze uiteindelijk opstegen. Zo werden ze de twee hemellichamen die elkaar nu nog steeds aan het firmament achternazitten.

De legende vertelt ook dat Anningan terwijl hij voortsnelt vaak vergeet te eten, waardoor hij steeds dunner wordt, tot hij iedere maand drie dagen verdwijnt (bij nieuwe maan). In die drie dagen eet hij bij en herstelt hij, om daarna opnieuw de achtervolging in te zetten. Ik stop met lezen en als ik opkijk zie ik dat de anderen me verbaasd aanstaren. Ik weet het, het is een heftige legende, maar het is ook een emblematisch verhaal dat laat zien hoe diepgeworteld de band van de plaatselijke bevolking is met de natuur.

De stilte is weergekeerd en het lijkt bijna alsof ik thuis bij de open haard zit. We zijn halverwege het ontbijt en hebben nog wat tijd over voordat we de rugzakken moeten inpakken voor onze excursie. Ik ben altijd al gefascineerd geweest door verhalen en legendes, vooral volksverhalen. Ik besluit nog meer te lezen over de mythologie van de Inuit. Er zijn veel autochtone mythen die vertellen over de relatie van deze volken met hun omgeving, maar twee mythen in het bijzonder spreken tot mijn verbeelding: de een gaat over Akhlut en de ander over Nanoek.

Akhlut is de ‘orkageest’, die ook de vorm van een gigantische wolf of een hybride wolf-orka kan aannemen. Volgens de mythe is dit beest levensgevaarlijk want het komt aan land om op mensen te jagen. Hij laat een wolvenspoor achter dat van en naar de zee gaat, wat erop duidt dat hij ook jaagt op onderwaterprooien. Dit is waarom men gelooft dat wanneer husky’s, de honden die door de jagers worden gebruikt om de ijssleden voort te trekken, naar of in de zee lopen, zij bezeten zijn door demonen.

Nanoek daarentegen is de ‘meester van de ijsberen’. De Inuit geloven dat hij majestueus en machtig en half mens, half beer is. Dit aspect van de mythe wordt gevoed door het feit dat ijsberen graag hun achterpoten neerzetten in de afdrukken van hun voorpoten om zo efficiënt mogelijk door de sneeuw te kunnen lopen en niet weg te zakken, waardoor de indruk wordt gewekt dat ze rechtop lopen, net als mensachtigen. Met name de jagers vereren Nanoek, omdat ze geloven dat hij kan beslissen of de jacht al dan niet succesvol zal zijn. De Inuit denken namelijk dat de ijsberen zich laten doden zodat hun ziel dan de geschenken kan ontvangen die de jagers na afloop van de jacht geven: als de gedode beer een mannetje is, laten de jagers hun wapens en ander jachtgerei achter op het ijs, als het een vrouwtje is een doos met naalden, een rasp en messen. Als de gedode beer op passende wijze door de jager is geëerd zal zijn geest het goede nieuws delen met vrienden en zullen de ijsberen in de toekomst heel blij zijn (bij wijze van spreken) te worden gedood door die ene jager en niet door een andere.

Ian wekt me uit mijn dagdroom over de maan die de zon achternazit terwijl een wolf-orka hen in hun vlucht probeert te verscheuren. Hij vertelt dat hij zojuist het bericht heeft gekregen dat er een ijsbeer is waargenomen. Ditmaal gaat het niet om de ‘gebruikelijke’ waarneming bij dorpen en bewoonde centra (waarvan er steeds meer zijn als gevolg van de klimaatverandering) maar over iets heel ongewoons: het is namelijk sinds mensenheugenis nog nooit voorgekomen dat een ijsbeer zó ver van de kust is waargenomen. De ‘ontmoeting’, als we het zo willen noemen, heeft plaatsgevonden bij het Groenlandse onderzoeksstation Summit, dat op het hoogste punt van het Deense eiland ligt, op circa drieduizend meter hoogte en honderden kilometers uit de kust. Summit is een permanent basiskamp, de voorpost van al het wetenschappelijk onderzoek in het Noordpoolgebied. Regelmatig verblijven er tientallen mensen, onder wie logistieke en wetenschappelijke medewerkers. Het kamp bestaat uit een aantal privétenten die bestemd zijn om te overnachten plus een centraal gebouw waar zich de keuken en een paar werktafels bevinden.

Heel even moet ik denken aan de ontreddering en de duizeligheid die ik voelde als gevolg van de hoogte en de ijle lucht toen ik een paar jaar geleden voor het laatst in Summit was. We reden toen een week lang aan één stuk door op motorsleden om data te verzamelen en hoewel het hartje zomer was, heerste er een temperatuur van min 25 graden Celsius. Volgens de informatie die wij tot nu toe hebben gekregen is de ijsbeer van Summit gezien terwijl hij ‘rondsnuffelde’ in de privétenten, waardoor hij paniek en verwarring zaaide onder de bewoners van het kamp. Terwijl we de laatste happen van ons ontbijt nemen kijken we elkaar verbijsterd aan: wat heeft deze ijsbeer zo ver van de kust gebracht? Onder welke omstandigheden heeft hij die hele tocht afgelegd? In een ogenblik van empathie vragen we ons af welke inspanningen het dier, hoe majestueus en sterk ook, zich heeft moeten getroosten om dat kamp te bereiken zonder mogelijkheden om onderweg aan voedsel te komen.

Ik herinner me dat een paar collega’s voor ons vertrek vertelden dat er het afgelopen voorjaar veel minder zeeijs was aangegroeid dan gemiddeld en dat daarmee helaas een nieuw record was gevestigd. Ik kijk Ian aan – lang en slank, blauwe ogen, Engelse gentleman van net vijftig – en uit zijn blik maak ik op dat wij hetzelfde denken. Misschien, zo suggereert hij, is de onverwachte excursie van de ijsbeer het resultaat van een wanhopige poging van het dier om het spoor te volgen van de geuren die worden verspreid door het onderzoeksstation en door de neerwaartse winden worden meegevoerd naar de kust van Groenland. Want we moeten niet vergeten dat ijsberen beroemd zijn om hun reukvermogen, dat zó krachtig is dat ze een zeehond onder een meter ijs en op meer dan anderhalve kilometer afstand kunnen ruiken.

Christine, die meer ervaring op het gebied van de biologie heeft dan wij, schudt haar hoofd. De altijd trotse blik in haar groene ogen en haar ferme manier van doen heeft ze zich eigen gemaakt in de jaren dat ze vooruit wilde komen in de academische wereld, waar vrouwen helaas nog altijd in de minderheid zijn. ‘Dat is onmogelijk,’ zegt ze.

Zelfs met zo’n sterk ontwikkeld reukvermogen zou geen enkel dier dat spoor kunnen volgen. Patrick kijkt hoofdschuddend op van zijn kom, zijn rode baard hangt bijna in de melk en beweegt heen en weer. Hij zit op een van de kisten waar de instrumenten in opgeborgen zijn en kijkt een beetje omhoog. Hij heeft een andere hypothese, namelijk dat de ijsbeer de geursporen heeft gevolgd van de konvooien die, zij het niet zo heel vaak, worden gebruikt voor transport over land van zware materialen en het verzamelen van data. Of misschien, opper ik, heeft de ijsbeer zich op het ijs gewaagd en is hij, toen hij de richting was kwijtgeraakt, eerst per ongeluk de verkeerde kant op gelopen, van de kust weg dus, en heeft hij toen pas de geuren opgesnoven en dat spoor gevolgd tot aan het Summit-station.

Het lukt ons niet om een verklaring te vinden en aangezien we allemaal wetenschappers zijn en dus altijd overal een antwoord op willen hebben, voelen we ons een beetje gefrustreerd. De frustratie slaat om in droefheid wanneer Ian ons vertelt dat het dier na een aantal vergeefse pogingen om het van de basis te verjagen is afgemaakt. Ik zeg dat ik het niet eens ben met die beslissing, ik vraag me af waarom ze niet hebben geprobeerd de beer te verdoven om hem naar de kust te brengen, ver van de basis vandaan. Voor het vervoer naar en van de basis worden C-130 Hercules-transportvliegtuigen gebruikt, daar is genoeg ruimte voor een ijsbeer in een passende kooi. De enige verklaring die we kunnen bedenken is dat zo’n operatie te duur zou zijn en dat het leven van de ijsbeer niet zoveel waard is.

Terwijl we nog steeds het mysterie van de verschijning van de ijsbeer op Summit proberen op te lossen, moet ik ook denken aan iets wat kortgeleden is gebeurd aan de andere kant van de wereld, op Antarctica. Het mysterie daar is de verdwijning van meer dan honderdduizend Adéliepinguïns bij Cape Denison, een rotsachtig uitsteeksel bij de ingang van de Commonwealth Bay. De kaap is genoemd naar Sir Hugh Robert Denison, de man die een eeuw geleden de Australische expeditie had gefinancierd van Douglas Mawson, die deze plek ‘de winderigste plaats op aarde’ noemde.

In 2011 telde de kolonie honderdduizend, misschien wel honderdvijftigduizend pinguïns. Nu zijn er nog maar een paar duizend over. De schuldige, als we het zo willen noemen, is B09B. Dat is niet de naam van een robot in Star Wars, maar van een gigantische ijsberg van ongeveer honderd vierkante kilometer, die na twintig jaar te hebben rondgezworven juist op het stukje kust van de Commonwealth-baai aanmeerde. De ijsberg sloot daarmee de toegang tot open water af voor deze pinguïns met hun wit omrande ogen, die gewend waren daar op vis te jagen. Nu moesten de pinguïns om aan voedsel te komen minstens zestig kilometer reizen en evenveel kilometers weer terug om hun jongen te voeden.

Niemand weet wat er werkelijk met de pinguïns is gebeurd en waarom ze zijn verdwenen, maar de meest pessimistische hypothese is dat ze inderdaad zijn gedecimeerd doordat ze geen voedsel meer konden vinden. Er is ook een andere, minder dramatische en misschien realistischere hypothese: de pinguïnkolonie zou zich hebben verplaatst als gevolg van de ramp. Ik haal zwijgend mijn schouders op: wie weet of de waarheid ooit wordt ontdekt.

We bruisen van energie en voelen de kou niet meer. We zijn nu klaarwakker. Terwijl we de tafel afruimen en de afwas doen, praten we verder over de Inuit. Een van de eerste Inuitgroepen die zich hier vestigden waren de Thule, die ongeveer achthonderd jaar geleden de kusten van Groenland bereikten. Vrouwen en mannen die zich extreem goed wisten aan te passen aan dit milieu waren over de Beringstraat naar het oosten getrokken om uiteindelijk via Alaska en Canada Groenland te bereiken. Volgens een legende hadden ze gehoord over ijzer en de wonderbaarlijke eigenschappen daarvan om er gereedschappen van te maken en waren ze ervan overtuigd dat dat materiaal kon worden gevonden in de meteorieten op Noord-Groenland: het legendarische ‘Ultima Thule’. Net als de oude Egyptenaren had ook dit volk ontdekt hoe de enorme stenen die uit de lucht vielen een kostbaar materiaal bevatten (namelijk ijzer) dat de kracht had de geschiedenis van de mensheid te veranderen. De Inuit waren gehecht aan hun meteorieten; en ze hadden groot gelijk. Nadat ze aan admiraal Peary hadden laten zien waar de meteorieten lagen, laadde hij ze zonder daar toestemming voor te vragen op een schip met bestemming New York, waar ze nu tentoongesteld worden in het American Museum of National History. Als je ze ooit te zien krijgt, bedenk dan dat je kijkt naar de buit van een roof die nooit bestraft is.

De Thule waren een volk van walvis- en zeehondenjagers en waarschijnlijk hebben zij de eerste honden op Groenland geïntroduceerd, waaruit de traditie van de sledehondenraces is voortgekomen die nu nog steeds bestaat. De honden werden (en worden ook nu nog) gebruikt om jachtlocaties te bereiken. Helaas zijn de temperaturen in het Arctisch gebied in de loop van de tijd gestegen – zelfs twee keer sneller dan elders op onze planeet – waardoor niet alleen het milieu en het hele ecosysteem, maar ook deze traditie op het spel staat. De lokale bewoners stammen af van de Saqqaqcultuur, die ongeveer vierduizend jaar geleden het gebied koloniseerde. Ze vertelden ons dat de jagers tegenwoordig de zeehonden binnen een paar uur nadat ze zijn gevangen uit de netten moeten halen omdat nooit eerder geziene wormen en parasieten de karkassen belagen en binnen een paar uur vernietigen. De jagers denken dat deze wezens zich naar het noorden hebben verplaatst als gevolg van de opwarming van de wateren.

Een andere bedreiging voor deze bevolking is de impact die de klimaatveranderingen hebben op de economie. Zelfs de kleinste nederzettingen in het noordwesten van Groenland zijn nu voorzien van elektriciteit, hoewel een klein deel daarvan nog geleverd wordt door dieselgeneratoren. Om zich elektriciteit te kunnen veroorloven moet ten minste één lid van elke familie een vaste betaalde baan hebben. In de meeste gevallen is dat een vrouw: echtgenote, dochter of moeder. Want als de vrouwen een vaste baan hebben, kunnen de mannen fulltime blijven jagen. Een van de gevolgen van deze taakverdeling is dat de Thule-vrouwen hun kennis van de traditionele technieken (zoals villen en huiden bewerken) sneller kwijtraken dan de mannen, die op hun beurt door de omstandigheden gedwongen worden om steeds meer ‘moderne’ middelen voor de jacht te gebruiken, zoals motorsleden en geweren in plaats van honden en harpoenen.

Als liefhebber van muziek – alle soorten muziek – kan ik de verleiding niet weerstaan om iets te vertellen over de muziekcultuur van Groenland. (Overigens kunnen wij het onderling uitstekend met elkaar vinden wat dit onderwerp betreft: Patrick is een begenadigd klassiek pianist, ik speel verschillende instrumenten en Ian heeft een stem als een nachtegaal wanneer hij nu en dan een nummer van Queen ten gehore brengt.) De Inuit van Groenland delen een sterke muzikale traditie met hun westerburen in de Canadese deelgebieden Yukon en Nunavut (en de andere Northwest Territories) en in Alaska. De Groenlandse muziek van de Inuit is gebaseerd op zang en percussie en wordt in het algemeen ten gehore gebracht bij grote feesten en andere belangrijke bijeenkomsten. De eerste opnames dateren van 1905 en de muziek wordt nu nog steeds uitgevoerd. De Groenlandse trommels zijn gemaakt van dierenhuid die over een houten raamwerk is gespannen en worden door de muzikant gedecoreerd met symbolische motieven. Sinds kort worden ook de harp en de viool gebruikt, misschien als gevolg van de toegenomen interactie met bevolkingen van andere culturen. De Groenlandse trommeldansen zijn gebaseerd op de bewegingen van een danser die improviseert op de klanken van de muziek. Dit gebeurt meestal in een qaggi: een sneeuwhut die speciaal gebouwd is voor openbare evenementen, zoals deze trommeldans. De muzikant wordt beoordeeld op zijn kwaliteiten: hoe houdt hij zijn langdurige voorstelling vol en hoe zijn de composities? De trommeldansen zijn een belangrijk verbindend element in de Groenlandse Inuitcultuur en hebben de functie van zowel persoonlijke expressie als puur tijdverdrijf. Meestal zijn het onbezorgde, gemoedelijke voorstellingen, maar soms wordt er bij de trommeldansen een heuse concurrentiestrijd opgevoerd, waarbij de twee concurrerende deelnemers al zingend en dansend op een karikaturale manier gezichten naar elkaar trekken en elkaars gebreken benadrukken. Dit wedstrijdelement wordt soms ingezet om persoonlijke ruzies of familievetes uit te vechten; de grappen worden goed voorbereid en degene die de meeste lachers op de hand heeft, is de winnaar.

Patrick, die de sociale situatie van Groenland heeft bestudeerd, vertelt ons over het grote aantal zelfmoorden in deze regio: gemiddeld tachtig zelfmoorden op honderdduizend personen, meer dan twee keer zoveel zelfmoorden als in het land dat op de tweede plaats staat, namelijk Litouwen. Groenland komt echter bijna nooit voor in de statistieken omdat het niet wordt beschouwd als een echt land maar als een regio die bij Denemarken hoort. In Denemarken bedraagt het aantal zelfmoorden negen op de honderdduizend inwoners, dus veel minder dan in Groenland.

Het aantal zelfmoorden in Groenland begon toe te nemen rond de jaren zeventig van de vorige eeuw en vooral in de steden, waar in 1994 een piek werd bereikt van 107 zelfmoorden per honderdduizend inwoners. Het is niet duidelijk in hoeverre het geografische isolement, de lage bevolkingsdichtheid en het koude klimaat op het eiland verantwoordelijk zijn voor dit collectieve drama. Daar komt nog een ander verontrustend gegeven bij: de meeste Groenlanders die zelfmoord plegen zijn adolescent of jongvolwassene (terwijl in de meeste andere landen de zelfmoordstatistieken juist worden gedomineerd door bejaarden). Uit een onderzoek van 2008 is gebleken dat een op de vier jonge vrouwen in Groenland heeft gezegd een zelfmoordpoging te hebben gedaan. Sommigen vermoeden dat de Groenlandse jongeren kiezen voor zelfmoord om dezelfde reden die veel van hun andere keuzes beheerst: omdat ze zien dat hun vrienden het doen. Dit is natuurlijk een te simpele en te banale verklaring. Zwijgend denken we hierover na. Ik pak mijn rugzak en berg de instrumenten op, ga weer zitten en wacht tot de anderen ook zover zijn.