Een systeem zo magnifiek dat het verblindt

Amanda Svensson

Een systeem

zo magnifiek dat

het verblindt

Vertaald uit het Zweeds door Kim Liebrand

WERELDBILBIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van

het Nederlands Letterenfonds

De uitgever ontving voor deze Nederlandse uitgave een subsidie van

Swedish Arts Council

Deze uitgave is tot stand gekomen met medewerking van Norstedts agency

Oorspronkelijke titel Ett system så magnifikt att det bländar.

Norstedts Förlagsgrupp AB, Stockholm

© 2019 Amanda Svensson

© 2022 Nederlandse vertaling Kim Liebrand / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

p. 74, citaat uit: Bright Eyes, ‘Laura Laurent’ en ‘Landlocked Blues’

© Sony/ATV Music Publishing LLC

p. 262, citaat uit: Philip Larkin, ‘The Building’, High Windows (1974)

p. 313, citaat uit: Rainer Maria Rilke, ‘Alles ist eins’, Sämtliche Werke (1955–56)

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Omslagbeeld © KIWI / Getty Images

Foto auteur © Alexandra A. Ellis

NUR 302

ISBN 978 90 284 5062 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met

ISBN 978 90 284 5061 5

De kraamtranen vloeiden al vroeg bij de kersverse moeder van de drieling. Maar eerst kwamen de kinderen, natuurlijk. Om te beginnen kwam Sebastian, daarna Clara, daarna Matilda. Of misschien was de volgorde toch anders – achteraf zou niemand er meer echt zeker van zijn, want er ontstond commotie toen de hartslag van een van de drie pasgeborenen stopte, evenals de ademhaling. Een arts kwam de kamer binnen. Een kind werd met een noodgang de deur uit gedragen, op hetzelfde moment dat het traditionele dienblad met boterhammen met kaas, vossenbessenlimonade en drie houten Zweedse vlaggetjes werd binnengebracht (dat was slechte timing, uiteraard), en een vader – het was de vader van de drieling – stond plotseling met lege handen en wist niet wat hij moest doen. Hij nam een boterham met kaas, terwijl zijn vrouw, met de twee overgebleven zuigelingen aan haar borst gedrukt, van de placenta beviel.

Pas achteraf zou hij beseffen dat hij natuurlijk achter de arts aan had moeten rennen, die verdween om zijn derde kind te reanimeren. Mogelijk was hij in shock, dat was wat zijn vrouw later dacht, maar hoe het ook zij, niet lang daarna was het kind alweer terug – plotseling lag het weer in vaders armen; klein, verkreukeld en buiten adem, maar duidelijk in leven. Het was alsof hij een tweede kans kreeg, dacht de vader toen hij neerkeek op het donzige hoofdje van zijn pasgeborene, en besloot hem te grijpen. De vader van de drieling was niet dom, en had de eerste keer dat hij zijn hand in het broekje van zijn mondhygiëniste had gestopt al twee dingen begrepen. Eén: dat zijn zenuwen niet sterk genoeg waren om eindeloos een dubbelleven in stand te houden en hij daarom vroeg of laat gedwongen zou zijn om de affaire aan zijn vrouw op te biechten – de vrouw van wie hij eigenlijk zielsveel hield, of van wie hij in elk geval sterk afhankelijk was, en was dat in wezen niet hetzelfde, redeneerde de vader. En twee: dat de beste gelegenheid om dit te doen het moment zou zijn waarop ze de verantwoordelijkheid had gekregen voor niet één, maar wel drie kinderen en zich daarom redelijkerwijs niet in haar eentje zou kunnen redden, en hem er dus ook niet uit zou gooien.

Dat bleek een juiste inschatting. De moeder van de drieling, in het dagelijks leven dominee van de Allerheiligengemeente in Lund, voelde in de sidderende minuten nadat haar drie kinderen op een golf van bloed en pijn op de wereld waren gezet zo’n hevige angst voor de toekomst dat haar geloof in God zich spottend verschool. Dat een van haar kinderen bijna was bezweken aan wat de artsen later ‘onverklaarbare asphyxia neonatorum zonder blijvende complicaties’ noemden, voedde, weinig verbazend, haar angst. Gedurende de ruim tien minuten dat ze, in plaats van drie kinderen wier voetzolen ze maandenlang door de wand van haar buik tegen haar handen had voelen drukken, er maar twee had gehad, had ze een verdriet gevoeld dat zo verschrikkelijk en bodemloos was geweest dat al het verdriet dat daarop volgde, inclusief dat wat haar echtgenoot haar bezorgde, daarbij verbleekte. Tijdens deze tien minuten was ze bereid geweest om God met het eerste badwater van de kinderen weg te gooien – want welke God kon een pasgeboren kind uit de armen van zijn moeder rukken voordat ze zelfs maar zijn rimpelige handje had mogen aanraken?

Vergeleken met dat godsverraad leek het verraad van de man die met zijn mond vol Goudse kaas en wittebrood plechtig bezwoer dat hij zou blijven om voor haar en de kinderen te zorgen, als ze zijn gewroet in het broekje van de mondhygiëniste door de vingers kon zien, onbeduidend.

Daarmee niet gezegd dat ze niet huilde.

Daarmee niet gezegd dat ze het hem vergaf.

Maar het lukte, het lukte toch om gelukkig te zijn. Zo duizelingwekkend, jubelend gelukkig met haar kinderen, met het feit dat ze plotseling een gezin had, ook al was het dan enigszins krom en geschonden en een klein beetje leugenachtig. En met alle waardevolle dingen van de wereld die zich plotseling in zulke heldere kleuren manifesteerden: koffie, mandarijnen, de wapperende ziekenhuisgordijnen op de ongebruikelijk warme en zonnige herfstdag waarop de kleine Sebastian eindelijk precies goed aanhapte en voor het eerst echt goed zijn buikje vol dronk. Alles smaakte zo hemels. Alle kleuren waren zo helder. Elke lichamelijke sensatie, ook pijn, kreeg een nieuwe, bijna erotische dimensie. Te midden van een zee sterk geurende bloemen – want dit was in de tijd, eind jaren tachtig, dat bloemen nog waren toegestaan op de kraamafdeling in het ziekenhuis – kreeg de moeder van de drieling in de week die ze met haar drie enigszins te lichte kinderen in het ziekenhuis moest blijven, langzaam maar zeker haar geloof in God en de hemelse liefde terug, waaronder haar liefde voor de kinderen ongetwijfeld geschaard kon worden.

Met de aardse liefde voor hun vader was het beslist slechter gesteld, maar toch hield ze het meer dan twee decennia vol. Ze had wel wat anders aan haar hoofd. Voedingsschema’s. Muziekschoolkosten. Geheimen.

Maar uiteindelijk zou hun huwelijk natuurlijk toch stranden.

Eerst kwam de drieling, daarna kwamen drama en tranen en nog meer drama. Daarna volgde een wapenstilstand van bijna 23 jaar. Maar ten slotte kwam dan toch de dag waarop de laatste van de drie het huis uit ging, Sebastian, de eerstgeborene, die misschien juist omdat hij als eerste uit de baarmoeder was gekomen het meest moeite had om het nest te verlaten. Alhoewel hij niet veel verderop neerstreek, in een kamer in een studentenflat in dezelfde stad. Diezelfde dag verhuisde hun vader naar een eenpersoonskamer in hotel Concordia. Die had niet eens een minibar, maar wel sterren als je door het raam keek, een hele ruimte vol zelfs, hij keek naar buiten en voor het eerst in zijn leven realiseerde hij zich dat de ruimte heel, heel groot was en een mens, in vergelijking, heel, heel klein.

Dit was in 2012. De drieling werd dus geboren in 1989, in oktober. Die kerst gaf hun vader hun moeder een stuk van de Berlijnse Muur cadeau, dat hij had gekocht bij een straatverkoper die voor de buurtsuper stond. Zijn gedachte erachter was dat het verzoening symboliseerde. Ze smeet het tegen de muur en ging door met voeden.

In de zomer van 1994 werd Zuid-Skåne overspoeld door lieveheersbeestjes. Overal rode stipjes, zelfs in de vacht van de hond. Dit konden broer en zussen zich alle drie herinneren, hoewel ze het er nooit over hadden gehad.

In de zomer van 1999 ging de hond dood en werd bijna onmiddellijk daarna vervangen door een nieuwe. Het was net als de vorige een newfoundlander en ze noemden haar Bernarda. Dat had niets met García Lorca te maken.

1994 was overigens ook het jaar waarin Sebastian gemiddeld 3,2 nachten in de week in bed plaste.

In oktober 1989 werd in hetzelfde ziekenhuis ook een meisje geboren dat Violetta werd gedoopt. Haar ogen waren opvallend blauw, haar ledematen opvallend dun en haar ademhaling was merkbaar moeizaam.

In het voorjaar van 1995 leerde Clara fietsen, maar Sebastian en Matilda niet. Dit werd echter gecompenseerd door het feit dat zowel Sebastian als Matilda diezelfde zomer leerde zwemmen, en Clara niet. De vraag wie het meest motorisch begaafd was, bleef daarmee gelukkig onbeslist.

In 2016 reisde Sebastian naar Londen, Clara naar Paaseiland en Matilda naar Västerbotten. Daarna was niemand van hen meer dezelfde. Hetzelfde jaar nam hun moeder een volkstuintje in Sankt Månslyckan, Sint Månsgeluk. Op een ijskoude ochtend in februari zag ze daar een das, waarvan de indringende stank en scherpe klauwen haar even deden denken dat ze, net als Luther in slot Wartburg, oog in oog stond met de duivel. Na die keer refereerde ze in gedachten altijd aan het volkstuinencomplex als Angstgeluk, een naam die haar het gevoel gaf te leven. Dat was ook de aanzet tot haar verlangen om zichzelf volledig te zuiveren in de ogen van de Verlosser, een verlangen dat in de maanden die zouden volgen het toch al tamelijk gecompliceerde leven van haar kinderen op zijn kop zou zetten.

In 2004 kregen Clara en Matilda allebei voor het eerst hun menstruatie, respectievelijk in januari en in februari. Sebastian kreeg een PlayStation 2.

I

LONDEN

Alle liefdesgeschiedenissen, hoe bizar ze later ook worden, hebben een onschuldig begin, en dit was dat van Sebastian en Laura.

Hij zei: ‘Laura Kadinsky?’

En zij antwoordde: ‘Dat ben ik.’

Het menselijke brein is tegelijkertijd meer en minder gecompliceerd dan de gemiddelde mens denkt. Het brein is geen machine, het vertoont slechts oppervlakkige gelijkenissen met de processor van een computer, het omvat meer dan de Chinese kamer. Als je alle neuronen achter elkaar over de grond uit zou rollen, dan kun je drie keer rond de evenaar. Als je ervan uitgaat dat de gemiddelde mens in zijn dagelijks leven per dag een afstand van ongeveer tien kilometer te voet aflegt, duurt het dus bijna een half mensenleven om een rondje in je eigen hoofd te maken, en dan is er nog geen rekening gehouden met het feit dat het brein vluchtig beschouwd iets van een labyrint weg heeft. Aan de andere kant kun je het brein uittekenen als de nerven van een blad, complexer dan dat is het niet. Je kunt je het ruggenmerg voorstellen als de steel, het brein als een blad in je hand. Je kunt je het leven voorstellen als water, de ziel als sachariden en chlorofyl. De wortels van bomen genereren elektrische impulsen. De mens heeft, net als de meeste gewervelden, zijn wortels in zijn hoofd. Bij sommige spinnen daarentegen zitten de hersenen over het hele lijf verspreid, en de bloedzuiger heeft wel 32 breinen. In het menselijke darmstelsel zitten net zoveel neuronen als in de kop van een kat, maar dat willen maar weinig mensen erkennen.

Alle gewervelden hebben een brein, maar niet alle breinen hebben dezelfde vorm. Het menselijke brein bestaat bijvoorbeeld uit drie afzonderlijke en grondig bestudeerde delen – het cerebellum, het cerebrum en de hersenstam – terwijl het brein van de reuzeninktvis het meest doet denken aan een zwemband. Door het gat van die band werkt hij zijn gekauwde eten naar binnen. Wat de mens echter vooral onderscheidt van minder gecompliceerde wezens is een dunne maar zeer compacte buitenlaag, een gouden coating op de hersenschors, die neocortex wordt genoemd. Die komt bij veel zoogdieren voor, en de mens spiegelt zich in het glanzende oppervlak ervan wanneer hij in het dolfinarium van Kolmården een dolfijn ziet die net doet of hij het naar zijn zin heeft. De neocortex van de mens is hoe dan ook iets buitengewoons. Samen met de duimgreep heeft die van de mens de baas in het bos gemaakt, de kroon op de schepping, de enige soort op aarde die niet in staat is om volkomen in al zijn wensen en behoeften bevredigd te zijn.

De prijs voor dat dubieuze privilege wordt vooral betaald door vrouwen en hun getergde perineum, de zware druk op hun blaas, veroorzaakt door het bovenmaatse hoofd van de menselijke foetus. Sebastian Isaksson, 26 jaar, blond, blauwe ogen, klinisch depressief hoewel hij dat zelf niet besefte, zoon van een dominee van de Zweedse staatskerk en een ambtenaar van de belastingdienst en broer van twee vrouwen die niet met elkaar praatten, op het moment woonachtig in een armoedige studio in een van de voorsteden ten zuiden van Londen, had het Bijbelse verhaal van de zondeval altijd beschouwd als een metafoor voor de opkomst van de grotesk bovenmaatse neocortex van het menselijke brein. Eva, dacht hij, probeerde een cognitief vermogen te bereiken dat ver uitstak boven dat van de bofkont die haar partner en enige stimulans was, oftewel Adam, ze stak haar hand vanuit een evolutionair instinct uit naar de appel en God zei: ‘Eva, ik zal je een brein geven met vermogens die je je in je huidige, half vegetatieve staat niet eens kunt voorstellen, ik zal je zaken schenken als het vermogen tot abstract redeneren, ruimtelijk inzicht, tijdsbegrip, doodsbesef, gegeneraliseerde angst, ik zal je alles geven waar je om vraagt en een beetje meer en dit zal allemaal ontspringen aan wat ik de NEOCORTEX noem!’

En Eva zei: ‘Dat klinkt goed.’

En God zei: ‘Om hiervoor plaats te maken in je schedel moet ik die als zuurdesem laten opzwellen tot hij dubbel zo groot is, en hetzelfde zal gelden voor de schedels van je nageslacht, maar gewoon om je te dissen zal ik tegelijkertijd je bekken en je geboortekanaal niet breder maken.’

En Eva zei: ‘Oké. Fine. Whatever.’

En God zei: ‘Omdat je nog niet het vermogen hebt tot logisch redeneren, kun je deze twee feiten nog niet met elkaar in verband brengen, maar ik kan je vertellen dat de consequentie zal zijn dat jij en alle vrouwen na jou met vreselijke smart jullie kinderen zullen baren.’

En Eva zei: ‘Ik ben niet bang.’

Maar eigenlijk was ze doodsbang.

En toonde zich daarmee zowel het geschenk als de straf waardig, het eerste door haar moed, de laatste door haar overmoed.

De neocortex is natuurlijk niet het enige in de schedel wat verantwoordelijk is voor het gedrag van de mens. Je kunt je het brein voorstellen als een ingewikkeld baksel uit de Romeinse tijd, een matroesjka opgebouwd uit steeds gecompliceerdere dieren, een muis in een fazant in een varken. Helemaal aan de buitenkant een gouden korst van melk en honing, en helemaal in het midden een bang vogeltje, ingekapseld in een ei. Zonder al dat vlees in het midden zou de korst in elkaar zakken. Er is een hersenstam, die ervoor zorgt dat we kunnen ademen en slikken, die ervoor zorgt dat ons hart kan kloppen. Er is een klompje vlak boven de nek, dat ervoor zorgt dat we kunnen opstaan of met een vinger over de wang van iemand anders kunnen strelen. Er is een middensegment aan functies als de hippocampus (geheugen), de bulbus olfactorius (geur), de ventrikels (afvoer afvalstoffen). Zonder deze zou het menselijk bestaan volkomen zinloos zijn. Maar je kunt lang of kort over basisfuncties praten, het is toch de neocortex waarin het meest menselijke van de mens zijn oorsprong heeft, wat de mens in zekere zin ook naar het hoofd is gestegen. De neocortex balanceert op het topje van de piramide. De neocortex zit in de hoogste salarisschaal van het hersensysteem en verbruikt tachtig procent van alle energie. De neocortex maakt rare fouten op het werk en geeft zijn ondergeschikten de schuld. De neocortex is, met andere woorden, de baas.

Niet geheel onverwacht weerspiegelt de hiërarchische structuur van het brein de fysieke wereld die mede daardoor is gevormd. Uit bossen en weiden, troebele stroompjes en half vergane stegosaurusbotten zijn skyscrapers en spitcakes verrezen, lantaarnpalen en hijskranen, alles wat hoog, mooi en functioneel is. De mens heeft de wereld bottom-up opgebouwd, omdat hij zelf ook zo is opgebouwd. Het was dus niet meer dan natuurlijk dat ook het London Institute of Cognitive Science (LICS), een van ’s werelds meest vooraanstaande onderzoekscentra voor alles wat zich afspeelt tussen synapsen en cerebrum, een koploper op het gebied van de cognitiewetenschap, naar hetzelfde model was gevormd als dat wat je in de menselijke schedel aantreft.

Het instituut stond in het hart van Londen, een stad die tenminste ooit een zekere aanspraak kon maken op de titel ‘centrum van de wereld’. Het gebouw an sich, een prachtige, bakstenen wolkenkrabber die door de jaren heen zowel in de breedte als in de hoogte was uitgebreid met louter nieuwe lagen pleisterkalk en metaal, had een interne structuur die even strikt hiërarchisch als complex was. Helemaal onder in de kelder zaten de dieren, in letterlijke zin, en op de vele tussenverdiepingen zaten de medewerkers – met andere woorden Sebastian en zijn collega’s. Bezoekers werden door de deuren aan de voorzijde binnengelaten en werden vervolgens door middel van een gecompliceerd systeem van liften en trappen in sneltreinvaart van de ene naar de andere verdieping doorgesluisd. Het gerucht ging dat velen er nooit meer uit kwamen, dat ze opbrandden als verkeerd verbonden zenuwcellen en verdwenen.

Helemaal op de bovenste verdieping, aan de voorzijde, met uitzicht over het roemrijke Russell Square, in het equivalent van de prefrontale cortex van het gebouw, hadden de bazen van het instituut hun kantoor, netjes gerangeerd van de laagste tot de hoogste bevoegdheidsgraad. Op een grauwe ochtend in januari stond Sebastian bij de derde deur en probeerde zijn haar zo te fatsoeneren dat het sluik en netjes op zijn bezwete voorhoofd viel. Nadat hij daar na herhaaldelijke pogingen niet in was geslaagd, iets waarop hij door een passerende schoonmaakster werd gewezen, gaf hij het uiteindelijk op en klopte met trillende handen aan.

Waarom was Sebastian zo nerveus? Dat lag misschien niet helemaal, maar wel gedeeltelijk aan het feit dat het de eerste keer was dat hij zijn baas ontmoette. Tijdens het hele rekruteringsproces voor het onderzoeksprogramma bij het LICS had Sebastian met een groot aantal mensen te maken gehad, van de academische talentenscout die op een dag in de kantine van de technische faculteit van Lund had gezeten met een bordje in zijn hand met Sebastians naam erop, precies zo een als chauffeurs van vooraf geboekte taxi’s hebben wanneer ze op het vliegveld op businessclassreizigers staan te wachten, tot de onderzoeker die hem op zijn eerste dag op het instituut ontving, maar de directeur zelf had tot dan toe uitsluitend per buizenpost met Sebastian gecommuniceerd. Dat de directeur de enige op het instituut was die het oude buizenpostsysteem nog gebruikte – in plaats van zijn plukjes informatie gewoon in de beroemde cloud te stoppen – had Sebastian doen vermoeden dat zijn baas van het excentrieke type was dat niet geheel ongebruikelijk was onder begaafde mannen. De verwachte excentriciteit was de tweede reden dat Sebastian nerveus was – een leven omringd door excentrieke vrouwen had hem geleerd dat dat een zwaar overschatte karaktereigenschap was.

De deur vloog open.

‘Eindelijk ontmoeten we elkaar dan, jonge vriend! Ga zitten, ik bijt niet,’ bulderde Rudolph Corrigan, de twee meter lange, rossige man met een duidelijk Amerikaans accent die in de deuropening verrees. Hij ging opzij en wees naar een stoel. De hand die wees was zo groot als de schedel van een gemiddelde Scandinavische tweejarige en Sebastian gehoorzaamde, plotseling vervuld van dat hevige gevoel van welbehagen dat je kan vervullen wanneer je je halsoverkop in een situatie hebt gestort die je eigenlijk eng vindt en je beseft dat je waarschijnlijk, ondanks alles, toch zult overleven.

‘Dus… Sebastian Isaksson. Van de Universiteit van Lund.’

‘Dat klopt, sir.’

‘Eerbiedwaardige universiteit, n’est-ce pas? Niet zoals Cambridge, mind you, maar de beste die jullie in Zweden hebben, nietwaar?’ zei Corrigan toen hij achter zijn bureau was gaan zitten.

‘Ik moet helaas bekennen dat Lund primair sterk is op het gebied van de geesteswetenschappen. Het meest vooraanstaande medische onderzoek wordt gedaan op het Karolinska-instituut in Stockholm.’

‘Waarom ben je daar dan niet heen gegaan?’

‘Om privéredenen, sir.’

‘De liefde?’

‘Angst.’

Het verboden woord ontglipte Sebastian voor hij het kon tegenhouden, glad als een aal kronkelde het door de kamer, glipte Corrigans buizenpoststation in en gleed door het hele synapsenstelsel van het gebouw, zo meteen zou het in alle kwabben, bij alle mensen arriveren en iedereen koude rillingen bezorgen, want zo gaat dat met sommige woorden, ze mogen nergens anders hardop worden gezegd dan bij de psycholoog. Rudolph Corrigan was echter een gentleman, niet voor niets had hij twaalf jaar van zijn leven gewijd aan het eten van Eton mess, het oefenen van Franse conversatie en het strijken van zijn schooluniform op een exclusieve prep school in New Hampshire. Hij liet Sebastians faux pas passeren en veranderde van onderwerp.

‘Hoe bevalt het je hier bij ons? Je bent hier nu bijna een maand?’

‘Heel goed, sir. Ik ben erg dankbaar dat ik deze kans heb gekregen.’

‘Ja?’

‘Ja. Of wat ik bedoel, ik weet zeker dat ik dankbaar zal zijn wanneer ik begrijp wat deze kans inhoudt. Ik moet bekennen dat ik dat niet helemaal doe. Nog niet. Maar ik weet zeker dat die groots is. Die kans, bedoel ik.’

‘Ja, dat is een beetje een mysterie, is het niet?’

‘Nu volg ik u volgens mij niet helemaal, sir.’

‘Wat je hier doet, Sebastian. Dat is een mysterie, nietwaar?’

‘Ik weet niet of ik zo’n groot woord als “mysterie” zou gebruiken. Maar het is wel een beetje onduidelijk, dat moet ik toegeven.’

‘Voor mij is het zo klaar als een klontje.’

‘Ja, dat mag ik hopen,’ zei Sebastian, en hij veroorloofde zich een glimlach in de hoop dat die als grappend zou worden opgevat, misschien zelfs collegiaal. Corrigan reageerde er niet op.

‘Het zit zo, Sebastian, luister goed, want ik zeg dit maar één keer. De tijden zijn voorbij dat het hersenonderzoek een marginale tak van de medische wetenschap was, erop gericht om ziektes te genezen en kleine alledaagse mysteries te onthullen, zoals waarom sommige mensen homoseksueel worden en andere depressief. We staan aan het begin van een paradigmaverschuiving. Waar die uit bestaat, besef je denk ik wel.’

(Dat deed Sebastian niet.)

‘Daarom denk ik dat je ook begrijpt dat de behoefte bestaat om die informatie te houden waar die thuishoort.’

(Dientengevolge begreep hij ook dat niet, zoals je ook geen vergelijking kunt begrijpen waarvan de onderliggende noemer onbekend is.)

‘Met andere woorden, ik gebruik dit betrouwbare, oude systeem niet voor niets.’

Corrigan aaide teder het buizenpoststation en leunde achterover op zijn zwarte leren bureaustoel.

‘We leven in een gecontroleerde samenleving, Sebastian. Ik ben geen reactionair, dat kan zoals je weet niet in deze tak van onderzoek, maar ik geloof in een zeker mate van integriteit, zowel privé als professioneel. Ik heb vergeefs geprobeerd mensen in de hogere kringen ervan te overtuigen hun blinde vertrouwen in die “wolk” op te geven, maar enfin. In wezen zijn we het er hier op de bovenste verdieping allemaal over eens dat we aan geheimhouding moeten vasthouden. Daarom is dit instituut niet langer een pleitbezorger van transparantie, integendeel, we zitten momenteel in een reorganisatie naar een model dat veel beproefd is door criminele netwerken en terroristen. Niet omdat we criminelen zijn, mind you, maar omdat die per slot van rekening toch extreem effectief zijn gebleken als het gaat om het minimaliseren van het risico op informatielekken. Ik heb het dus over een opdeling in cellen, waarbij elke cel alleen over de informatie beschikt die noodzakelijk is voor het uitvoeren van de aan die cel toebedeelde opdracht. In het geval van, zeg, afluistering, kidnapping of iets dergelijks, wordt de schade beperkt doordat een lid van een afzonderlijke cel alleen de beschikking heeft over één of hooguit twee stukjes van de puzzel die het grote geheel vormt. Begrijp je?’

‘Ja, sir.’

‘En je begrijpt dat we het hebben over een puzzel met duizenden stukjes? Om het zo duidelijk mogelijk te zeggen zonder het model te schenden dat ik zojuist heb gepresenteerd: ik kan je niet precies vertellen waarom we je hebben binnengehaald, Sebastian. Gezien het feit dat je desondanks toch onze uitnodiging hebt geaccepteerd, kan ik slechts de conclusie trekken dat dat je niet afschrikt of zelfs maar verwondert. Klopt dat?’

‘Ja, sir.’

(Dit was natuurlijk net zo waar als dat het niet waar was. In de toestand waarin Sebastian verkeerde toen hij werd benaderd door de talentenscout van het instituut en de baan kreeg aangeboden, kon het hem niet schelen wat die baan inhield, zoals het hem evenmin kon schelen of de zon de volgende dag zou opkomen of niet. Hij zou op elk aanbod in zijn gegaan dat hem reden gaf uit Lund weg te gaan. In Lund had hij namelijk niets meer, en niets hebben is in wezen minder pijnlijk in een nieuwe omgeving. Of in elk geval op een andere manier pijnlijk.)

‘Bien!’

Corrigan sloeg tevreden zijn handen ineen, waarna hij in een stapel papieren op zijn bureau begon te rommelen.

‘Ik heb hier een paar beoordelingen van Barázza… Hij zegt dat je het uitstekend doet. Barázza en jij behoren tot dezelfde cel, dat had je misschien begrepen? Door zijn lovende woorden zou je bijna gaan geloven dat je een Multitalent bent! Maar hij is wel temperamentvol, die Barázza…’

‘Een Multitalent, sir?’

‘Onze waardevolste medewerkers, Sebastian – de diamanten, de krenten, de Nobelprijswinnaars in spe. Het is geen geheim wie ze zijn, of dat ze ongeveer 4,3 keer zoveel verdienen als jij. Het zijn Childs, Harvey, Misomoto, Benutti, Jensen… Ikzelf natuurlijk. En Travis uiteraard, de charmante Jennifer Travis! En wie weet, Sebastian, misschien heb je wel sluimerende talenten die we nog niet hebben ontdekt, dat is heel goed mogelijk. Maar ik denk het niet, als ik eerlijk ben.’

‘Nee, zeker niet, sir.’

‘Hoe dan ook: Barázza schrijft hier dat het erop lijkt dat je snel leert, bereid bent om samen te werken en vooral dat je criteria voor de selectie van het onderzoeksmateriaal helemaal in orde lijken. Ik citeer: “Een zekere onzekerheid in het begin lijkt te hebben plaatsgemaakt voor een zeldzame scherpzinnigheid als het gaat om diagnosticeren, catalogiseren en het voorschrijven van maatregelen bij de gevallen van abnormale cerebrale processen die bij doorverwezen objecten eerder door cel 12 werden geobserveerd. Kan vurig aanbevelen dat Isakssons verantwoordelijkheid wordt uitgebreid met, naast de diagnostische gesprekken, het opvolgen, onderzoeken en – indien wenselijk – proberen te behandelen van een paar van de toekomstige objecten in onderzoeksgroepen 3A, 3B en 3C van cel 14. Voorstel is dat bovenstaande geschiedt onder begeleiding van ondergetekende.” Et voilà, Sebastian! Je eerste promotie is een feit wanneer ik mijn krabbeltje op dit papier zet…’

Met een klassieke machthebberspennenstreek schreef Corrigan zijn handtekening onder het zojuist geciteerde schrijven en schoof het naar Sebastian, die het, zonder te weten wat hij ermee hoorde te doen, oppakte en het als het ware in de lucht liet zweven. Corrigan rukte het papier uit Sebastians hand, vouwde het op en schoof het nogmaals over de tafel naar Sebastian.

‘Pak aan en geef het aan Barázza. Hij zal je over je nieuwe taken informeren en welke graad van geheimhouding eventuele resultaten wordt toegekend. Wat zeg je ervan, zullen we het vieren?’

Uit een lade van zijn bureau haalde Corrigan een thermoskan koffie en een pak jaffacakejes. Sebastian, die in de paar weken dat hij nu in Engeland woonde voor uitgerekend deze koekjes een zwak had ontwikkeld, herkende ze als een duurder merk dan het soort dat hij zichzelf gunde, en ontdekte tot zijn verbazing – en stille schrik – hoe een golf van honger naar zowel het leven als specifiek dit soort jaffacakejes, dat een ongewoon hoog cacaogehalte en bittere in plaats van zoete sinaasappelmarmelade beloofde, in hem omhoog welde. Was het echt zo gemakkelijk? Was dit alles wat nodig was om het emotionele vasten te doorbreken waaraan hij zich had gehouden sinds wat er was gebeurd– een beetje lof, vet en suiker?

‘Neem toch wat!’ bulderde Corrigan en hij zwaaide het pak koekjes onder Sebastians neus. ‘Of ben je zo’n fanatiekeling die suiker vergelijkbaar vindt met dope? Als iemand met uitvoerige ervaring met beide substanties kan ik je vertellen: dat is het níét!’

‘Natuurlijk niet, sir,’ zei Sebastian en hij nam in elke hand een jaffacakeje. Hun geur was bedwelmend, als de geur van de langs elkaar wrijvende dijen van een passerende vrouw. Verschrikt merkte Sebastian dat de tranen ervan in zijn ogen sprongen, het was moeilijk te zeggen of dit uit dankbaarheid of verdriet gebeurde, maar hoe dan ook was het gênant, en hij moest zijn mond volproppen om de brok in zijn keel door te slikken voordat die hem deed instorten, daar aan Corrigans bureau.

‘En hoe gaat het met de aap?’ vroeg zijn baas en hij leunde achterover, de rugleuning van zijn bureaustoel in een hoek die geschikt was om de suggestie te wekken van een ontspannen gesprek met een onderschikte.

‘Goed,’ wist Sebastian uit te brengen toen de vermalen koekjes eenmaal keelholte en traanbuizen hadden vrijgemaakt.

‘Je moet weten, Sebastian, dat dit een heel speciale aap is.’

‘Dat heb ik begrepen, sir.’

‘Ik denk eigenlijk dat je dat niet hebt begrepen,’ zei Corrigan.

‘Ik bedoel, ze is enorm intelligent. Bijna als een mens.’

‘Helemaal niet! Ze is helemaal niet als een mens, Sebastian. Je stelt me teleur. Eigenlijk. Dat moet ik zeggen.’

Corrigan trok een hendel aan zijn stoel los, waardoor de rugleuning met een klik naar voren schoot. Dat maakte de afstand tussen zijn en Sebastians gezicht gênant klein.

‘Het zit zo, Sebastian: de aap die jij onder je hoede hebt gekregen is interessant omdat ze – ondanks een evidente hoewel niet uitzonderlijk hoge intelligentie – blijk geeft van een eigenschap die geheel vreemd is aan de menselijke natuur. Deze aap heeft een moreel kompas, begrijp je.’

‘Veel apen…’

‘Ja ja, ik weet het. Maar je begrijpt het niet: dit is een zéér morele aap. Ze heeft zo haar regels, begrijp je, en daar tornt ze nooit aan. Ik zeg het je: nóóit! Dat is een consequentie waarop geen mens op deze wereld prat kan gaan, daar kun je het volgens mij mee eens zijn. De meesten van ons vinden bijvoorbeeld dat je, noem eens wat, geen mensen mag eten. Maar toch: stel je voor dat je vastzit op een onbewoond eiland zonder eten, samen met een oudere dame met twee kunstheupen en staar en diabetes en what have you. Als je genoeg honger kreeg zou je haar toch zeker doden en opeten?’

‘Nee, nou ja. Misschien. Misschien zou ik dat doen. Ik weet het niet.’

‘Zie je wel,’ zei Corrigan tevreden. ‘Niets is echt heilig voor ons mensen, niet eens de algemeen geaccepteerde regel dat individuen van onze eigen soort een onschendbaar recht op leven hebben, toch? Maar die aap tornt nóóit ergens aan.’

‘Maar om wat voor soort regels gaat het dan?’ vroeg Sebastian, oprecht geïnteresseerd.

‘De aap is bij ons terechtgekomen via de faculteit filosofie van het UCL. Ze hadden haar gebruikt bij een of ander moreel experiment, zie je, ze is getraind in het decoderen van de gezichtsuitdrukkingen van mensen die met diverse klassieke morele dilemma’s worden geconfronteerd. Ze lijkt er dus een soort doorsnee-westers, joods-christelijke set morele regels op na te houden. Niet doden, niet stelen, niet de vrouw van je naaste begeren, enzovoorts. Met dat verschil dat ze ze slaafs volgt. Ik heb eerder zelf voor haar gezorgd, maar ik kon de druk niet aan. Ik zal eerlijk tegen je zijn, Sebastian: ik hou van vrouwen. Praktisch alle vrouwen. Begrijp me niet verkeerd, ik ben gelukkig getrouwd met een fantastische vrouw, maar we hebben een open huwelijk. En ik heb geprobeerd dat aan die aap uit te leggen. Talloze keren. Maar ze weigert mijn kant van het verhaal te zien.’

Voor zijn geestesoog zag Sebastian hoe Corrigan en de aap diep in een geanimeerd gebarentaalgesprek verwikkeld zijn, waarin keer op keer hetzelfde obscene gebaar wordt herhaald, tot Corrigan zich moedeloos de rode haren uit het hoofd trekt.

‘Temple, je weet wel, Tiffany van het secretariaat, en ik spreken eens in de week af voor, nou ja, een afspraakje. Niets geks aan, vind ik, helemaal in overeenstemming met de regels, aangezien de secretaresses in een eigen celstructuur werken waarover ik in het geheel geen gezag heb, dus wat is dan het probleem?’ Hier pauzeerde Corrigan even, alsof hij antwoord verwachtte. Sebastian, wiens seksleven altijd juist alleen maar uit problemen had bestaan, kon er minstens een dozijn bedenken, maar besloot ze niet op te noemen. In plaats daarvan vroeg hij: ‘Maar wat deed ze dan?’

‘Temple? Dat kan ik toch niet vertellen, ben je gek? Nogmaals, Isaksson, informatie moet je houden waar die thuishoort.’

‘Nee, sir, de aap, ik bedoelde de aap! Wat deed de aap?’

‘Precies wat jij nu doet.’

‘Ik doe niets. Wat doe ik?’

‘Je blik, Sebastian. Telkens wanneer Tiffany op bezoek was geweest kon ik het in de ogen van die aap zien. Ze wilde me niet aankijken. Weigerde haar tussendoortje aan te nemen, gooide het stuk komkommer naar mijn hoofd. Klassieke apengebaren, weinig geraffineerd. Maar evengoed kwetsend.’

‘Hoe weet u dat haar verontwaardiging uit morele overwegingen was? Misschien was ze alleen maar jaloers?’ vroeg Sebastian.

‘Daar heb ik natuurlijk aan gedacht. Maar nee. Ze heeft bijvoorbeeld niets tegen mijn vrouw. Het is absoluut een morele stellingname.’

‘Waar heeft u haar dan voor nodig? De aap, niet Temple.’

‘Dat kan ik niet vertellen, ben ik bang. Je bent niet bevoegd om over die informatie te beschikken. Het is jouw taak haar te voeren en haar tevreden te houden. Dat is alles. Daarna zullen we wel zien. Als die dag komt, ja…’

Corrigan wierp een donkere blik naar buiten en Sebastian deed hetzelfde.

Van bovenaf gezien zag het donkere water van de rivier eruit als een penseelstreek, de gebouwen als bergen as. Het was niet mooi, maar het kon een volwassen man tot tranen toe roeren, hoe teer de melkachtige lucht trilde en hoe een enkele zonnestraal die kon doen uiteenspatten in duizend gouden scherven van smog, die zouden verdwijnen voor je zelfs maar in de gaten had dat ze er waren.

Even kreeg Sebastian het idee dat Corrigan en hij, verenigd in bleekgrijze stilte en met hun ogen gericht op het vormeloze lichaam van de stad, hadden wat de meisjes in de bovenbouw altijd op z’n Engels een ‘moment’ hadden genoemd: een ogenblik van stille verstandhouding, een gedeeld gevoel van angst en geluk in leven te zijn. Dat dat echt zo zou zijn was uitgesloten, begreep Sebastian al snel, toen hij besefte dat hij geen flauw idee had waar Corrigan werkelijk aan dacht, en dat er daarom onmogelijk sprake kon zijn van een echte verstandhouding. Dat was natuurlijk niet uniek voor deze situatie, de illusie van een waarachtige verstandhouding was veeleer een menselijke basisvoorwaarde, die slechts in een enkel geval kon worden overwonnen door de pure en eeuwige liefde die alle aardse wetten tart, dacht Sebastian, en dat Corrigan en Sebastian niet zojuist halsoverkop verliefd waren geworden was nu niet direct iets om rouwig om te zijn. Maar toch. Het besef dat ze per slot van rekening slechts twee vreemden waren die toevallig naar hetzelfde magisch tragische uitzicht staarden, maakte dat Sebastian zich plotseling heel erg eenzaam voelde.

Wat hij in feite ook was, en in zekere zin altijd was geweest.

‘Ach ja,’ zei Corrigan en hij legde zijn twee brede handen op het blad van zijn bureau. ‘Kijk niet zo bang, jongeman. Ik geloof in je. Dit ga jij voor elkaar boksen. Anders zou je hier niet zijn geweest.’

Sebastian slikte. In zijn oren klonk het meer als een belediging dan als aanmoediging.

‘Eruit!’ brulde Corrigan, en Sebastian stond zonder een woord te zeggen op en verliet de kamer om terug te lopen naar zijn kantoor, onzekerder dan ooit over de vraag wat hij daar eigenlijk deed.

Het maakte niet uit dat het niet mooi was. Het gebouw zelf bijvoorbeeld, dat het alle tinten grijs had, alsof het één was met de hemel. De vogels leken dat te geloven, ze vlogen zich dagelijks tegen de gepleisterde façade te pletter en vielen als sneeuw op de grond. Als poedersuiker zagen ze eruit, met hun kapotgereten verentooien.

Later die middag stond Sebastian op zijn kantoor met zijn voorhoofd tegen het raam geleund. Hij dacht dat hij er vast aan zou wennen – aan de vogelsterfte, het gevoel van angst en geluk tegelijk, het geluid van de snelheid van een vogel door de lucht, dat het menselijk oor niet kan registreren, de knal die daarop volgt en een einde maakt aan alles. De totale identificatie met de vogel, omdat de bedwelmende vrijheid en het verlammende verdriet de mens op exact hetzelfde moment raken en samen alle gevoelens oproepen die het emotionele spectrum van de mens rijk is. Hij zou er wel aan wennen, dacht hij, omdat je dat nou eenmaal doet. Eraan wennen. Je kon aan bijna alles wennen, aan de smaak van spinazie, de smaak van bloed, de smaak van vrijheid en verlies. De smaak van ondergang. Dat was kort gezegd een consequentie van de plasticiteit van het brein.

Het maakte niet uit dat het niet mooi was, dacht hij nuchter en schreef een naam op het raam, dat was beslagen door zijn adem, omdat wat mooi was altijd voorbijging. Daar herinnerden de vogels hem aan, hoe kort alles duurde, hoe snel alles wat je had opgebouwd weer kapot kon gaan. Paf, en daar vlogen de veren in het rond, als een pak meel dat op de grond viel. En daarna, bij het aanbreken van de dag, kwamen er mannen en vrouwen met oranje hesjes om de sporen van het trottoir te vegen, en het leven reïncarneerde ergens anders, de bladeren ritselden onder in rubber gestoken kindervoeten, de rij voor het ontbijt bij de broodjeszaak op de hoek ging hortend en stotend vooruit en een nieuwe werkdag ving aan op het instituut.

In dit verband maakte het niet uit dat het gebouw waarin hij zich elke dag tussen negen en vijf bevond dezelfde kleur had als het bleke aangezicht des doods. Ondanks alles stond er een tafeltennistafel in de kelder en hingen er Klimt-reproducties aan de muur in de kantine. Er waren apen en er waren vissen, lintwormen en aan alzheimer lijdende amfibieën met hersenweefsel als knisperend cellofaan, alles binnen de onneembare muren van het gebouw. Er waren stamcellen. Er was werk dat als in terreurcellen was georganiseerd. Er was het enige wat onderzoek, net als het leven, echt nodig had: voorwaartse beweging, cirkelbeweging, een vorm van beweging waar de dood geen vat op had. Hij dacht dat dat was wat hij wilde, en ook al was dat niet zo, dan was het in elk geval wat hij nodig had.

Ruim drie weken geleden had Sebastian, pas gepromoveerd en gevoelsmatig geamputeerd, het instituut voor neurowetenschappen aan de Universiteit van Lund verlaten voor deze junioraanstelling aan het London Institute of Cognitive Science. Maar het waren drie weken geweest, uitgerekt als elastiek, opgerekt tot het uiterste, elke seconde betekenisvol – en tegelijkertijd volstrekt zinloos. Drie weken en een oceaan van latente angst, gevuld met de riffen en scheren van het werk. Hij had zo veel verantwoordelijkheid op zijn broze schouders gekregen, die doorbogen onder het gewicht, terwijl die hem tegelijkertijd langer maakte. En hij was toch al lang, 1,87 meter en mooi als de kuise Susanna. Dat laatste was weliswaar de mening van zijn moeder, de dominee, maar ook anderen vonden Sebastian mooi. Dat had weinig zin. Sebastian was om verschillende redenen naar Londen gegaan, maar slechts één daarvan droeg de naam van een vrouw en die naam was letterlijk in steen gehouwen.

Met een inwendige zucht wendde Sebastian zich van het raam af en liep terug naar zijn bureau, waar zijn officiële promotie hem aanstaarde naast de stapel half afgemaakte anamneses. Hij was niet helemaal tevreden met zijn bevordering. Het was al lastig genoeg om gesprekken te moeten voeren met hulpzoekenden. Om ook daadwerkelijk de verantwoordelijkheid voor hen te gaan dragen was meer dan hij aankon, was zijn vaste overtuiging.

Binnen het gigantische en zeer ondoorzichtige onderzoeksproject waaraan Sebastian was verbonden was er een omvangrijke, en in aantal voortdurend toenemende groep vrijwillige proefpersonen – de meesten daarvan op een of andere manier ziek – die moest worden geïnterviewd, beoordeeld en daarna grondig aan onderzoek worden onderworpen door middel van zowel fMRI’S als een op maat gemaakte, experimentele batterij aan tests. Als laatst binnengekomen medewerker op het instituut, en bovendien een van de jongste, was Sebastian de verantwoordelijkheid ten deel gevallen om veel van de intakegesprekken met de hoopvolle onderzoeksobjecten te voeren. Of nee, dat was eigenlijk niet waar, de allereerste schifting onder de proefpersonen werd gedaan door een middelmatige psycholoog met rudimentaire kennis van de neurowetenschappen met de naam Benedict Katz. Het management had geoordeeld, zo had Sebastian van zijn begeleider Barázza begrepen, dat het eerstelijnswerk eigenlijk alleen sorteerwerk van het type lopende band was, waarbij de aandachtzoekers en de praatzieken moesten worden gescheiden van degenen met echte neurologische schade, om daarna te worden afgescheept. Op het onderzoeksinstituut wilde men geen mensen die gesprekstherapie nodig hadden; men wilde defecte hersenen, fantastische breinen, hersenen die zich afwijkend gedroegen op manieren die lichtjaren verwijderd waren van wat het standaardbrein vermag.

Dus pas nadat Benedict circa 95 procent van het aangemelde corpus had geamputeerd, zag Sebastian de overige vijf procent voor een intakegesprek. Dit was helemaal nieuw voor Sebastian, die eerder op gepaste afstand was gebleven van de interpersoonlijke dimensie die zelfs de hardste der natuurwetenschappen soms kent. Zoals in het leven van iedere jonge jongen uit Lund, was er natuurlijk een tijd geweest waarin Sebastian ervan had gedroomd arts te worden – een droom die hij in zijn vroege tienerjaren had gevoed met dezelfde blinde wanhoop waarmee je een plant water geeft waarvan het wortelstelsel al is verdroogd. Pas toen hij een aflevering zag van de eind jaren nul uitzinnig populaire tv-serie Grey’s Anatomy besefte hij dat de bezigheden van een arts net zo goed onder zielenzorg vielen als onder diagnostiek, een ontwikkeling in de beroepsgroep die in de twintigste eeuw was ontstaan. Sebastian wilde niet voor zielen zorgen onder werktijd, zo veel wist hij als zeventienjarige al wel – daar had hij in zijn privéleven al genoeg mee van doen, met een zus die een abonnement had op de jeugdpsychiatrische kliniek, een andere die voor haar eigen schaduw nog bang was en een vriendin die hardnekkig weigerde om op even dagen te eten. Hij wilde geen ongeruste familieleden troosten, omdat hij zelf een ongerust familielid was dat behoefte had aan troost.

Dus hij besloot een ander pad te kiezen – hij zou zich wijden aan hersenonderzoek in plaats van aan hersenchirurgie. Als hij in willekeurig welke andere stad in Zweden was opgegroeid, was hij waarschijnlijk uitgelachen om zijn nieuwe droombaan – een fantasieberoep, hij had evengoed kunnen zeggen dat hij astronaut, leeuwentemmer of onderzoeksjournalist wilde worden. Maar Lund was anders, het was een stad van kennis, een stad van wetenschap, een stad van pretenties en gepensioneerde professoren, een stad waar zonen en dochters van academici en architecten wafels aten op het dak van het observatorium of onder de platanen in bladerhopen lagen, hun wangen tegen elkaars zachte Noorse vesten wreven en fluisterden: ‘Na ons eindexamen word ik hersenweten-schapper en jij wordt dichter, we krijgen kinderen en honden en eredoctoraten en ons zal nooit iets overkomen zolang we aan de goede kant van het spoor wonen.’ Zo fluisterden de jongelui, en hun viel geen hoongelach of klassenanalyse ten deel, maar een lieve glimlach, een vingertop langs de wang en een hees maar melodieus: ‘Sebastian, ik denk dat ik van je hou.’

Met andere woorden: Sebastian had de steun van zijn omgeving genoten bij het bereiken van zijn nieuwe levensdoel, vooral die van zijn vader en moeder, omdat zijn zussen beduidend minder ambitieus van aard waren – vanuit Sebastians perspectief had het geleken alsof Clara en Matilda hun gezamenlijke tienerjaren grotendeels hadden gewijd aan het verlangen om weg te gaan, energie die ze zijns inziens beter hadden kunnen besteden aan het daadwerkelijk proberen weg te gaan, als dat dan was wat ze wilden (en na een tijd lukte het ze ook – Matilda was, na een paar jaar als hulpverlener in Bangladesh te hebben gewerkt, in Berlijn neergestreken, en Clara woonde al jaren in Stockholm). Zelf was hij het liefst de rest van zijn leven in Lund gebleven, redelijk succesvol in zijn werk geworden, getrouwd, zelf de vader van een paar vroegrijpe kinderen geworden.

Maar vervolgens liep het allemaal anders, nadat was gebeurd wat was gebeurd.

Het is algemeen bekend dat traumatische gebeurtenissen het innerlijke landschap, dat wil zeggen het spinnenweb van impulsen en emoties in het brein, dramatisch kunnen herstructureren. Sebastian wist dat wat hem was overkomen het soort levensgebeurtenis was die het brein als dynamiet opblies, waarna je het moeizaam weer in elkaar moest puzzelen. De meesten probeerden tijdens hun jaren van rouw om de mens die ze waren geweest opnieuw op te bouwen, maar dat hoefde niet noodzakelijkerwijs. Je kon ook proberen om uit de resten iets nieuws op te bouwen. Wat een catastrofe in Sebastians leven had geleken, en ongetwijfeld ook was, zou misschien – mede, want niets in het leven stond op zichzelf – een katalysator blijken te zijn. Met veel van de synapsen in zijn brein doorgebrand van verdriet zou hij een ander soort mens kunnen worden dan die hij eerst was. Een mens die helemaal leefde voor zijn werk, voor de wetenschap, voor alles wat de dood niet kon raken.

Elke ochtend voordat Sebastian zijn kamer in Tulse Hill verliet, ging hij daarom voor zijn scheerspiegel staan en herhaalde het op harde feiten gebaseerde mantra waarvan hij had besloten dat het een leidraad in zijn nieuwe leven moest worden:

VERGEET NIET

DAT HET BREIN PLASTISCH IS

DAT BETEKENT DAT HET MOGELIJK IS

OM STEEDS WEER NIEUWE DINGEN TE LEREN

JE LEVEN LANG

DAT BETEKENT

DAT GEEN ENKELE SCHADE

ONGEDAAN KAN WORDEN GEMAAKT

DAT GEEN ENKELE EIGENSCHAP

NIET TOT HAAR TEGENDEEL KAN WORDEN OMGEBOGEN

DAT GEEN ENKELE ANGST

NIET KAN WORDEN BETEUGELD

EN DAT JE

ANDERS KUNT LEVEN

Maar elke dag eindigde hetzelfde: hij snoof om zichzelf in de spiegel, wendde zich af en ging op precies dezelfde manier door het leven als anders, met andere woorden: onzeker. Het brein kan nieuwe dingen leren, maar dat betekende niet dat dat gemakkelijk was.

Ondanks zijn ongemak als het om sociale interacties ging, gingen de diagnostische gesprekken tot Sebastians grote opluchting steeds beter. Dat was een overwinning, hoe klein ook, een stap op weg naar zijn doel om iemand te worden die geen belang had bij mensen anders dan als onderzoeksobject. Tegenwoordig hoefde hij niet meer elke keer over te geven als een nieuw iemand zijn brein in Sebastians handen legde en hem vroeg om te beoordelen of het gezond of ziek was, normaal of abnormaal, mooi of grotesk. Waarmee niet gezegd was dat hij het leuk vond, of zelfs maar nuttig. Hij verlangde naar de kelder, naar de machines, naar de foto’s van in alle kleuren van de regenboog schitterende walnoten, kaarten van het innerlijk, het uiterste, de antwoorden op prangende vragen als wat een mens eigenlijk is, de hersenen kortom, hij verlangde naar de hersenen, losgekoppeld van het wilde vlees van het menselijk enigma; de lichamen, de handen, het zweet, de stemmen, de ogen, de wil, de angsten en de eisen.

Sebastian ging achter zijn bureau zitten en keek ongelukkig naar zijn promotiebrief. Het besef dat hij van het begin af aan al had moeten hebben was net bij hem geland: dat het laatste – de wetenschappelijke studie van het brein dus – het eerste niet uitsloot, het interpersoonlijke contact en het gevoel van verantwoordelijkheid voor de mensen wier brein hij tot in detail moest bestuderen. Met zijn nieuwe positie zou hij eindelijk toegang krijgen tot het lab, maar hij zou ook een hechtere band krijgen met deze ongelukkige mensen. Ze zouden denken dat hij ze kon helpen, en alleen hij – en mogelijkerwijs de zeer morele aap, die daadwerkelijk zeer opmerkzaam was – zou weten dat dat niet mogelijk was.

Hij werd uit zijn melancholische gepieker opgeschrikt doordat het intercomsysteem (nog een van Corrigans bedenksels) begon te piepen.

‘Isaksson,’ zei Sebastian.

‘Met Tiffany van het secretariaat. Ik heb van het management begrepen dat u met onmiddellijke ingang verantwoordelijk bent voor object 3A16: 1?’

Sebastian keek op de klok. Hij was exact twee uur en zeven minuten geleden gepromoveerd.

‘Ja, hm, dat kan kloppen. Als jij het zegt. Wie is dat?’

Tiffany ging zachter praten.

‘Ik mag dit eigenlijk niet zo zeggen, maar ik was erbij toen Benno het intakegesprek deed en jezus, dit is echt een halvegare.’

Sebastian richtte zijn blik op het plafond. Ben ik tot de dood toe moe.

‘Mr Isaksson? Zal ik het dossier opsturen?’

‘Ja,’ antwoordde Sebastian met een zucht. ‘Stuur het maar met de buizenpost.’

Object 3A16: 1, bijgenaamd ‘Toiletkind’ (TK)

Gesprek met Benedict Katz, psycholoog (BK), 7 januari 2016

Transcriptie door Tiffany Temple, medisch secretaresse

TK: Ik droomde dat ik op mijn wc van een onvoldragen kind beviel. Je weet wel, zoals van die meiden waar je soms over leest: ‘Ging naar wc – beviel van kind: buikvet bleek gewoon foetus’ en dan denk je van: in welke fucking state of denial heeft die meid geleefd? Hoe kun je negen maanden lang niet merken dat je zwanger bent? En dan zo’n obligate foto erbij van die vrouw in een ziekenhuisbed met een glimlach als een banaan van oor tot oor met die onverwachte verrassing in haar armen en ook al zegt ze dingen als: ‘Natuurlijk was het wel een beetje een schok, maar toen ik voor het eerst in zijn ogen keek, daar op het damestoilet in The Fox and Bullhorn, voelde ik een liefde die ik nog nooit eerder had gevoeld, het was gewoon magisch en ik ben zo gelukkig,’ je kunt gewoon in haar ogen zien dat ze doodsbang is en alleen maar denkt zo van: als ik niet zo’n sukkel was die bang is voor confrontaties, had ik een maand of acht geleden ontdekt dat ik zwanger was en had ik dit monstertje kunnen aborteren, maar nu zit ik hier, voer voor de tabloids, en het beste waar ik op kan hopen is dat Huggies mijn verhaal aangrijpend vindt en luiers wil sponsoren. Nou ja, in mijn droom was ik dus zo’n meisje, zeg maar. Ik ging naar de wc in de veronderstelling dat ik even flink aan de schijterij was, maar wat gebeurt er? Ik voel hoe er iets uit me glijdt, als een aal, zeg maar, helemaal slijmerig en koud. En dan kijk ik in de wc en daar ligt het, en ik begrijp dat het een baby is, dus ik sta op omdat ik er niet naar kan kijken, maar daarna krijg ik weer spijt, ik heb nog nooit een miskraam gezien, zeg maar, heb zelfs nog nooit een abortus ondergaan, geloof het of niet. En je gelooft ’t niet, begint dat kind ineens te bewegen daar in het water! Ligt met zijn armpjes en beentjes te zwaaien en beweegt zijn mondje als een vis. En ik zo van: shit, hij leeft, dus ik steek mijn handen in die wc-pot om hem eruit te halen. Hij is heel klein, een centimeter of dertig, en heel dun, maar zijn gezicht is helemaal af, zeg maar, zoals baby’s er in luierreclames uitzien, en ik, ik, ik kan het bijna niet zeggen, maar, zeg maar, wat ik voelde was… liefde. Geen afschuw, hoewel de baby droop van het wc-water en bloed, maar liefde. En toen stond ik daar dat kind te wiegen, waarvan ik niet eens wist dat ik het in me droeg, en heel even voor ik wakker werd was mijn leven helemaal perfect.

BK: Ik weet niet helemaal wat je denkt dat ik…

TK: Ja maar, wat betékent dat nou? Ik droom normaal altijd over dolfijnen.

BK: Die vraag kan ik niet beantwoorden. Dit is geen psychoanalyse, het spijt me als je dat verkeerd hebt begrepen. Wij houden ons bezig met neurologische problemen vanuit een strikt fysiologische kant, voor alles wat te maken heeft met, ik krijg het bijna niet over mijn lippen, ‘het onderbewuste’ moet je ergens anders zijn.

TK: Nee, nee, dat heb ik niet verkeerd begrepen. Ik weet waar jullie je mee bezighouden. Scans en alles. Dat wil ik.

BK: De vraag is niet echt wat je wilt, maar wat je het instituut te bieden hebt. Wij onderzoeken alleen maar objecten, sorry, ménsen met een heel specifiek symptoombeeld. Ik heb het over reële, statistisch vastgestelde afwijkingen van het gemiddelde.

TK: Maar je hebt nog niet het hele verhaal gehoord! Dat van die droom was een kleurrijke inleiding, zeg maar.

BK: Oké?

TK: Over die talenten, zeg maar, ik ben de laatste tijd echt vet awesome.

BK: Kun je dat nader verklaren?

TK: Nou ja, ik weet niet hoe ik het moet uitleggen.

BK: Maar kun je een voorbeeld geven van je plotselinge… awesomeness?

TK: Oké, ik zal het maar gewoon zeggen: ik ben een fucking Picasso geworden. Ik bedoel een kunstenaar. Ik bedoel echt een ziek goeie kunstenaar. Ik bedoel zeg maar, een geniale kunstenaar. Ik bedoel…

BK: Ik snap het. Wanneer is dit gebeurd?

TK: Na die droom! Daar wilde ik naartoe! Ik had die gestoorde droom, en de dag erop smeerde ik al mijn lippotloden op het witte behang in mijn slaapkamer. Dus gewoon, tekenen, zeg maar. Ik heb sinds de kleuterschool niet meer getekend.

BK: Wat tekende je dan?

TK: Kunst, duh.

BK: Kun je iets specifieker zijn? Je had het over Picasso, zou je je kunst omschrijven als kubistisch? Of meer klassiek, is het impressionisme, expressionisme, of wat?