AURORA

Luis Landero

Aurora

Vertaald door

Arie van der Wal en Eugenie Schoolderman

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Deze uitgave kwam mede tot stand door een bijdrage van Acción Cultural Española, AC/E

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Lluvia fina. Tusquets Editores, Barcelona

© 2019 Luis Landero

© 2021 Nederlandse vertaling Arie van der Wal en Eugenie Schoolderman / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Barbara McKinney / Arcangel

Foto auteur © Itziar Guzmán

NUR 302

ISBN 978 90 284 5065 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met

ISBN 978 90 284 5064 6

Voor Alejandro, mijn geliefde zoon, mijn moedige filosoof. Voor altijd in mijn hart.

1

Inmiddels weet ze zeker dat een ander van alles over jezelf vertellen niet zo onschuldig is, niet helemaal onschuldig in elk geval. Maar misschien geldt dat ook wel voor dagelijkse gesprekken, kleine versprekingen of zomaar wat met elkaar kletsen. Misschien is zelfs in je slaap praten niet helemaal onschuldig. Woorden hebben iets waar op zich al een risico, een dreiging van uitgaat, en het is niet waar dat ze zo makkelijk verwaaien in de wind als mensen altijd zeggen. Dat is gewoon niet waar. Echo’s van bepaalde opmerkingen, zelfs van de meest triviale, kunnen jarenlang als in een lethargische slaap zwakjes blijven naklinken in een uithoek van het geheugen, wachtend op een tweede kans om terug te keren naar het heden en dat wat destijds niet helemaal duidelijk was uit te vergroten en te corrigeren, vaak nog veelzeggender en betekenisvoller dan op het moment zelf. Ineens zijn ze er, je hoeft alleen maar te kijken, plotseling duiken ze op, gehuld in vreemde gewaden, op de klanken van exotische muziek, ze laten nooit eerder opgemerkte sporen na, en brengen nieuws, groot en verbazingwekkend nieuws, afkomstig uit een verleden dat misschien wel nooit heeft bestaan. En altijd, altijd weer zijn de verhalen of de woorden die terugkeren uit de duistere krochten van het geheugen op oorlogspad, beladen met grieven, op zoek naar eerherstel en het zaaien van tweedracht. Het lijkt wel alsof ze tijdens hun langdurige ballingschap in de vergetelheid zo diep zijn weggezonken in hun denkbeeldige werelden, zo hebben zitten wroeten in hun binnenste dat ze, net als dokter Moreau met zijn monsterachtige wezens, een volledige, fantastische metamorfose hebben ondergaan. En zo, met hun lugubere gevolg van groteske maar tegelijk onweerstaanbaar verleidelijke gedaanten, komen de woorden en verhalen van gisteren tot ons en dringen zich op aan ons bewustzijn met de tirannie, de verrukkelijke tirannie, van hun nieuwe betekenissen en argumenten. Ah, en dan hebben we het nog niet eens over de gebaren en de mimiek bij het praten, de theatrale dimensie van de woorden, die soms nog overtuigender zijn dan de woorden zelf en sterker voortleven in de herinnering, zodat we vaak niet zeker weten of we ons de zinnen herinneren of eerder de hele enscenering, het repertoire van maniertjes waarmee ze werden uitgesproken, de glimlachjes, de blikken, de handbewegingen, het schouderophalen, de pauzes, het verborgen brabbelen van het zwijgen en het lichaam.

Het zijn duistere vermoedens die door Aurora’s hoofd spoken en een waas van vermoeidheid over haar gezicht leggen. Ze luistert al zo lang, bijna haar hele leven, naar verhalen en ontboezemingen, woorden en nog eens woorden, altijd uitgesproken op zachte, woedende of gekwelde toon. Meestal verhalen van lang geleden, die zich hebben afgespeeld in een ver, bijna legendarisch verleden, maar nog even krachtig en actueel als toen, zo niet meer. Wat is het toch aan Aurora dat onmiddellijk het vertrouwen van de mensen wekt, waardoor ze de behoefte voelen hun hart bij haar uit te storten en haar allerlei gedenkwaardige episoden uit hun leven te vertellen, geheimen die de verteller misschien nooit aan iemand heeft onthuld? Maar wél aan haar. Iedereen vertelt haar altijd alles, iedereen houdt van haar, iedereen is dankbaar voor haar begrip, voor haar liefdevolle, troostende manier van luisteren.

Misschien is het een aangeboren, bijna miraculeuze gave, want wie naar haar kijkt kan niet anders dan glimlachen, moet haar wel aanspreken en een of andere onbeduidende vraag stellen, zoals hoe ze heet of wat haar sterrenbeeld is, of haar lievelingsbloem, en op die manier vertellen ze haar uiteindelijk allemaal hun kleine geluksmomenten, successen en mislukkingen, en ten slotte hun grootste ongeluk.

Dat is precies zoals ik Gabriel heb leren kennen, denkt ze. Nu bijna twintig jaar geleden. Ze hadden elkaar vluchtig aangekeken bij het oversteken van een drukke straat en Gabriel was plotseling verbaasd blijven staan, tussen de mensen door naar haar toe gelopen en had haar gevraagd, zijn ogen tot spleetjes knijpend alsof hij iets wazigs probeerde te ontcijferen, of ze elkaar soms van vroeger kenden, ze had nee gezegd, maar hij hield vol van wel en trok een nadenkend gezicht, ze hadden elkaar vast al eens ergens gezien, of anders in een vorig leven of in een droom, en intussen laveerden de voorbijgangers snel tussen hen door, en wat daarna volgde is het bekende verhaal, laat me raden of me herinneren hoe je heet, wat heb je een leuke strik in je haar, waar kom je vandaan, wat doe je, weet je zeker dat we elkaar niet van vroeger kennen? En nog diezelfde middag waren ze naar een café gegaan en had Gabriel het woord genomen en uitvoerig over zichzelf gepraat, over zijn hobby’s, zijn hebbelijkheden, zijn toekomstplannen, en daarna had hij haar een groot deel van zijn leven verteld, en zij luisterde, zonder het geringste teken van vermoeidheid, op het juiste moment blij of bedroefd kijkend, hangend aan zijn lippen, toegewijd aan zijn woorden en pauzes, bereid zich te verbazen, steeds uiterst meegaand en beminnelijk. ‘Ik heb nog nooit, echt nog nooit, iemand gekend die zo… hoe zal ik het zeggen, zo bijzonder en zo ongelooflijk charmant, zo zachtmoedig is als jij,’ had Gabriel ten slotte gezegd, om hun ontmoeting af te sluiten en te bezegelen, en die woorden vormden de voorbode van een liefdesverklaring.

Daarna bracht hij haar thuis, en omdat zij hem zo’n vertrouwd gevoel gaf, praatte hij onderweg over geluk, zijn favoriete onderwerp, want hij was niet voor niets filosofiedocent en al van jongs af, toen hij nog bijna een kind was, had hij veel over dat thema gelezen en nagedacht, en hij was goed bekend met de wegen die de mens in elk tijdperk en elke samenleving had gekozen om min of meer gelukkig te worden. ‘Wat interessant,’ zei Aurora, en dat moedigde Gabriel aan om te zeggen dat hij dacht dat geluk was aan te leren en dat dit het eerste was wat we als kind zouden moeten leren, zoals je ook zou moeten leren omgaan met de tegenslagen die het lot ons bereidt, en dat de allereerste les eruit bestaat je ziel lichter te maken om op het leven te kunnen drijven, en daarbij maakte hij met zijn vingers golfbewegingen in de lucht alsof hij stromend water nadeed, zonder dat de scherpe kanten van de werkelijkheid ons al te zeer verwonden, en zonder dat voor-of tegenspoed, het geestdodende verstrijken van de tijd, de dodelijke verleiding van het verlangen naar het onmogelijke, fatalisme, de verlokkingen van het vluchtige genot, en vooral de angst voor de dood ons in het slijk van de frustratie kunnen storten – en om de paar passen bleef hij staan om te genieten van zijn woorden en te zien hoe zij ze nog mooier maakte met haar aandacht –, integendeel… Maar hier onderbrak hij zichzelf omdat de kwestie te complex was om in een paar woorden te behandelen, en misschien ook omdat er nog wel gelegenheid zou zijn – en hij bloosde toen hij dat zei –, als zij het tenminste goedvond, om rustig over deze dingen te praten. En toen Aurora daarmee instemde, volgden er nog meer middagen, waarin hij haar stapje voor stapje voorstelde haar gids te zijn op de weg naar het geluk, en zij ging erin mee en volgde hem gewillig, en samen drongen ze de toekomst binnen als was het een betoverd bos waar vele gevaren op de loer lagen, hij voorop, haar bij de hand nemend om haar te beschermen tegen elke mogelijke dreiging, alsof ze een klein meisje was of een weerloos schepsel, iets waardevols en broos wat uiterst voorzichtig moest worden meegevoerd, en zo, voetje voor voetje, waren ze al twintig jaar onderweg, maar zonder ooit ergens aan te komen, steeds wankeler en ongeloviger, en inmiddels voorgoed verdwaald op de weg naar het geluk. En dan zeggen ze dat een ander van alles over jezelf vertellen onschuldig is en dat woorden verwaaien in de wind.

Die aangeboren gave heeft ze altijd gehad. Iedereen die iets kwijt wil, vertelt het aan haar. Misschien komt het door haar vriendelijke, enigszins weemoedige uitstraling en door de manier waarop ze glimlacht en kijkt. ‘Wat een prachtige droevige glimlach heb je’, ‘Wat een zachte gezichtsuitdrukking’, ‘Het is een genot om naar je te kijken’, ‘Wat glimmen je ogen mooi’ zijn dingen die ze vaak tegen haar hebben gezegd. Te vaak, veel te vaak, denkt ze, en dan keert ze met een lichte rilling en een zucht terug naar de werkelijkheid. Het begint donker te worden en de kinderen zijn al een tijdje geleden vertrokken. Ze zijn ordelijk weggegaan en daarna alle kanten op gerend, met hun geschreeuw, hun rugzakjes, hun carnavalsmaskers en verkleedkleren. Buiten het lokaal, voor het raam, zwaaiden ze naar haar en trokken ze gekke gezichten, en zij bleef hun stemmen horen totdat ze alleen nog nagalmden in de verte. En nu is er de nodige tijd voorbijgegaan en ze is er nog steeds, ze weet niet goed waarom. ‘Ga je niet mee, Auri?’ heeft een collega gevraagd, met haar hoofd net om de hoek van de deur. En zij heeft geantwoord dat ze er zo aankwam, dat ze eerst nog wat werk wilde nakijken. Maar ze is nog niet gegaan en ze heeft ook nog niets nagekeken. Ze heeft de tafels en stoelen rechtgezet, de tekeningen verzameld, er een paar uitgekozen en op de kurkborden geprikt die aan de muren hangen. Het ruikt naar vanille, boetseerklei, gum, urine, viltstift. Dan blijft ze plotseling opnieuw staan, starend in het afnemende daglicht, alsof er een gedachte door haar hoofd fladdert die zich niet laat vangen.

Wat dacht ze een ogenblik geleden dat zo belangrijk was en dat ze nu plotseling is vergeten? Ah, ja! Ze weet het weer. De verhalen die iedereen haar vertelde, dat was het. En dat ze het nooit erg heeft gevonden om naar anderen te luisteren, ze hun hart te laten luchten zodat ze zich konden bevrijden van de oude herinneringen die van binnen aan hen vraten, want het is waar dat er tegen het onherstelbare verdriet uit het verleden geen beter medicijn bestaat dan het rustig uiteen te zetten voor een lankmoedig en zelfs solidair gehoor – iets vertellen blijkt steeds weer veel troost te bieden voor de zonden en fouten en het vele leed die de jaren met het verstrijken achterlaten! Zo is het altijd geweest, en Aurora ging hier altijd graag in mee, zonder bezwaar te maken, maar de laatste tijd gebeuren er rare dingen, want wanneer ze luistert, wanneer ze haar oude rol van meelevende vertrouwelinge speelt, wordt ze zich er soms opeens van bewust dat ze, zoals nu, met haar hoofd al ergens anders is, niet bij een bepaalde gedachte maar zomaar ergens zwevend in het niets, en dat de woorden die tot haar komen soms veranderen in een vreemde taal, in een lawaaiige opeenhoping van geknetter, alarmbellen, gepiep, gebrabbel en verminkte woorden, als de stoorsignalen van verafgelegen radiostations. Dan raakt ze ontmoedigd, heeft ze het gevoel dat er in een of andere verborgen uithoek van haar bewustzijn een behoefte ontstaat aan ergernis, aan ruzie, aan een bij vlagen onbedwingbare doffe woede. Ben ik bezig gek te worden, vraagt ze zich af.

Het lijkt wel of ze de laatste tijd allemaal hebben afgesproken haar hun hartzeer te vertellen. Ze bellen of sturen appjes en mailtjes, thuis, op school, als ze op straat loopt, als ze werk aan het nakijken is, als ze een roman zit te lezen of naar een film kijkt, als ze Alicia helpt met haar huiswerk, of als ze na een afmattende dag in slaap valt. Elke dag, op de gekste tijden. En dan telt ze Gabriel nog niet eens mee, die nergens anders over kon praten dan over het feest dat ze voor de tachtigste verjaardag van ma zouden organiseren. En omdat ze een voor een niet alleen hun eigen verhaal vertellen maar ook wat de anderen zeggen, komen alle versies van al die verhalen uiteindelijk samen bij Aurora. Zij is feitelijk de enige die het overzicht heeft, die alles weet, de intrige en de keerzijde van de intrige, omdat ze alleen háár vertrouwen en haar tot in de kleinste details, zonder enige schaamte of terughoudendheid, alle verwikkelingen vertellen van deze geschiedenis, die onschuldig en zelfs feestelijk begon maar in een puinhoop en een ramp is geëindigd, zoals zij al vanaf het eerste moment had vermoed.

En nu blijkt zij, voor het eerst in haar leven, ook een verhaal te hebben, en ze zou het maar wat graag aan iemand vertellen, alleen weet ze niet aan wie, en misschien is ze ook wel niet in staat om het te vertellen, omdat ze de kracht niet heeft zich in haar herinnering op één punt te concentreren en meteen de draad kwijtraakt, waardoor de gebeurtenissen uiteenvallen en door elkaar gaan lopen alsof iemand ze halverwege het kaartspel nog een keer heeft geschud. Wat ze zich wél precies herinnert is het moment waarop alles begon. Het was afgelopen vrijdag, nog maar zes dagen geleden, toen Gabriel op het idee kwam dat ma’s verjaardag een uitgelezen gelegenheid was om de familie, de hele familie, na een hele tijd weer eens bij elkaar te brengen en terloops alle oude en kleine schulden in te lossen, en alle grieven uit de weg te ruimen die ieder van hen diep van binnen koesterde, of beter gezegd: oppotte, en die hen zelfs nog voordat ze het ouderlijk huis hadden verlaten van elkaar hadden vervreemd en bijna op voet van oorlog hadden gebracht. Aurora vond het, zoals al zijn ideeën, nogal hoogdravend en onnadenkend, en ze dacht dat in die eerste opwelling al de kiem aanwezig was van de korte, zinloze sprong in de diepte.

‘We doen het hier in huis,’ had hij gezegd. ‘Ik zorg overal voor, ook voor het eten uiteraard.’ En hij begon het feest te organiseren met een enthousiasme dat Aurora al een tijd niet van hem had gezien, maar dat haar pijnlijk bekend voorkwam.

Dagenlang was hij druk bezig met het toelichten en bespreken van het menu; nu eens haalde hij er iets af, dan weer voegde hij iets toe, zijn oude liefhebberij als fijnproever, die hij in een van zijn vele euforische perioden had gecultiveerd, nieuw leven inblazend, want hij wilde iedereen verrassen met nieuwe smaken, met lekkere dingen die ze nog nooit hadden geproefd, om zo vanaf het begin een bijzondere sfeer te scheppen, die hen zou aanzetten tot nieuwe gesprekken en nieuwe gemoedstoestanden en stemmingen.

‘Iets exotisch maar tegelijk traditioneels,’ legde hij uit, exquise en moderne hapjes maar met klassieke reminiscenties, die de disgenoten gunstig zouden stemmen en waarin ze zichzelf konden herkennen. En hij had het over eendenmaagjes, zeeduivellever, zee-egels, zeewier en oesters, over druiven gevuld met foie gras, schuim van venkel, bloemblaadjes van pompoen, ingewanden van kabeljauw, carpaccio van bamboe en cassave, stukken echt Kobe-rund, honderd soorten sauzen en allerlei toetjes, en als ze hem zo hoorde praten, ervoer Aurora een mengeling van medelijden en woede en kon ze zelfs wel huilen, maar ze oefende geduld, kneep haar ogen dicht en haalde diep adem, en ten slotte dwong ze zichzelf tot een half gelukzalig, half berustend gebaar van inschikkelijkheid en zelfs van bewondering.

Daarop liet hij zich meevoeren door het genotvolle vooruitzicht en zei: ‘Ik ga Sonia bellen.’

Aurora had nog geprobeerd hem op andere gedachten te brengen: ‘Wacht liever tot morgen. Er is toch geen haast bij? Of weet je soms niet meer dat het een slecht idee is je te laten meeslepen door een bevlieging?’

‘Wat een onzin! Jij noemt altijd alles een bevlieging. Wat is er nou voor geheimzinnigs aan iets zo simpels als het vieren van een verjaardag? Ik bel haar nu meteen. En daarna bel ik de anderen. Andrea, ma, Horacio, de kinderen, iedereen.’

Hij stond recht voor haar, en terwijl hij praatte had hij zijn armen steeds verder gespreid als verwonderde hij zich over de vanzelfsprekendheid van zijn woorden.

‘Bel nou niet meteen,’ zei Aurora. ‘Wacht dan op zijn minst tot Alicia slaapt.’

Want zij was de enige die de geheimen van ieder van hen kende, en die wist dat de kleine en oude rancunes, hoe oud en klein ook, nog altijd latent aanwezig waren in het geheugen en op de loer lagen, wachtend op een gelegenheid om terug te keren naar het heden, vernieuwd en gegroeid, als smeulende resten die bij het geringste zuchtje wind weer konden opvlammen, of als die schijnbaar onschuldige of grappige verhalen waarin het zaad van een noodlottig einde al besloten ligt. En ze wist ook of vermoedde dat de rancunes en grieven tot dan toe min of meer verborgen waren gebleven omdat ze elkaar nauwelijks spraken, hoogstens af en toe aan de telefoon als er iemand jarig was of met de feestdagen, of als ze een of ander nieuwtje wilden vertellen. En dat was maar goed ook, dacht Aurora, anders zou de wind het vuur alleen maar aanwakkeren en zou de geschiedenis tot leven komen en blindelings op een ontknoping afstormen. En dat terwijl ze zo veel van elkaar hielden, dat zeiden ze tenminste, alleen niet zozeer tegen elkaar als wel via een tussenpersoon, en die tussenpersoon was altijd Aurora. ‘Ik hou veel van Gabriel,’ zei Andrea dan tegen haar. ‘En zij denkt wel van niet, maar ik heb altijd waanzinnig veel van ma gehouden,’ vertrouwde Sonia haar toe. ‘Eigenlijk is Andrea altijd mijn oogappeltje geweest,’ vertelde hun moeder haar. ‘Ik ben nog net zo verliefd op Sonia als op de eerste dag,’ luchtte Horacio zijn hart bij haar. En het was goed dat ze van elkaar hielden, zeker, dacht Aurora, maar op afstand en in stilte, want zodra ze dieper in het wezen van die liefde gingen wroeten, zouden de honende en spottende opmerkingen, de verwijten, de beschuldigingen en scheldpartijen beginnen, en zou het hele verleden naar boven komen met een wellicht onstuitbare en eindeloos toenemende snelheid. Daarom zei ze nogmaals, bijna smekend: ‘Nee, wacht alsjeblieft nog even. Laten we eerst nog een poosje tv kijken, dan bel je daarna, wat maakt het uit of je het nu doet of later.’

Maar Gabriel had het nummer al ingetoetst en hield de telefoon bij zijn oor, en hij had zich zelfs al op de bank genesteld om in alle rust en op zijn gemak te kunnen praten.

Misschien ben ik wel een soort heks of waarzegster, denkt ze, en ze blijft midden in het klaslokaal staan, alsof ze zich probeert te herinneren wat ze van plan was te gaan doen maar wat opeens uit haar geheugen is verdwenen.

2

Als ze zich niet vergist, waren hun ouders in 1966 getrouwd. Ze heetten Gabriel en Sonia. Er is een foto van de bruiloft: de vader is klein, kaal en goedlachs; de moeder poseert kaarsrecht, de kin vooruit, de lippen op elkaar geperst ten teken van een ijzeren wil, en met een achterdochtige blik. In 1968 werd hun eerste dochter geboren, die ze Sonia noemden. In 1970 de tweede, haar noemden ze Andrea, ter nagedachtenis aan de grootmoeder van moeders kant, en in 1973 werd hun zoon geboren, die de naam Gabriel kreeg. Dat was de eerste klap in het gezicht van Andrea. De erfzonde. Want op grond van de erfopvolging kwam haar de naam Gabriela toe, en zo had ze ook graag geheten, net als haar vader en net als de Grote Pentapolijn, haar illustere voorvader (prins van de zeeën, muzikant en polyglot, magiër van de vermommingen en dolende dromer, wiens vaderland de wereld was), Gabriela, en niet als haar grootmoeder, van wie niets bekend was omdat ze niet het geringste spoor van haar leven had nagelaten, niet eens een foto, een anekdote of een aandenken, zelfs dat niet, alleen een naam, die als een drenkeling ronddobbert in de zee van de vergetelheid. Maar haar moeder bewaarde de naam Gabriel voor haar zoon, de geliefde, de fortuinlijke, de uitverkorene, het enige kind op de wereld dat lachend geboren werd en maar één doel in het leven had, gelukkig worden, en dat – voor zover Andrea zich herinnert – nooit heeft gehuild, omdat het nooit enige reden voor tranen heeft gehad. Zelfs in haar fantasie kan ze hem niet zien huilen. ‘Sorry, Auri, dat ik zo openhartig tegen je ben, maar je kent me intussen en weet dat ik niet kan liegen. Zeker niet tegen jou. Bovendien hou ik ontzettend veel van Gabriel, en ben ik blij dat hij zo gelukkig is.’

Andrea had daarentegen veel gehuild. Eigenlijk was ze op haar tweede of derde al serieus begonnen met huilen, namelijk toen haar moeder haar op een dag alleen liet. Ze had haar koffer gepakt en was weggegaan, stijf en stram, de lippen op elkaar geperst, het haar strak opgestoken in een knot, met stevige pas, de deur met een klap achter zich dichttrekkend, en zij was alleen achtergebleven, twee of drie jaar oud, en had vanaf dat moment altijd wel een reden gevonden om te huilen. Voor Sonia was het ook niet makkelijk geweest, die had ook veel gehuild, maar zij had de mazzel gehad, volgens Andrea, of liever gezegd: het enorme geluk dat ze met Horacio getrouwd was en Horacio voor altijd voor zichzelf mocht hebben. En dat was ook de schuld van haar moeder, volgens Andrea. Volgens Andrea was Horacio heimelijk verliefd op haar, op Andrea, en zouden ze samen heel gelukkig zijn geweest als haar moeder niet had besloten dat Sonia en niet zij met Horacio zou trouwen. Daarmee wist ze hen alle drie in één keer ongelukkig te maken, want Horacio en Sonia waren drie jaar na hun huwelijk alweer gescheiden en zij, Andrea, en ook Horacio, bleven voor altijd verstoken van de liefde.

Dus Andrea en Sonia hebben nauwelijks vreugde in hun leven gekend. En hun moeder ook niet, zelfs nog minder. Hun moeder had van zichzelf al een somber karakter, maar bovendien zei ze, en ze werd niet moe het te herhalen, dat vreugde ongeluk brengt omdat achter de vreugde altijd de tegenspoed op de loer ligt. ‘God hoort het snikken en de duivel het lachen,’ zei ze dan, soms zonder enige aanleiding; het was een soort zelfverzonnen spreekwoord voor persoonlijk gebruik, vermoedelijk geïnspireerd op haar eigen ervaring. Zolang hun vader nog leefde werd er wél gelachen en plezier gemaakt, maar toen hij in 1980 overleed deed de droefheid haar intrede in het huis en is daar voorgoed gebleven. Ziedaar een voorbeeld van die oeroude beproefde wet die geen ander argument behoeft dan haar eigen evidentie: hun vader was de levende verpersoonlijking van de vreugde en inderdaad volgde na de vreugde, aangetrokken en geleid door het geluid van de lach, onverbiddelijk de tegenspoed. Volgens Sonia en Andrea had hun moeder niet alleen geen vreugde maar ook geen liefde gekend. Ze was met hun vader getrouwd, maar ze had net zo goed met iedere willekeurige andere man kunnen trouwen, want dat was haar bestemming als vrouw, trouwen met een man, het maakte niet uit welke. Maar Gabriel zegt dat het gewoon een slag in de lucht is en dat Sonia en Andrea het hebben verzonnen, net als zoveel andere dingen, om zich op ma te wreken en zo de wonden van hun eigen rancune te helen.

Maar feit is dat ze, met of zonder liefde, met hem is getrouwd. ‘Van alle vrouwen op de wereld moest hij zo nodig met ma trouwen,’ zei Andrea vaak, en Sonia beaamde dat. Tegen 1975 of 1976 wisten vader en moeder samen – want zij werkte ook, als wijkverpleegster en voetverzorgster – genoeg geld bij elkaar te leggen voor het sleutelgeld van een woning in de wijk La Latina, waar ze zouden blijven wonen tot de kinderen uit huis gingen, en waar moeder nog altijd woonde, zonder vreugde, zonder liefde, er uitsluitend op gericht blindelings doch waardig de zware straf te ondergaan die het leven voor haar was.

En toen bleek er in de kelder van de woning een berghok te zijn waar ze een groot olieverfschilderij in een indrukwekkende vergulde lijst aantroffen. Moeder wilde het meteen verkopen, of in elk geval de lijst, maar vader hield haar tegen en zei dat je een geschenk van het lot in geen geval mocht weigeren, waarna hij besloot het op een prominente plaats in de woonkamer te hangen. Het was het verheven en imposante portret van een al bijna bejaarde maar knappe en krijgshaftige man, fraai uitgedost in een gala-uniform uit de tijd van Napoleon – tressen, galons, kwasten en epauletten, de borst behangen met onderscheidingen, en nog duizend andere militaire versierselen, in zijn ene hand de opzichtige hoed met verenpluim en in de andere het gevest van het zwaard –, de geïdealiseerde blik verloren in epische en romantische verten.

Hij riep zijn kinderen bij zich, die met z’n drieën onder een vingerhoedje pasten, en zei, en dat herinnert Andrea zich nog goed, al was ze toen pas vijf of zes: ‘Dit is jullie betovergrootvader Gabriel, die net zo heette als ik en de kleine Gabriel, maar die de geschiedenis in is gegaan met de onsterfelijke bijnaam Grote Pentapolijn.’ En zij, de kinderen, geloofden hem niet alleen, maar waren ook trots op hun voorvader, en nog meer toen hun vader vertelde over de fantastische avonturen, sommige heldhaftig en andere half grappig, van die unieke man. Hun vader, die vertegenwoordiger van landbouwmachines was, keerde nooit terug van zijn reizen zonder nieuwe verhalen mee te nemen. Want waar hij het meeste van hield in de wereld, en wat hem heel natuurlijk en moeiteloos afging, was het verzinnen van verhalen, waarin hij soms zelf de hoofdrol speelde, op zijn tochten naar Guadalajara, Cuenca of Ciudad Real, maar vaker en met nog meer aplomb de Grote Pentapolijn – of de Grote Arkadi, de Grote Ferriols, de Grote Donovan of de Grote Furcas, en zelfs de Grote Currinchi, en vele andere namen die de held kreeg toebedeeld, afhankelijk vanuit welke richting de gunstige of ongunstige winden van het leven waaiden. En net als zijn namen verenigde die man ook duizend lotsbestemmingen in zich. Er bestonden geen grenzen voor die vrije geest. Het labyrint van de wereld was zijn natuurlijke vaderland. De ene dag was hij admiraal in de noordelijke zeeën, de volgende dag piraat in de zuidelijke oceanen, daarna ontdekkingsreiziger, wetenschapper en jager in Afrika, later rondreizend muzikant in India of gangster in Chicago, nu eens onmetelijk rijk, dan weer straatarm, al naargelang de grillen en inspiratie van de verteller bij het verzinnen van zijn verhaal. Een vis die hij ontdekte in de Amazone werd de vis Furcas genoemd, en je had ook de vogel Arkadi en het eiland Ferriols, of de vulkaan of de oase of de plant of de ster die op deze manier werd gedoopt, namen die uit de mond van hun vader tevoorschijn kwamen als uit de bodemloze hoed van een goochelaar.

Dat herinnert Andrea zich allemaal nog heel goed, maar Sonia en Gabriel zijn vrijwel alles vergeten. Waar de drie het wel over eens zijn, is het uitzonderlijke acteertalent van hun vader. Want zoals hun voorouder vele namen had, zo was hij ook in het bezit van verschillende persoonlijkheden, passend bij het desbetreffende avontuur of gevaar, en bij elke gelegenheid vermomde hij zich zo natuurgetrouw dat hij zelfs voor zijn eigen kameraden onherkenbaar was. En zo kon hij doorgaan voor ambassadeur van China, Engelse lord, sultan van Groot-Arabië, zigeuner-patriarch, blinde of gebochelde, oude bedelaar en zelfs voor een dame van adel. En net als zijn voorouder was ook hun vader in staat zich met verbluffend gemak te vermommen en zijn verhaal te illustreren met wat hij toevallig bij de hand had, en als er in de avonturen dans en gezang voorkwamen, dan danste en zong hij als een professional, en als er sprake was van een muziekinstrument, imiteerde hij dat perfect, en datzelfde deed hij met wind, golven, onweer, vuurwapens of dierengeluiden, en elk personage wist hij een uniek accent te geven, en de vele talen die in de verhalen voorkwamen deed hij zo geloofwaardig na dat zijn kinderen lange tijd hebben gedacht dat hij ze ook echt sprak. ‘Daar kwam mijn liefde voor talen en reizen vandaan,’ vertelde Sonia. En Andrea: ‘Door pa en de Grote Pentapolijn, die even goed viool, gitaar als accordeon speelde, wilde ik iets met muziek doen.’

Deze episode, het beginpunt en de oorsprong van zo veel hoop, frustratie en leed, en tevens het bewijs dat persoonlijke verhalen, hoe fantastisch ook, nooit onschuldig zijn, hadden ze alle vier, Gabriel, Sonia, Andrea en hun moeder, aan Aurora verteld, ieder op hun eigen manier, en niet één keer maar heel vaak, met steeds weer nieuwe details, nieuwe herinneringen die op het laatste moment aan de vergetelheid waren ontrukt, zodat Aurora uiteindelijk een tamelijk verward beeld had, vermengd met versies die rondspookten in haar hoofd en groteske, belachelijke, absurde taferelen vormden… En terwijl hun vader zich overgaf aan de geneugten van het vertellen, aan spel en theater, pendelde hun moeder heen en weer met haar medische voetverzorgingskoffertje, altijd fier rechtop en streng, de lippen stijf op elkaar in overeenstemming met haar duistere kijk op het leven, niet betrokken bij en misschien zelfs enigszins beducht voor de vrolijke dwaasheden van haar man en kinderen. Als ze thuiskwam sloot ze zich op in de keuken om het middag- of avondeten klaar te maken en wanneer ze hen aan tafel riep, keerden ze precies op dat moment allemaal teleurgesteld terug van de betoverende fantasie naar de realiteit van de volwassen wereld. ‘Ik weet,’ zei Sonia tegen Aurora, ‘dat pa al die dingen verzon om ons te vermaken, en omdat hij was zoals hij was, een dromer met de ziel van een kunstenaar, maar het was ook een soort voorschot op alle leugens die daarna kwamen. Ik denk, lieve Aurora, dat die verhalen ons voorgoed hebben geïnfantiliseerd. We zijn allemaal gevangen blijven zitten in de kindertijd.’ Hun moeder zei altijd alleen maar dat haar man een fatsoenlijke, hardwerkende man was, alsof ze daarmee wilde suggereren dat die eigenschappen hem vrijpleitten van zijn malligheden en hersenschimmen. Maar hoe dan ook, Sonia en Andrea herinneren zich de tijd met hun vader als het paradijs van het spel en de lach, en van een gelukkig leven vol vertrouwen. Ook denken ze allebei dat als hij niet was gestorven, de dingen anders waren gelopen en dat het heel goed mogelijk is, vrijwel zeker, dat ze dan allemaal hun plannen en dromen hadden kunnen verwezenlijken. En dat ze zelfs een harmonieus en gelukkig gezin zouden zijn geweest.

Maar hij ging dood, en toen werd het huis voorgoed een droevige plek. Elke dag, elk moment werd beheerst door het fatalistische karakter van hun moeder. Plotseling veranderde de toekomst in een aanhoudende dreiging. Voortdurend werd de angst in ere gehouden. Angst voor honger, angst voor oorlog, angst voor ziekte, angst voor louter tegenslag, angst voor verspilling of een enigszins onbezorgd leven, omdat het lot de voorspoed van de armen uiteindelijk altijd zal bestraffen. Hoe konden ze haar litanie van ziekelijke uitspraken vergeten? ‘Als ik in het ziekenhuis terechtkom.’ ‘Als we niets te eten hebben.’ ‘Als er weer een oorlog uitbreekt.’ ‘Als ze mijn pensioen afpakken.’ ‘Maken jullie je maar geen illusies.’ ‘Vertrouw niemand.’ ‘Doe niet zomaar de deur voor iedereen open.’ ‘Geloof nog niet de helft van wat ze jullie vertellen.’ En af en toe vatte ze haar filosofie samen in een onweerlegbare uitspraak: ‘Hoe langer je leeft, hoe langer je lijdt.’ En over hun vader: ‘Al die joligheid, al die vermommingen en dat gezang, al die verzinsels en dat kinderachtige gedoe, al dat opblazen van de kleinste dingen, wat heeft dat uiteindelijk allemaal opgeleverd? Uiteindelijk heeft hij er dubbel en dwars voor geboet.’

Zo was hun moeder, volgens Sonia en Andrea, zwartgallig, stug en dominant. Maar Gabriel was het daar niet mee eens. ‘Zo was ma niet, helemaal niet. Ma hield van ons allemaal, en van allemaal evenveel; het enige wat ze in haar leven heeft gedaan, is werken om ons vooruit te helpen.’ En hij herinnerde hen eraan dat ze was geboren tijdens de burgeroorlog, dat ze haar vader en haar oudste broer had verloren, dat ze honger en angst had gekend, en dat ze in haar kindertijd haar les wel geleerd had. Misschien was ze daarom zo’n nuchtere en opofferingsgezinde vrouw. ‘Niet iedereen hoeft vrolijk en sympathiek te zijn. Het is waar dat Sonia en Andrea geen geluk hebben gehad, vooral Sonia niet, die heel goed kon leren en bovendien bijna gedwongen werd om met Horacio te trouwen, zij is wél een slachtoffer, niet zoals Andrea, maar ze zijn geen van beiden rechtvaardig tegenover ma.’

Jarenlang heeft Aurora die eindeloze stroom familieverhalen aandachtig en geduldig aangehoord, waarbij ze ieder van hen de passende hoeveelheid bijval en troost heeft gegeven, begrip voor hen heeft getoond en geprobeerd heeft hen met elkaar te verzoenen, zonder ooit haar bescheiden rol van toehoorster op te geven. Aurora houdt er niet van om te oordelen, en liever dan op zoek te gaan naar de hele waarheid door hun ziel tegen het licht te houden, neemt ze genoegen met de kleine waarheden die altijd aanslibben bij het ophouden van de uiterlijke schijn. Maar ze heeft steeds het vermoeden gehad dat een ander van alles over jezelf vertellen niet zo onschuldig is, en zeker niet wanneer die verhalen door elkaar gaan lopen en zich allemaal tegelijk als wilde honden op de schrale botten van de waarheid storten. Beter niets zeggen, beter de altijd woelige wateren van het verleden niet in beroering brengen. Daarom had ze ook tegen Gabriel gezegd, hem bijna gesmeekt: ‘Bel nou nog niet. Wacht dan op zijn minst tot morgen.’ Maar hij luisterde niet naar haar, verblind als hij was door zijn idee om een feest voor ma te organiseren, en hij legde haar in plaats daarvan met een handgebaar het zwijgen op, waarbij hij als een professor zijn keel schraapte.