DE GENIALE EENVOUD VAN TAAL

Hedde Zeijlstra

De geniale eenvoud van taal

Wat ons allemaal tot talenwonder maakt

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Hedde Zeijlstra 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 616

ISBN 978 90 284 5071 4

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 284 5070 7

Inhoud

Waarom dit boek?

Hoofdstuk 1 – De geniale eenvoud van taal

Pirahã en het droste-effect

Psychologische oorlogsvoering: Chomsky vs. Skinner

Plato’s probleem

De paradox die universele grammatica heet

Hoofdstuk 2 – Bouwstenen en basisregels

De grote grammaticale grabbelton

Soorten regels

Woorden onder de microscoop

Erg lekkere worstjes uit Italië

Hoofdstuk 3 – Hoe verschillend kunnen talen zijn?

Een beetje met je armen zwaaien

Principes en parameters

Links of rechts rijden en de kenmerken van een taal

Wat denk je <denk> dat hier <wat> aan de hand is?

Hoofdstuk 4 – Wat valt er nog te leren?

Op zijn Frans of Duits

Een kritische periode?

Post uit Parijs

Het zelfbewuste kind

Hoofdstuk 5 – Waar komen wij vandaan? Waar zijn wij? Waar gaan wij naartoe?

De oertaal

Nog een logisch probleem

Zondigen tegen de Nederduitsche spraakkunst!

Een kleine stap

Hoofdstuk 6 – We’re the one percent

Stap of sprong

Een ontmoeting in de woestijn

De taal van de muziek

Op zoek naar de heilige graal

Tot slot

Dankwoord

Literatuuroverzicht

Illustratieverantwoording

Register

Waarom dit boek?

Taal is heel dichtbij. We hebben er allemaal dagelijks mee te maken. We horen geregeld andere talen om ons heen en we zien onze taal veranderen. We ervaren hoe kinderen van brabbelaars veranderen in volleerde moedertaalsprekers. Vaak gaan we onopgemerkt aan dit soort verschijnselen voorbij. Soms vallen ze opeens op, storen we ons eraan, of verrassen ze ons juist. Maar misschien wel omdat we zo vaak in aanraking komen met allerlei vormen van taal, valt het nauwelijks op hoe bijzonder taal zelf is.

Neem bijvoorbeeld de verwerving van taal door kinderen. Sinds mensenheugenis is bekend dat kinderen in hun eerste levensjaren hun moedertaal onder de knie proberen te krijgen en daar, soms met wat omwegen, ook volledig in slagen. Maar het duurde tot ver in de jaren vijftig van de vorige eeuw voordat dat gegeven ons hele begrip over het menselijke leervermogen op zijn grondvesten deed schudden. Hoe is het mogelijk dat een kind van drie jaar oud dat nauwelijks kan rekenen, allerlei vreselijk ingewikkelde grammaticale constructies probleemloos kan toepassen? Probeer maar eens het Baskisch met minstens twaalf verschillende naamvallen te leren. Of het Swahili met wel zestien verschillende geslachten, die allemaal een andere werkwoordsvorm vereisen. Volwassen taalleerders hebben meestal jarenlang de tijd nodig om zoiets te snappen en doen het dan nog de helft van de tijd fout. Dat geldt ook voor volwassenen die het Nederlands moeten leren. Maar kinderen leren hun moedertaal vlekkeloos en schijnbaar zonder moeite binnen een paar jaar tijd.

Wie wel eens oudere Nederlandse teksten heeft gelezen, weet dat de taal veranderd is. Sterker nog, het Nederlands uit de Middeleeuwen valt zonder stevige training niet meer te begrijpen. Hoe kan dat? Als kinderen zo gemakkelijk hun moedertaal kunnen leren, de taal die hun ouders spreken, zou je dan juist niet verwachten dat talen door de eeuwen heen hetzelfde blijven? Waarom spreken we dan überhaupt een ander Nederlands dan vijfhonderd of duizend jaar geleden? Waarom zijn er duizenden verschillende talen? En hoe verschillend zijn die precies van elkaar? Dat het Nederlands relatief veel op het Duits of het Deens lijkt, is gemakkelijk aan te tonen. Maar hoe zit dat met verre talen als het Koreaans of het Arabisch?

Dit soort vragen zijn fascinerend. Ze helpen ons begrijpen hoe we vrijwel instinctief een taal leren. En omdat alle taalprocessen door de hersenen worden aangestuurd, leren we door onderzoek te doen naar zulke vragen veel meer over hoe ons brein in elkaar steekt. De belangrijkste vraag in dit boek is hoe het kan dat kinderen zo snel (een) taal kunnen leren en dat alle talen ter wereld in heel veel opzichten op elkaar lijken, terwijl taal zich tegelijkertijd door een grote complexiteit en variatie lijkt te kenmerken. Een tipje van de sluier kan ik al wel oplichten: heel complexe patronen die zich voordoen, en waar we veel prachtige voorbeelden van zullen tegenkomen, zijn als je goed bekijkt wat eraan ten grondslag ligt, soms kinderlijk eenvoudig. Het geniale van taal is de eenvoud ervan.

Taalkunde richt zich dus op grote en essentiële vragen, belangrijke vragen die een antwoord verdienen. Vragen op het snijvlak van filosofie, psychologie, biologie en computerwetenschap, maar ook op het gebied van geschiedenis, literatuur en sociologie. Vragen die soms heel dicht bij huis kunnen worden beantwoord, omdat iedere spreker zijn moedertaal beheerst. Vragen met een grote maatschappelijke relevantie. Maar bovendien vragen die spannend zijn en een zoektocht naar antwoorden opleveren die niet altijd eenvoudig is, maar wel voor heel veel plezier zorgt. Dat wil ik in dit boek met jullie delen.

HOOFDSTUK 1

De geniale eenvoud van taal

Pirahã en het droste-effect

In het najaar van 2005 zette een wetenschappelijk artikel de taalkunde wereldwijd op zijn kop. Er zou een taal gevonden zijn die op een heel belangrijk punt afweek van alle andere talen die ooit in de wereld zijn ontdekt of zijn gesproken. De vindplaats was in het westen van Brazilië aan de Maici-rivier, een verre en onbekende zijstroom van de Amazone, waar een volk van jagers, vissers en verzamelaars leeft dat zichzelf de Hi’aiti’ihi noemt. Dat betekent zoiets als: met rechte botten. Hun taal, en ook zijzelf, staan bekend als Pirahã.

Het Pirahã, zo werd in dit artikel beweerd, is in een aantal opzichten een zeer uitzonderlijke taal. Zo heeft de taal geen telwoorden, een zeer gering aantal klinkers en medeklinkers en maar heel weinig persoonlijke voornaamwoorden (woorden zoals jij, haar of ik). In dat opzicht lijkt het een heel simpele taal. Tegelijkertijd heeft het een aantal andere, heel complexe eigenschappen, zoals een uitermate ingewikkeld systeem om werkwoorden te vervoegen en allerlei bijzondere klankeigenschappen, zoals verschillen in toonhoogtes in woorden en een heel apart klemtoonsysteem. Nu is dat op zich niet zo bijzonder. Talen zonder telwoorden of met weinig klinkers komen meer voor, net als toonhoogteverschillen of speciale klemtonen. En als je kijkt naar werkwoordvervoeging zie je in andere talen nog wel gekkere gevallen.

De auteur van het artikel, de Amerikaanse taalkundige en antropoloog Dan Everett, maakte een hoop los met zijn publicatie. Deze Everett is een soort taalkundige cowboy: goedlachs en het liefst een beetje provocerend – een man die aan een groep vleesliefhebbers een gloedvol betoog kan afsteken over dierenleed en de overproductie van voedingsmiddelen, om vervolgens tussen een groep overtuigde vegetariërs een sappige T-bonesteak te bestellen. Hij begon ooit als Bijbelvertaler te werken in het Amazonegebied met het idee om een van de meest primitieve volkeren daar te bekeren of in ieder geval van Gods woord te voorzien, en daar kwam hij bij de Pirahã terecht. De bekering slaagde in zoverre dat niet de Pirahã maar wel Dan Everett van zijn geloof viel en als atheïst weer naar Amerika terugkeerde.

Later dook hij opnieuw het regenwoud in en ontdekte dat er in de taal van de Pirahã nog iets uitermate vreemds aan de hand is: in het Pirahã lijken er geen bijzinnen te zijn, of uitdrukkingen zoals de moeder van de vader van Kees (of een voornaam die iets gangbaarder is in het Pirahã). Die observatie leidde tot een fel en scherp debat waarin voor- en tegenstanders over elkaar heen buitelden. Een hele serie onderzoekers is daarna het oerwoud in getrokken om de taal verder te bestuderen. Geen eenvoudige reis, maar een lange, barre tocht; een pick-uptruck brengt je van een klein Amazonedorp tot een brug, waarvandaan je eens per week met een voorbijvarende boot de Pirahã-dorpen kunt bereiken. Ook buiten de taalkundige wereld werd de discussie opgepikt, waar deze legendarische vormen aannam. De Amerikaanse schrijver Tom Wolfe wijdde er zelfs een complete roman aan, The Kingdom of Speech, waarin hij grote wetenschappers zoals Charles Darwin en Noam Chomsky (die we nog vaker zullen tegenkomen) beschreef als een paar wetenschappelijke mandarijnen van wie de onjuiste ideeën door dappere outsiders zoals Everett genadeloos worden ontmaskerd.

Maar waarom is de afwezigheid van taalkundige constructies zoals bijzinnen nu zo schokkend? Er zijn wel meer dingen die in de ene taal wel voorkomen en in de andere taal niet. Het Duits heeft vier naamvallen en maar liefst zeven manieren om het meervoud te vormen. Het Engels lijkt geen enkele naamval meer te hebben en ieder (regelmatig) meervoud wordt in de regel gevormd door een –s aan het woord vast te plakken (cat - cats). Dat talen van elkaar verschillen weet iedereen.

In welke mate kunnen talen eigenlijk van elkaar verschillen? Is met andere woorden de variatie tussen talen onbeperkt? Er is in ieder geval één ding dat alle talen ter wereld met elkaar delen: recursie. Dat is de eigenschap van taal die het bestaan van bijzinnen of constructies als de moeder van de vader van Kees mogelijk maakt. En juist dat bestond volgens Everett niet in het Pirahã.

Wat houdt recursie precies in? Het is een begrip dat voortkomt uit de wiskunde en dat in Nederland sinds jaar en dag bekendstaat als het droste-effect. Op blikken van het cacaomerk Droste is een inmiddels klassiek geworden afbeelding te zien van een vrouw die een dienblad vasthoudt met daarop een blik Droste-cacao, op dat tweede blik staat weer een afbeelding van een vrouw met een blad met daarop een blik Droste-cacao, met daarop weer een derde afbeelding…, enzovoorts. In de wiskunde zijn zulke droste-effecten heel belangrijk, omdat je daarmee een bepaalde operatie of handeling oneindig vaak kunt toepassen.

Een mooi voorbeeld van zo’n oneindig toepasbare operatie is de zogeheten fibonaccireeks. De fibonaccireeks begint met twee getallen: 1 en 1. Vervolgens is ieder getal in de fibonaccireeks de som van de vorige twee getallen. 1+1=2, dus de reeks wordt uitgebreid met 2. 1+2=3, dus daarna wordt de reeks 1, 1, 2, 3. Daarna 1, 1, 2, 3, 5 en daarna 1, 1, 2, 3, 5, 8, enzovoorts. Je kunt dit eindeloos voortzetten; de reeks houdt nooit op. Maar het bijzondere aan deze getallenserie is dat je die op tal van plekken in de natuur tegenkomt. De structuur van een slakkenhuis of de schil van een ananas kun je perfect beschrijven met de fibonaccireeks.

Ook in taal, net zo goed een natuurverschijnsel, is recursie duidelijk zichtbaar (net als in veel wiskundige of logische processen). Recursie laat zich inderdaad goed zien in hoofd- en bijzinnen: iedere hoofdzin kan een bijzin worden. Neem de zin Marie is ziek. Als we daar een bijzin van maken krijgen we dat Marie ziek is. Die bijzin kan vervolgens weer onderdeel worden van een andere hoofdzin: Abdel denkt dat Marie ziek is. Van Abdel denkt dat Marie ziek is kunnen we opnieuw een bijzin maken die we ook weer kunnen inbedden onder een hoofdzin: Peter beweert dat Abdel denkt dat Marie ziek is. Dit proces, net als het optellen van de laatste twee getallen in de fibonaccireeks, kun je eindeloos herhalen:

Marie is ziek

Abdel denkt dat Marie ziek is

Peter beweert dat Abdel denkt dat Marie ziek is

Suzanne denkt dat Peter beweert dat Abdel denkt dat Marie ziek is

Ik hoop dat Suzanne denkt dat Peter beweert dat Abdel denkt dat Marie ziek is

…

Recursie in taal vind je niet alleen bij hoofd- en bijzinnen. Ook bij andere constructies komt het voor, zoals van-constructies:

Het boek van Kees

Het boek van de moeder van Kees

Het boek van de moeder van de buurman van Kees

Het boek van de moeder van de buurman van de vriend van Kees

…

En zelfs binnen woorden kun je recursieve patronen aantreffen. Iemand die honden probeert te trainen is een hondentrainer. Maar wie traint de hondentrainer? Precies, de hondentrainertrainer. En wie traint vervolgens de hondentrainertrainer?. Je raadt het al, de hondentrainertrainertrainer. Ook dit proces kan eindeloos doorgaan.

In het Pirahã kom je zulke constructies niet tegen. Volgens Everett is recursie in deze taal afwezig, omdat de cultuur van de Pirahã alleen toestaat om over het direct waarneembare te spreken. In het Pirahã kun je alleen over mensen en dingen spreken die iedereen zelf kent of kan zien. In zo’n cultuur kun je dan niet over de moeder van Kees spreken als niet iedereen weet wie zijn moeder is. Maar als iedereen de moeder van Kees kent, noem je haar gewoon bij haar naam.

Collega-taalkundigen van Everett kwamen met andere verklaringen. Dat het Pirahã geen bijzinnen kent, kan ook het gevolg zijn van het feit dat de functie ervan door andere elementen kan worden overgenomen. Als je bijvoorbeeld wilt zeggen: ‘Emma denkt dat Kees is vreemdgegaan’, kun je dat ook zonder bijzin uitdrukken als Volgens Emma is Kees vreemdgegaan. Je hebt niet altijd bijzinnen nodig om datgene te zeggen waarvoor je een bijzin gebruikt.

Wat in de lange en heftige discussie rondom Everetts beweringen vaak ondergesneeuwd is geraakt, is dat het eigenlijk niet zoveel uitmaakt of het Pirahã recursieve structuren laat zien of niet. Het gaat er namelijk niet om wat een taal laat zien, maar wat er mogelijk is in een taal. Als het Pirahã om wat voor redenen geen recursie laat zien, betekent dat nog niet dat het onmogelijk is in die taal. Het kan heel goed zijn dat de middelen er zijn, maar simpelweg niet benut worden.

Laat ik een voorbeeld geven. Ieder mens kan een heuvel beklimmen, handicaps buiten beschouwing gelaten. Stel nu dat iemand opgroeit in het vlakke Hollandse polderlandschap en besluit dit gebied nooit te verlaten. Zo iemand zal in zijn leven nooit een heuvel beklimmen. Sterker nog, hij weet waarschijnlijk niet eens wat een heuvel is, want hij heeft er nog nooit een in het echt gezien. Kan hij geen heuvels beklimmen? Natuurlijk wel. Breng hem naar de Ardennen of de Alpen en je zult zien dat hij heus wel over een heuvel of een berg heen komt. Hij beschikt wel degelijk over het vermogen om een heuvel te beklimmen, hij heeft het alleen nog nooit gedaan. Iets vergelijkbaars is aan de hand met het Pirahã. Er is een onderscheid tussen wat taal in het algemeen is en hoe een specifieke taal gebruikt wordt.

Dat onderscheid komt neer op het verschil tussen het vermogen dat iemand heeft om een taal te leren en de precieze taal die iemand uiteindelijk leert. De vraag waar de discussie om zou moeten draaien, is dus niet of het Pirahã recursie laat zien, maar of sprekers van het Pirahã een taal kunnen leren die recursief is. En die vraag laat zich makkelijk beantwoorden. Sommige Pirahã kunnen ook Portugees spreken, een taal met een veelvoud aan recursieve patronen. Dat bewijst dat sprekers van het Pirahã wel degelijk over het vermogen beschikken om een recursieve taal te leren.

Dat brengt ons bij een van de grote kwesties van dit boek: het aangeboren taalvermogen van ieder mens om zijn moedertaal of moedertalen te leren. Dat vermogen, en hoe dat er precies uitziet, staat al meer dan vijftig jaar centraal in de taalkunde en vormt een fascinerend onderwerp, waar taalkunde, filosofie, psychologie, biologie, geschiedenis, sociologie en computerkunde samenkomen. De grote vraag is waar dat aangeboren taalvermogen exact uit bestaat.

Psychologische oorlogsvoering: Chomsky vs. Skinner

Het is niet ongebruikelijk dat boeken, zowel goede als slechte, recensies krijgen. Wat niet zo vaak gebeurt is dat een recensie van een boek beroemder of zelfs belangrijker wordt dan het boek zelf. Juist dat overkwam de schrijver van het boek Verbal Behaviour, de psycholoog Burrhus Frederic Skinner, beter bekend als B.F. Skinner.

Skinner was een van de beroemdste Amerikaanse psychologen uit het midden van de twintigste eeuw. Hij bestudeerde onder andere het gedrag van dieren en vergeleek het met menselijk gedrag. Naar hem is de Skinner-box vernoemd, een afgesloten ruimte waarin een duif of een rat zit die iets moet doen om eten te krijgen, bijvoorbeeld op een bepaalde knop drukken. Als zo’n dier erachter komt dat het drukken op die knop lekker eten oplevert, zal hij dat vaker doen. Als het iets vervelends oplevert, bijvoorbeeld een stroomstoot, zal hij het minder snel of zelfs nooit meer doen. Hij wordt op die manier getraind tot bepaald gedrag. Veel gedrag kun je zowel mensen als dieren aanleren door ze te belonen wanneer ze iets doen waarvan je wilt of hoopt dat ze het doen, en door ze te straffen wanneer ze het verkeerde doen. Op die manier leren honden op commando stil te zitten en mensen fietsen, rekenen of met mes en vork eten.

Volgens Skinner is hetzelfde ook van toepassing op het leren van taal. Ieder kind leert op een gegeven moment zijn of haar moedertaal; alleen kinderen met heel ernstige hersenafwijkingen doen dat niet. Dat leerproces gaat in kleine stapjes. In het begin brabbelen kinderen wat, daarna gebruiken ze losse woorden, zinnetjes met twee of drie woorden, en gaandeweg spreken ze net zo vloeiend als hun ouders en omgeving. Kinderen leren hun moedertaal via een proces van beloning en straf. Ouders prijzen een kind wanneer ze het juiste of bijna juiste woord gebruiken en keuren het af wanneer ze dat niet doen. Als een klein kind bijvoorbeeld een glas water ziet en wawa zegt, kan het een signaal van een ouder krijgen, een complimentje, een glimlach, een aai over de bol, en weet het dat het op de goede weg is. Als het later wawa tegen iets anders zegt, zullen de ouders het kind corrigeren. Volgens Skinner worden op deze manier zowel woorden als allerlei combinaties van woorden, zoals zinnen, geleerd.

Skinner publiceerde zijn taaltheorie in 1957 en dacht een revolutie in het begrijpen van de verwerving van taal tot stand te hebben gebracht. Totdat twee jaar later een recensie vrijwel alles ondergroef wat Skinner beweerd had in zijn boek. Die recensie was van de hand van ene Noam Chomsky, een toen nog vrij jonge en onbekende taalwetenschapper van wie Skinner zelfs nog nooit had gehoord.

Opgegroeid in het Philadelphia van voor de Tweede Wereldoorlog in een gemeenschap van Joodse, Duitse en Ierse immigranten had Chomsky zich al snel voor politiek geïnteresseerd. Zo schreef hij op zijn tiende al een kritisch essay over de Spaanse Burgeroorlog. Vanaf het moment dat hij op een jeugdkamp zijn leeftijdgenoten zag juichen vanwege de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, ontwikkelde hij zich tot een uitgesproken pacifist en socialistisch anarchist. In de jaren zestig gold hij als een van de meest uitgesproken tegenstanders van de Vietnamoorlog en vertolkte een van de meest gehoorde stemmen van links Amerika. Nog steeds mengt Chomsky zich in het politieke debat en wordt hem in radicaal-linkse kringen een bijna iconische heldenstatus toegekend.

Toch is Chomsky minstens zo bekend als grondlegger van de zogeheten generatieve taalkunde, die het aangeboren taalvermogen van mensen centraal stelt. Hij studeerde filosofie, wiskunde en talen (in eerste instantie Arabisch en Hebreeuws), maar verveelde zich en overwoog zelfs even om naar een kibboets in Palestina te gaan. Toen ontmoette hij op een politieke bijeenkomst Zellig Harris, een van de pioniers op het gebied van de computertaalkunde. Chomsky werd gegrepen door de formele, bijna wiskundige manier waarop Harris talen analyseerde. Hij besloot er zijn vak van te maken. En niet zonder succes. Hij is zonder meer de invloedrijkste taalkundige van de twintigste eeuw en staat al jaren in de top tien van meest geciteerde wetenschappers aller tijden.

Chomsky liet zien dat Skinners theorie niet kon kloppen. Volgens hem was het onmogelijk dat een kind alleen maar door een systeem van beloning en straf zoiets complex zou kunnen leren als een taal. In zijn recensie, en in veel artikelen en boeken die hij daarna schreef, probeerde hij te bewijzen dat taal eigenschappen heeft die niet geleerd kunnen worden op Skinners manier.

Chomsky baseert zich daarbij op verschillende argumenten. Zo zou het nauwelijks uitmaken of ouders heel bewust het kind trainen om zijn taal zo goed mogelijk te leren, of juist niet. Het kind pakt het sowieso wel op. Ook kunnen kinderen zinnen leren die de ouders of anderen uit hun omgeving nooit hebben gebruikt, of zelfs maar zouden kunnen gebruiken. Een beroemd voorbeeld is de zin Kleurloze groene ideeën slapen woedend. Geen kind zal ooit zo’n zin horen. Toch weet iedere spreker van het Nederlands dat de zin grammaticaal in orde is. Hoewel de betekenis ervan volslagen onzinnig is, zijn de regels van de Nederlandse grammatica op geen enkele wijze geschonden.

Maar het allerbelangrijkste argument van Chomsky is dat er eigenschappen van taal zijn die een kind helemaal niet geleerd kán hebben. Een mooi voorbeeld hiervan wordt gevormd door bepaalde soorten ja-neevragen. In het Nederlands, en in heel veel andere talen, maak je een zin vragend door de persoonsvorm (het werkwoord dat in de tegenwoordige of verleden tijd staat) in de zin vooraan te zetten. De zin Marie eet een appel is een eenvoudige bewering; de zin Eet Marie een appel? is een vraag. Blijkbaar is er een regel die zegt: zet de persoonsvorm voorop in een ja-neevraag. Laten we dit de ‘vraagzinregel’ noemen.

Die vraagzinregel lijkt op het eerste gezicht heel makkelijk om te leren, ook volgens de manier van leren die Skinner beschrijft. Neem de volgende twee zinnen: Petra eet een appel en Eet Petra een appel? De eerste zin hoor je in een situatie waarin Petra een appel eet en de tweede zin in een situatie waar iemand wil weten of Petra een appel eet. Op die manier kun je afleiden dat de zin met de persoonsvorm voorop een vraagzin is, terwijl de zin met Petra aan het begin een bewering is. De vraagzinregel lijkt daarom makkelijk leerbaar: puur op basis van de zinnen die je hoort in bepaalde situaties kun je afleiden wat ze betekenen.

Laten we de zaak iets ingewikkelder maken. Neem de volgende zin: Het kind dat een appel eet, heet Petra. Stel nu dat je daar een ja-neevraag van wilt maken. Om een ja-neevraag te maken moet je de vraagzinregel toepassen. Maar nu hebben we een probleem. Deze zin heeft twee persoonsvormen, eet en heet. De vraagzinregel biedt dus twee mogelijkheden, een goede en een verkeerde, die beide hieronder staan:

Eet het kind dat een appel, heet Petra?

Heet het kind dat een appel eet, Petra?

In de eerste zin is de eerste persoonsvorm (eet) voorop geplaatst, in de tweede zin de tweede persoonsvorm (heet). De pijlen hieronder laten de vooropplaatsing van de persoonsvorm zien:

Uiteraard weten we dat de eerste zin, die begint met eet, geen goed Nederlands is. Zin twee is prima. De vraagzinregel zegt alleen niet welke persoonsvorm voorop moet worden geplaatst. De vraagzinregel moet dus op zo’n manier herzien worden dat in het voorbeeld hierboven automatisch volgt dat de tweede persoonsvorm voorop moet worden geplaatst. Hoe doen we dat?

Je zou bijvoorbeeld kunnen proberen om de vraagzinregel als volgt te herschrijven: zet de tweede persoonsvorm voorop in een ja-neevraag. Maar als dat de regel is, kun je de vraagzin Eet Petra een appel? niet meer afleiden. Die heeft geen tweede persoonsvorm.

Het heeft ook geen zin om de regel nog ingewikkelder maken. Als we zeggen Zet de tweede persoonsvorm voorop in een ja-neevraag met meer dan één persoonsvorm werkt de regel evenmin correct. Dat kun je eenvoudig aantonen met de volgende zin: Petra wil dat Thijs een appel eet. Als je hier een vraagzin van wilt maken, moet je simpelweg wil vooraan zetten, en niet eet: Wil Petra dat Thijs een appel eet? is een prima vraagzin; Eet Petra wil dat Thijs een appel? is dat niet.

Nu is er een eenvoudige oplossing, dat wil zeggen: op het eerste gezicht eenvoudig. We weten dat er zoiets bestaat als hoofd- en bijzinnen. Een hoofdzin is een zelfstandige zin, een bijzin is een zin die afhankelijk is van een hoofdzin. (Een geheugensteuntje: de meeste bijzinnen beginnen met zogeheten voegwoorden als dat, die of of.) Laten we naar een paar zinnen kijken:

De man die ik gisteren op straat zag, loopt er nu weer.

Marie weet niet of Jan een appel eet.

Het kind dat een appel eet, heet Marie.

Deze zinnen hierboven zijn grammaticaal correct. Je kunt niet die ik gisteren op straat zag als een zelfstandige zin gebruiken. Maar de hele zin De man die ik gisteren op straat zag, loopt er nu weer is prima. Daarom zeggen we dat die laatste een hoofdzin is. De hoofdzin bevat dus de bijzin. Hetzelfde geldt voor de andere zinnen: wat onderstreept is, is een bijzin; de hele zin, inclusief de bijzin, is de hoofdzin.

Dankzij het onderscheid hoofdzin-bijzin kunnen we de vraagzinregel heel eenvoudig correct krijgen. Zet de persoonsvorm van de hoofdzin voorop in een ja-neevraag en je bent er. Alle vraagzinnen die we zojuist hebben besproken, worden meteen correct afgeleid. Omdat heet de persoonsvorm van de hoofdzin is, breng je heet naar voren: Heet het kind dat een appel eet, Marie? En omdat iedere zin zonder bijzin altijd een hoofdzin is (een bijzin kan nu eenmaal niet zelfstandig bestaan), kun je nu alle zinnen op de juiste manier veranderen in een ja-neevraag.

So far, so good. Maar hier is de crux: we zagen eerder dat de oude, incorrecte versie van de vraagzinregel op skinneriaanse wijze makkelijk te leren leek. Hoe zit dat met de nieuwe, correcte vraagzinregel? Dat is een veel lastiger verhaal.

Om de nieuwe vraagzinregel te kunnen leren, moet je namelijk weten wat hoofd- en bijzinnen zijn. Hoe leer je dat er zoiets als een hoofd- en een bijzin is? Het verschil tussen die twee is dat een bijzin niet in zijn eentje gebruikt kan worden. Die ik gisteren op straat zag is een verschrikkelijke zin, net als of Jan een appel eet. Maar hoe weet je dat dat een slechte zin is? Volgens de skinneriaanse theorie zou je, om dat te leren, als kind spontaan een bijzin zonder hoofdzin moeten gebruiken en wachten tot je oudere broer of zus op je hoofd gaat timmeren. Of je moet een ouder hebben die je, als je twee of drie bent, geduldig uitlegt dat bijzinnen niet zelfstandig gebruikt kunnen worden. Zelfs taalkundigen zullen dat hun kind niet aandoen.

Toch beheersen kinderen dat onderscheid tussen hoofd- en bijzinnen perfect. Niet alleen leren ze de nieuwe vraagzinregel correct toe te passen, ze maken er zelfs vrijwel nooit fouten mee. Kinderen vanaf een jaar of drie hebben er geen enkele moeite mee om een complexe zin als Het kind dat een appel eet, heet Marie vragend te maken. Het gekke is dat er nergens een fase is in hun taalontwikkeling waar ze dit onderscheid expliciet leren te maken. Blijkbaar weten kinderen dus dingen die ze niet hebben kúnnen leren. En daarmee raken we aan de wortels van een van de belangrijkste vragen uit de filosofie van de afgelopen 2500 jaar. Hoe is het mogelijk dat je iets kunt weten zonder het geleerd te hebben?

Plato’s probleem

Voor een wetenschapper is het een enorme eer als er een wet, een formule of een ontdekking naar hem of haar wordt vernoemd. Een filosoof mag zich vereerd voelen als er een probleem naar hem of haar wordt vernoemd. Plato, de beroemde leerling van Socrates, wordt nog altijd beschouwd als de grootste filosoof aller tijden. Het is dus geen wonder dat een van de belangrijkste problemen in de filosofie bekendstaat als Plato’s probleem.

Plato’s probleem gaat over kennis en leren. In een van de bekendste voorbeelden die hij gebruikt om dat probleem te illustreren, beschrijft Plato hoe Socrates aan een jongen (een slaaf of bediende zonder enige opleiding) allerlei vragen over wiskunde stelt. Uit zijn antwoorden blijkt dat deze jongen wel degelijk over bepaalde wiskundige kennis beschikt, bijvoorbeeld dat twee evenwijdige lijnen elkaar nooit snijden en andere geometrische principes. Uit de dialoog blijkt zelfs dat de jongen de stelling van Pythagoras begrijpt zonder enige wiskundige achtergrond. Socrates vraagt zich daarop af hoe zo’n jongen dat weet. Hoe kan iemand over bepaalde kennis beschikken als je met zekerheid kunt uitsluiten dat hij het op school, van vrienden, van ouders of van anderen geleerd kan hebben? Er is dan eigenlijk maar één soort antwoord mogelijk: de bron van dit soort kennis is aangeboren.

Komt een mens als een onbeschreven blad (een tabula rasa in het Latijn) ter wereld en doet hij alle kennis op door middel van waarneming of ervaring? Of wordt een mens al met bepaalde kennis geboren en stuurt die kennis de rest van de waarnemingen? De eerste visie staat bekend als empirisme; de tweede als rationalisme. In het eerste geval wordt iemands geest gevormd door wat hij ziet; in het tweede geval stuurt die geest zelf hoe er wordt waargenomen. Dit eeuwenoude debat laait voortdurend opnieuw op, steeds in een net iets andere vorm dan de vorige keer, met net iets andere uitgangspunten, en met net iets andere namen.

In de tweede helft van de twintigste eeuw heette dit het nurture-nature-debat en draaide het om de vraag: worden we gevoed met kennis (nurture) of maakt bepaalde kennis deel uit van onze natuur (nature)? Men vroeg zich af in hoeverre menselijke eigenschappen worden bepaald door de omgeving waarin iemand opgroeit, of dat deze eigenschappen al vastliggen bij de geboorte. Word je geboren als homoseksueel of ontwikkel je je seksuele geaardheid tijdens je (jonge) leven? Leer je dat het immoreel is om zonder goede reden iemand anders te vermoorden of ligt dat vast in onze genen? En hebben baby’s bij hun geboorte al muzikaal gevoel, of komt dat pas later als ze in een bepaalde omgeving opgroeien? Tegenwoordig denken de meeste wetenschappers dat zowel nature als nurture bij dit soort vragen een rol speelt, maar toen het debat op zijn hoogtepunt was lag het veel scherper. Het was óf het een, óf het ander.

Skinner was een absolute empirist en een van de ferventste voorvechters van het nurture-standpunt: alle menselijke gedragingen worden geleerd en bepaald door stimulansen (prikkels, zoals beloning of straf). Chomsky nam hiertegen krachtig stelling. Hij wees erop dat er bij menselijke taal sprake was van een gebrek aan zulke stimulansen. Net als de door Socrates bevraagde bediende over kennis beschikt die hij niet van anderen kan hebben geleerd, weet een taallerend kind meer dan het op basis van de aanwezige taalinput – dat wil zeggen datgene wat het kind in de eerste levensjaren aan taal te horen krijgt – zou kunnen weten. Bijvoorbeeld dat er bijzinnen zijn die niet op zichzelf mogen staan. Een kind hoort zinnen als Koen is ziek of Willem denkt dat Koen ziek is, maar een kind hoort nooit een onaffe zin als dat Jan ziek is met de mededeling dat die zin ongrammaticaal is. Toch weet een kind van een paar jaar oud dat dat een slechte zin is. Hoe weet het kind dat? Niemand heeft het ooit verteld of uitgelegd. En het feit dat het kind zo’n zin niet krijgt te horen zegt evenmin iets. Er zijn talloze zinnen die we in onze kinderjaren nooit hebben gehoord, maar die wel grammaticaal zijn. Volgens Chomsky kan het niet anders zijn of het taallerend kind wordt al geboren met een aangeboren taalvermogen waaruit dit soort kennis volgt. Taal leren is dan een filosofische variant op handel met voorkennis.

Het aangeboren taalvermogen zorgt ervoor dat ieder kind in staat is om zijn of haar moedertaal te leren. Nu is dat op zich niet zo bijzonder: we weten dat ieder kind daartoe in staat is. Een kind zal niet lekker eigenwijs besluiten nooit een taal te leren. Alleen dat al suggereert dat kinderen daarin biologisch worden gestuurd. De Amerikaanse psycholoog Steven Pinker spreekt daarom over een taalinstinct: een biologische reflex die je niet kunt onderdrukken. Maar volgens Chomsky is er meer dan een instinct alleen. Om je moedertaal te leren moet je al over een soort basiskennis beschikken, anders kun je die niet probleemloos leren.

Kennis over taal is kennis over de regels van een taal. Wie het Nederlands vloeiend beheerst, kent in principe alle regels die van toepassing zijn in het Nederlands. Dat zijn soms heel eenvoudige regels, bijvoorbeeld dat het lidwoord of aanwijzend voornaamwoord links van het zelfstandig naamwoord staat. Het is de tafel en deze tafel en niet tafel de of tafel deze. Dat die regel specifiek is voor het Nederlands, volgt uit het feit dat er heel veel talen zijn waarin zulke woorden rechts van het zelfstandig naamwoord staan. In het Maba, dat wordt gesproken in Tsjaad en Sudan, is de volgorde precies andersom: mašuk wak betekent letterlijk man deze.

Taalspecifieke regels kunnen soms behoorlijk ingewikkeld zijn. Als je in het Nederlands naar een onzijdig zelfstandig naamwoord wilt verwijzen dat naast een voorzetsel staat, moet je het woord er gebruiken, gevolgd door het voorzetsel in kwestie. Dat maakt dat je in het Nederlands wel kunt zeggen Ik kijk naar haar, maar niet Ik kijk naar het; die laatste zin moet zijn: Ik kijk ernaar. Al dit soort regels (en het aantal loopt gemakkelijk in de duizenden) zijn regels die we hebben geleerd als kind. Dat gaat volledig onbewust. De meeste sprekers van het Nederlands kennen de hierboven beschreven er-regel niet bewust. Tegelijkertijd past iedere moedertaalspreker van het Nederlands hem feilloos toe. Onbewust beschikken we blijkbaar allemaal over deze regels.

De volledige verzameling regels die iemands kennis van een taal vormen, heet een grammatica. Ik ken alle regels van de Nederlandse grammatica – in ieder geval onbewust, want ik pas ze onbewust toe. De taalspecifieke regels van andere talen ken ik maar heel beperkt, en vooral door studie, eindeloos proberen en veel fouten maken. Van alle regels die gezamenlijk onze onbewuste kennis van het Nederlands vormen, worden de meeste tijdens onze kindertijd geleerd. De er-regel leren we bijvoorbeeld als we ongeveer vier of vijf zijn.

Een aantal van die grammaticaregels, aldus Chomsky, wordt niet geleerd maar is aangeboren. Volgens hem kent ieder mens bij de geboorte onbewust al een aantal grammaticale regels. De grammaticaregels waarmee je wordt geboren zijn voor ieder mens hetzelfde en dus universeel, dat wil zeggen: altijd van toepassing. Het geheel aan aangeboren regels waar ons taalvermogen over beschikt wordt universele grammatica genoemd, een van de belangrijkste én meest beladen begrippen uit de taalwetenschap. Universele grammatica is de aangeboren taalkennis die nodig is om je moedertaal probleemloos te leren.

De regel dat iedere hoofdzin een bijzin kan worden is daar een mooi voorbeeld van. Maar welke regels maken nog meer deel uit van die universele grammatica? We moeten dan zoeken naar regels die geldig zijn in alle talen ter wereld. Als een regel alleen in bepaalde talen geldig is, zoals de Nederlandse er-regel, is die per definitie niet universeel. Sterker nog, zolang er ook maar één taal is waar een bepaalde regel niet geldt is, behoort die regel niet tot de universele grammatica.

Een andere regel die traditioneel tot de universele grammatica wordt gerekend, is dat een zin niet uitsluitend uit woorden bestaat, maar ook uit zinsdelen, zoals het onderwerp of een lijdend voorwerp. Iedere taal ter wereld beschikt over zulke zinsdelen. Ook het feit dat je woorden of zinsdelen soms kunt verplaatsen, zoals we eerder zagen bij de persoonsvorm in Nederlandse vraagzinnen, wordt van oudsher tot de universele grammatica gerekend. Het verplaatsen van persoonsvormen in vraagzinnen gebeurt in heel veel talen ter wereld, en in vrijwel alle talen kun je woord- of zinsdeelverplaatsingen vinden. Een andere algemeen geaccepteerde observatie is dat elke taal ter wereld over verschillende woordsoorten lijkt te beschikken, zoals zelfstandige naamwoorden en werkwoorden.

Het idee van universele grammatica bracht een schok in de taalkundige, filosofische en psychologische wereld teweeg. En die werelden waren heftig verdeeld. Sommige psychologen, filosofen en taalkundigen beweerden dat het niet zo kon zijn dat er iets bestond als universele grammatica, omdat niet alleen taalkennis, maar alle kennis onaangeboren is. Vanuit de nurture-gedachte bijvoorbeeld beweerde men dat de mens nu eenmaal als een onbeschreven blad ter wereld komt. Allerlei argumenten werden gezocht en gevonden ter ondersteuning van de bewering dat kinderen wel degelijk op basis van alleen de taalinput alle taaleigenschappen kunnen leren. Eerlijk is eerlijk, het is ook lang niet eenvoudig om te bewijzen dat een bepaalde regel niet door kinderen geleerd kan worden. Als blijkt dat een kind toch een bepaalde regel die tot de universele grammatica wordt gerekend wel degelijk later aanleert (ofschoon die op het eerste gezicht onleerbaar leek), behoort die direct niet meer tot de universele grammatica.

Als je de hypothese wilt testen dat kinderen inderdaad niet als onbeschreven taalkundige bladeren worden geboren, moet je eerst kijken naar wat die precies voorspelt. Een goede hypothese verklaart niet alleen een bepaald verschijnsel, maar voorspelt ook wat verder het geval moet zijn als de hypothese correct is. Laten we daarom kijken naar de voorspellingen die Chomsky’s universele-grammatica-hypothese doet op het gebied van taalverwerving. Hij stelt dat kinderen op een heel specifieke manier hun moedertaal leren en dat het hier niet gaat om een proces waarbij ze het taalgedrag van hun ouders kopiëren. Bovendien doet hij voorspellingen over de snelheid waarmee taal geleerd kan worden en verklaart hij zodoende het proces waarmee kinderen in slechts een paar jaar tijd een taal leren.

Maar de hypothese doet ook voorspellingen over de mate waarin talen van elkaar kunnen verschillen, want alle talen ter wereld moeten voldoen aan de regels van de universele grammatica. Daarom is het bestuderen van taalvariatie minstens zo’n vruchtbaar gebied om de hypothese te testen als het bestuderen van kindertaal. Als er niet zoiets zou zijn als een universele grammatica, of als die slechts uiterst beperkt zou zijn, verwacht je dat talen op vrijwel alle vlakken van elkaar verschillen. (Dat betekent overigens niet dat talen zich altijd op dezelfde wijze hoeven te gedragen. Eerder zagen we dat als het Pirahã geen bijzinnen heeft, het nog altijd universeel is dat talen over de mogelijkheid beschikken om bijzinnen te creëren. Die mogelijkheid wordt in het Pirahã alleen niet gebruikt.)

Bovendien stelt de hypothese dat die aangeboren taalkennis door alle mensen ter wereld met elkaar wordt gedeeld, maar niet met andere diersoorten. Er is geen dier dat een menselijke taal kan leren. (Papegaaien kunnen alleen de klanken van menselijke spraak nabootsen; ze beheersen de menselijke taal geenszins.) Dus je kunt de universele-grammatica-hypothese ook bestuderen door menselijke talen met dierentalen te vergelijken. Of door te kijken op welke andere manieren mensen cognitief van andere diersoorten verschillen, en hoe die verschillen evolutionair tot stand zijn gekomen. Als mensen wel en dieren niet over een universele grammatica beschikken, voorspelt dat ook dat er wezenlijke verschillen moeten zijn tussen dieren- en mensentalen.

Om deze redenen bestuderen taalwetenschappers tegenwoordig veel aspecten rondom taalverwerving, taalvariatie, taalverandering, taalevolutie en taal als onderdeel van de menselijke cognitie, precies die gebieden van de taalkunde die we in dit boek uitgebreid zullen bespreken. Direct of indirect zoeken ze daarbij naar bewijs voor het bestaan van een universele grammatica en waar deze al dan niet uit bestaat.

De paradox die universele grammatica heet

Een van de dingen die taalkundigen tegenwoordig veelvuldig bestuderen is de verwerving van de moedertaal. Wat voor soorten woorden en zinnen produceren taallerende kinderen? In welke volgorde verwerven kinderen verschillende aspecten van hun moedertaal? Wat gebeurt er als kinderen twee verschillende talen leren? Zulke verschijnselen kunnen ons iets zeggen over universele grammatica, omdat volgens de universele-grammatica-hypothese kinderen heel gestuurd aan het werk gaan om hun moedertaal te leren. Denk aan de instinctvergelijking van Steven Pinker; je verwacht dat kinderen bijna letterlijk een soort leerprogramma afdraaien, waarbij ze eerst uitzoeken hoe heel basale woorden gecombineerd worden, bijvoorbeeld zelfstandige naamwoorden of werkwoorden. Vervolgens kijken ze hoe je die kunt combineren: eerst in zinnetjes met twee woorden, daarna met drie, daarna in hele hoofdzinnen en daarna in hoofd- en bijzinnen en allerlei andere ingewikkelde constructies. Als kinderen uitsluitend zouden leren door te reageren op het taalgedrag van hun omgeving (bijvoorbeeld dat van ouders) verwacht je een veel rommeliger patroon, waarbij kinderen vooral uitingen van anderen combineren.

Een prachtig voorbeeld waaruit blijkt dat kinderen inderdaad heel gestuurd te werk gaan is het soort zinnetjes dat ze als eerste produceren. Dat zijn zinnetjes die bestaan uit een zelfstandig naamwoord en een werkwoord. Kinderen van een of twee jaar oud kunnen dingen zeggen als:

Thee drinken

Woef liggen

In stoel zitten

Wat is hier bijzonder aan? Kinderen zetten in dit soort zinnetjes het werkwoord achteraan. Maar in het Nederlands staat het werkwoord lang niet altijd achteraan. De volgende zinnen zijn prima Nederlands en horen ook tot het soort zinnen dat kinderen horen:

Wij drinken thee

Woef ligt

Ik zit in een stoel

Sterker nog, in het Nederlands staat in heel simpele zinnen het onderwerp links van het werkwoord en het lijdend voorwerp rechts ervan. In de voorbeelden hierboven is dat ook het geval. Wij is het onderwerp in Wij drinken thee, en thee het lijdend voorwerp. Het werkwoord staat er keurig tussenin. Pas bij ingewikkeldere zinnen verschijnt er een werkwoord rechts van het onderwerp en lijdend voorwerp, zoals in de zinnen hieronder:

Ik wil thee drinken

Ik moet in de stoel zitten

Stel nu dat kinderen vooral zinnen van hun ouders zouden herhalen. Dan zou je verwachten dat ze ook dingen gaan zeggen als drinken thee of zitten in de stoel. Maar dat doen ze niet. De reden daarvoor is dat het hele werkwoord, de infinitief, in het Nederlands altijd rechts van het onderwerp én het lijdend voorwerp staat. Het is alleen de persoonsvorm die meestal links van het lijdend voorwerp staat. Maar dat betekent dat kinderen al in hun eerste levensfase, nog voordat ze zinnen van meer dan twee of drie woorden produceren, moeten weten dat er een onderscheid bestaat tussen hele werkwoorden en persoonsvormen. En dat ze er al achter zijn gekomen dat het Nederlands een regel heeft die stelt dat hele werkwoorden rechts van het onderwerp en het lijdend voorwerp staan, ook al staat in de hoofdzin met een lijdend voorwerp de persoonsvorm links ervan. Dit laat zien dat kinderen hun eigen weg volgen en bij het taalleerproces niet uitsluitend afgaan op wat ze horen. Sterker nog, het lijkt erop dat ze een hele hoop zinnen die ze horen negeren. Ze draaien een programma af dat wordt gestuurd door het aangeboren vermogen om taal te leren.

Op deze manier kun je de universele-grammatica-hypothese toetsen. Uit onderzoek blijkt de voorspelling van de universele-grammatica-hypothese dat kinderen veel minder rommelig de Nederlandse woordvolgorde leren dan wanneer ze zich uitsluitend zouden baseren op hun taalinput, inderdaad correct. Natuurlijk is dit niet de enige manier om de universele-grammatica-hypothese te toetsen. Als kinderen bijvoorbeeld eerst geleerd moeten hebben wat werkwoorden en zelfstandige naamwoorden zijn voordat ze begrijpen wat voor andere woordsoorten er kunnen zijn, duidt dat erop dat die andere woordsoorten bestaan bij de gratie van hele werkwoorden en zelfstandige naamwoorden. Je kunt bijvoorbeeld niet begrijpen wat een persoonsvorm is voordat je weet wat het hele werkwoord in een zin doet. Als je net zo goed meteen met persoonsvormen aan de slag zou kunnen gaan, zou je op een heel andere manier als kind het Nederlands leren.

Veel taalkundigen kijken tegenwoordig heel gedetailleerd naar hoe taal wordt geleerd, door jonge kinderen én door volwassenen. Hoe groter de onderlinge verschillen zijn, hoe meer van het leerproces door kinderen op een of andere manier vastligt. Verderop in dit boek – met name in hoofdstuk 4, dat volledig over taalverwerving gaat – zullen we zien dat er tal van vaste patronen zijn in de manier waarop kinderen hun moedertaal leren, en dat ze in de meeste gevallen niet het taalgedrag van hun omgeving imiteren. Zolang dat niet met een andere hypothese verklaard kan worden, is het op het eerste gezicht 1-0 voor een rijke universele grammatica.

Dat het bestuderen van taalverwerving (het leren van allerlei specifieke taalregels), ons meer over aangeboren kennis en universele grammatica kan vertellen, ligt voor de hand. Toch is dat niet de enige manier. De universele-grammatica-hypothese doet namelijk nog veel meer voorspellingen. Onder die voorspellingen vinden we misschien wel het grootste succesnummer van de hele chomskyaanse benadering van taalkunde, namelijk dat talen veel meer op elkaar lijken dan we denken.

Drop mij midden in China en ik versta letterlijk geen woord van wat er wordt gezegd. De Chinese klanken, uitdrukkingen en zinnen zijn mij volledig onbekend, het schrift kan ik niet lezen en uit niets kan ik afleiden wat iemand probeert te zeggen. Het Mandarijn (de grootste variatie binnen het Chinees, die ook weer uit een groot aantal dialecten bestaat) is totaal anders dan het Nederlands, en dat geldt eigenlijk voor vrijwel alle talen ter wereld. Alleen de talen die ik heb geleerd, of talen die heel dicht bij het Nederlands staan, zoals het Fries of het Deens, komen enigszins bekend voor.

Het Chinees gebruikt bijvoorbeeld niet alleen klinkers of medeklinkers om een woord te vormen, ook toonhoogte speelt een grote rol, net als in het Pirahã. Zo kan het woord ma maar liefst op vier verschillende manieren worden uitgesproken, en betekent dan steeds iets anders. Mā, met een hoge, gelijke toon, betekent ‘moeder’, terwijl mă (met een hoog begin, laag midden en hoog einde) ‘paard’ betekent. Dat is in het Nederlands een onbekend fenomeen. (Dat wil zeggen, in het Standaardnederlands – de officiële naam voor het Algemeen Beschaafd Nederlands, dat ten onrechte suggereert dat de sprekers ervan een iets hoger beschavingsniveau hebben dan sprekers van andere varianten van het Nederlands. In veel Nederlandse dialecten speelt toonhoogte wel degelijk een grote rol. Limburgse dialecten maken bijvoorbeeld gebruik van zogeheten stoottonen (eerst hoog, dan laag) en sleeptonen (eerst van hoog naar laag, daarna van laag naar hoog). Een woord als zij in het Roermonds betekent ‘zijde’ met een stoottoon-ij en ‘zij’ (als persoonlijk voornaamwoord) met een sleeptoon-ij).

Ook vragen stellen gebeurt in het Chinees op een andere manier dan in het Nederlands. In het Nederlands hebben we de vraagzinregel, de regel dat de persoonsvorm uit de hoofdzin vooraan moet worden gezet. In het Chinees bestaat die regel niet. Daar maak je een zin vragend door de intonatie te veranderen (aan het einde van de zin gaat je stem wat omhoog); of je kunt een weer anders klinkend woordje ma aan het einde van de zin plaatsen. Verder vervoeg je in het Chinees geen werkwoorden, heeft het Chinees geen lidwoorden en kent het andere woordvolgordes dan het Nederlands.

Maar hoe uniek zijn die verschillen tussen het Nederlands en het Chinees? Heel veel talen ter wereld maken geen gebruik van de vraagzinregel. Geen lidwoorden? Dat vind je ook veel dichter bij huis – vrijwel alle Slavische talen hebben die eigenschap. Als je een Rus wilt imiteren, moet je alle lidwoorden weglaten – dan kom je al een heel eind. Toonhoogteverschillen? Heel gewoon in de meeste Afrikaanse talen.

Het feit dat er dergelijke verschillen tussen de twee talen zijn, betekent niet per se dat het Chinees totaal anders is dan het Nederlands. Beide gebruiken zowel medeklinkers als klinkers om woorden mee te bouwen. Met die woorden kun je weer woordgroepen of zinsdelen bouwen, en met die zinsdelen kun je weer hele zinnen bouwen, hoofdzinnen en bijzinnen. Iedere hoofdzin in het Chinees kan weer worden gebruikt als bijzin. In dat opzicht werkt het Chinees precies hetzelfde als het Nederlands. Ook qua woordsoorten is het Chinees niet heel anders: er zijn in het Chinees zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden, werkwoorden, bijwoorden, voorzetsels, eigennamen en voegwoorden.

Dat het Chinees en het Nederlands in deze opzichten heel erg op elkaar lijken is op het eerste gezicht vrij vreemd. Het Chinees en het Nederlands hebben zich nagenoeg volledig onafhankelijk van elkaar ontwikkeld. De culturen, zeker in vroeger tijden, waren totaal anders en tot de zeventiende eeuw was er überhaupt geen rechtstreeks contact tussen China en Nederland (er was natuurlijk wel contact via de zijderoute of via Portugese handelaren, maar die hielden zich niet bezig met het vergelijken van het Nederlands met het Chinees). Hoe kan het dan dat die talen in bepaalde opzichten zo op elkaar lijken? Misschien hebben het Chinees en het Nederlands een diepe, historische connectie die we tot nu toe nog niet hebben ontdekt. Maar het Chinees en het Nederlands zijn slechts voorbeelden. Ik had ook het Engels en het Swahili, het Japans en de Quechua-talen (oorspronkelijke talen gesproken in het Andesgebergte) of het Warlpiri (een oorspronkelijke Australische taal) en het Evenki (dat in Noord-Siberië wordt gesproken) als voorbeelden kunnen gebruiken. En daar ontbreekt zo’n mogelijke diepe connectie volledig.

Het maakt niet uit welke talen je met elkaar vergelijkt, naast een aantal verschillen zul je steeds een groot aantal overeenkomsten zien. En waar de verschillen soms wat toevallig lijken (in het Japans bestaat iedere lettergreep uit een medeklinker plus een klinker – de Amerikaanse president Clinton werd daar op staatsbezoek Cilinitoni genoemd – terwijl je in het Nederlands moeiteloos een woord met negen geschreven medeklinkers als angstschreeuw kunt vinden), zijn de overeenkomsten vaak fundamenteler. Iedere taal kent lettergrepen en woorden; in iedere taal hebben zinnen een interne structuur, in iedere taal kun je hoofd- en bijzinnen onderscheiden; in iedere taal kun je een oneindig aantal zinnen maken met een beperkt aantal woorden; enzovoort, enzovoort.

Als iedere gemeenschap zijn eigen willekeurige, unieke taal ontwikkelde, zou je verwachten dat de verschillen tussen talen veel groter zijn. Waarom zou een woestijntaal uit Australië lijken op talen die diep in het oerwoud in Zuid-Amerika worden gesproken? De oplossing? Opnieuw: een rijke universele grammatica. Als er een groot aantal aangeboren grammaticaregels bestaat, moeten die voor elke taal gelden, en kun je verklaren dat talen veel meer op elkaar lijken dan je anders zou verwachten. Als kinderen worden geboren met een aantal specifieke grammaticaregels, en wel precies die regels die het bestaan van hoofd- en bijzinnen bepalen, die bepalen dat zinnen op een bepaalde manier worden opgebouwd uit woorden en die bepalen dat vragen slechts op een handjevol manieren kunnen worden uitgedrukt, dan is het geen verrassing meer dat talen op elkaar lijken. Dan is dat een argument ten gunste van de universele-grammatica-hypothese. Misschien nog wel meer dan de manier waarop talen worden aangeleerd door jonge kinderen, zijn de opvallende overeenkomsten tussen talen de voornaamste reden om universele grammatica te omarmen. En daarmee zou de stand 2-0 zijn. Althans, dat was jarenlang het idee.

De verklaringen die de universele-grammatica-hypothese biedt voor de twee problemen die we tot nu toe hebben bekeken (het aanleren van taal en de verschillen tussen talen) maken haar zó succesvol en krachtig, dat je haast wel de conclusie móét trekken dat we op het juiste pad zijn. Het is ook niet voor niets dat de aanhangers van de universele grammatica lange tijd de meest dominante hoofdstroming binnen de taalkunde vormden.