DE VLINDER IN DE INKTPOT

Patrick Bassant

De vlinder in de inktpot

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman
een projectsubsidie van het Letterenfonds.

Elke overeenkomst tussen de personages en werkelijk bestaande personen is natuurlijk opzettelijk. Elk verschil tussen de personages en werkelijk bestaande personen is dat overigens ook.

© Patrick Bassant 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © SZ Photo / Bridgeman Images

Foto auteur © Martijn Rijnberg

NUR 301

ISBN 978 90 284 5073 8

www.wereldbibliotheek.nl

www.patrickbassant.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met
ISBN 978 90 284 5072 1

Inhoud

Proloog – Viva la Resolución

Johan Brouwer, Madrid, 8 juli 1937

DEEL EEN – Ontwaakt

1 Het Hemelrijk en de Rode Burcht

Pit, Amsterdam, januari 1937

2 Zelfs een varken schijt niet in zijn eigen trog

Pit, Amsterdam, januari 1937

3 Het Blauwe Zand

Pit, Amsterdam, april 1937

4 Een wandelingetje

Johan Brouwer, Rotterdam, 3 februari 1922

5 Parijs ontwaakt

Pit, Amsterdam, 1 mei 1937

6 Apocalypsmachines en Sauerkraut

Pit, Parijs, mei 1937

7 Het paviljoen

Pit, Parijs, mei 1937

8 Het voorhoofd van de kikker

Johan Brouwer, Amsterdam, mei 1935

9 Laat geen goudfazanten meer ontsnappen

Pit, Parijs, mei 1937

10 De bergwandeling

Pit, van Parijs naar Albacete, mei 1937

11 De held van de Zwarte Zee

Pit, Albacete, mei 1937

12 De Dood is mijn bruid

Johan Brouwer, juli-augustus 1936

13 Het profylacticum

Pit, Albacete, mei 1937

14 Wie geen aambeeld wil zijn, moet hamer wezen

Pit, Albacete, mei 1937

15 Próxima estación: La Granja de San Ildefonso

Pit, van Madrid naar Valsaín, mei-juni 1937

16 Vorbereiten für Amputation!

Pit, Cerro del Puerco, 2 juni 1937

17 Argumenten van staal

Johan Brouwer, Guadarrama, augustus 1936

18 De Contax van generaal Walter

Pit, nabij Madrid, 11-18 juni 1937

19 Motorwerken

Pit, Madrid, 19 juni 1937

20 Door de spiegelwand

Pit, Madrid, juni 1937

21 Het hart blootgelegd

Johan Brouwer, Barcelona, december 1936

22 Van onze verslaggever ter plaatse

Johan Brouwer, Barcelona, december 1936

23 The Spanish Earth

Pit, Madrid, Jarama, juni 1937

24 The Moment of Death

Pit, Jarama, juni 1937

25 La Pasionaria

Pit, Jarama, juni 1937

26 ¡Viva la Muerte!

Pit, Jarama, juni 1937

27 Nat leer striemt feller

Johan Brouwer, Valencia, januari 1937

28 Kogelgriep

Johan Brouwer, Valencia, januari 1937

29 Verspieders van de waarheid. Of zoiets.

Pit, Madrid, juni 1937

The Tales of Ernest Hemingway I: Hotel Florida

30 Op de bres voor de cultuur

Johan Brouwer, Amsterdam, april 1937

The Tales of Ernest Hemingway II: Zilveren medaille

DEEL TWEE – Buskruit en verzen

31 De schaker en de president

Johan Brouwer, Valencia, 3 juli 1937

32 Een kikker die de Internationale kwaakt

Pit, Valencia, 4 juli 1937

33 Himno de Riego

Jef Last, Johan Brouwer, van Valencia naar Madrid, 5 juli 1937

34 De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha

Johan Brouwer, Pit, Madrid, 6 juli 1937

35 De valse prins

Pit, Madrid, 6 juli 1937

36 Lopen op je knokkels

Pit, Johan Brouwer, Jef Last, Guadalajara, 7 juli 1937

37 Soldatenromantiek

Pit en Jef Last, Madrid, 8 juli 1937

38 Dwarsliggende elementen

Jef Last en Johan Brouwer, Requena, 9 juli 1937

38 Fascistische saboteurs

Pit, Valencia, 10 juli 1937

The Tales of Ernest Hemingway III: American Milk

40 Een foto maken is altijd een oorlogsdaad

Pit, Valencia, 10 en 11 juli 1937

41 Quarens quem devoret

Johan Brouwer, Barcelona, 12 juli 1937

Epiloog – De tocht van de zwaluwen

Pit, Amsterdam, augustus 1937

Appendix I: Literatuur

Boekuitgaven, nieuwsbladen en tijdschriften

Themanummers

IISG-archief

Appendix II: Beeldmateriaal

Verantwoording

Dank

Alle oorlogen zitten vol verhalen die fictie konden zijn.

Javier Cercas, Soldaten van Salamis

Toch gist er iets, weten wij die in staat zijn het waar te nemen. Er heerst iets van opwinding. De behoefte hongerig te zijn, naar iets wat je pakt en meesleept, iets om je op te concentreren. De strijd, bijvoorbeeld. Want daar gaat het om. Het woord strijd omvat seks, woede en droom. Dus proberen we het zachtjes uit te spreken, schaamteloos, en het aan actie te koppelen.

Giorgio Vasta, De materiële tijd

PROLOOG

Viva la Resolución

Johan Brouwer, Madrid, 8 juli 1937

Ook vandaag was de sfeer zoals bij onze aankomst hier in Madrid: opgewonden, fanatiek en tenderend naar een soort directe actie die me hoogst onwenselijk en tegelijkertijd zeer doeltreffend leek. We vergaderden in het Rockefeller-auditorium van de universiteit. De lucht was droog en statisch. Het voelde alsof er nauwelijks een vonkje nodig was om dit hele circus in lichterlaaie te zetten, om deze clowns een geweer te zien pakken en een zekere dood tegemoet te zien rennen. Een goed gemikte bom zou volstaan. Enfin, de gemoederen liepen wat op tijdens dit Tweede Internationale Congres van Antifascistische Schrijvers, en dat zou je evengoed hoopvol als essentieel kunnen noemen. Als we hier allemaal, onder deze omstandigheden en met alle kennis die we hebben, een pijpje gaan stoppen en afkeurende geluidjes maken zonder uit onze zetel op te staan, dan denk ik dat we als mens en als schrijver tekortschieten.

De schrijver en squadronleider André Malraux vroeg korte spreektijd aan. Hij liep naar de microfoon en vertelde een telegram te hebben gekregen van zijn goede vriend Ernest Hemingway, die eigenlijk niet had mogen ontbreken op de deelnemerslijst van dit congres – vooral om de publicitaire waarde en wat minder om het intellectueel gewicht. Het speet de wereldberoemde auteur enorm, maar hij moest zijn film The Spanish Earth afmaken in New York. In augustus zou hij terug zijn en tot die tijd moesten we het maar met zijn kameraadschappelijke groeten doen. Una acción más y el fascismo quedará aplastado, sloot hij het telegram af. Ik geloof niet dat dit een briljant gekozen uitspraak was van de Amerikaan, maar dat kon niet veel mensen wat schelen. Er klonk groot applaus.

Een nog groter applaus volgde toen de dagvoorzitter de volgende spreker aankondigde. In mijn eigen toespraak, eerder deze week in Valencia, had ik José Bergamín mijn tweelingbroer genoemd, een retorische truc: als je jezelf gelijkschakelt met de grote man die al jaren tracht katholicisme en communisme te verenigen, heb je in enkele woorden een voor iedereen duidelijk zelfportret gegeven. Ik denk dat ‘wapenbroeder’ een betere benaming zou zijn geweest. Ik had Bergamín al lang geleden in Nederland ontmoet en zijn dwingend geformuleerde overtuigingen aanvankelijk als waanzin afgedaan, maar in de loop der jaren trof me meer en meer zijn gelijk. En nu was ik op het punt beland dat ik zijn meningen eerder als leidraad beschouwde dan als opvattingen waar ik zelf nog lang en diep over na diende te denken.

De kern van Bergamíns betoog was glashelder. Hij stond er overtuigend bij, met zijn te ruime colbert en zijn met veel brillantine schuin naar achteren gekamde zwarte haar. En die trotse haakneus. Aangezien de situatie op het wereldtoneel nu eenmaal was dat Spanje door de Sovjet-Unie werd gesteund, diende elke aanval op een van die landen beschouwd te worden als een aanval op beide in lot en solidariteit verstrengelde naties. Dientengevolge was Retour de l’U.R.S.S., en het deze week verschenen vervolg Retouches à mon Retour de l’U.R.S.S., het lasterlijke pamflet van André Gide, niet uitsluitend schadelijk voor de Sovjet-Unie, maar eveneens voor het Spaanse volk, betoogde hij. Ik knikte: zo was het! Je kon je ene vriend toch niet helpen door bij je andere vriend de poten onder zijn stoel vandaan te zagen?

Toen mijn wapenbroeder zijn plaats in de zaal weer opzocht en de dagvoorzitter naar de microfoon stapte om het vervolg van het programma met ons door te spreken, werd hem de pas afgesneden door drie mannen, die hevig gesticulerend op hem begonnen in te praten. De voorzitter verleende ze toegang tot de microfoon. Het bleek de Argentijnse delegatie te zijn, drie opgewonden kerels die elkaar in heftige verontwaardiging wegduwden voor de microfoon. Ze stemden volledig in met Bergamíns woorden, maar waar die ervoor had gepleit André Gide voortaan actief dood te zwijgen, dienden zij een officiële resolutie in: om het niet bij een goed voornemen te houden moet er een duidelijk standpunt van alle aanwezige schrijvers opgesteld worden, waarin zijn werk wordt verketterd en de auteur in de ban wordt gedaan. Het communistische equivalent van de middeleeuwse banvloek, dat vermoedelijk niet veel vriendelijker zal zijn. Ik grinnikte om mijn eigen vergelijking met de Inquisitie, die ik hier ten enenmale niet had verwacht. ‘Viva la Resolución,’ sloten ze hun pleidooi af, in koor.

Eindelijk leven in de brouwerij, moeten de fotografen hebben gedacht. Ik zag die kleine blonde dame driftig heen en weer lopen en kiekjes maken, Gerda Taro heet ze, die in haar smaakvolle kleren en met haar grote lach zo mooi afstak tegen het serieuze grauw en donkergroen. En naast haar die jonge vent, die manke Nederlander met wie Jef Last regelmatig staat te praten. Ik weet zijn naam niet, een stille jongen die wat onhandig aan zijn camera stond te frunniken.

In mijn ooghoek zag ik hoe Jef Last flink nerveus begon te worden. Hij stond op, liep naar de Franse hoek van het auditorium en zette het op een smiespelen met twee mensen, ik denk dat het Malraux en Chamson waren. Ik voelde enigszins met hem mee, want aan zo’n resolutie, waarin zijn dikke vriend Gide afgedankt wordt, zal hij zijn instemming dienen te verlenen, omdat loyaliteit aan de partij boven alles en zeker boven vriendschappen gaat. Blinde gehoorzaamheid is een vereiste, geen zwaktebod. Als hij het hier op zou nemen voor Gide, haalde hij zich de woede van de partij op zijn ranke hals. Enfin, toen de Argentijnse kwajongens waren uitgesnaterd, bleven ze zoals kinderen tijdens het wachten op hun beurt in het kegelspel niet stil kunnen staan, enkele stappen achter het spreekgestoelte wiebelen. Stephen Spender, de Britse dichter die dagvoorzitter was, bracht de resolutie in stemming. Hij trachtte nonchalant te klinken, maar terwijl hij sprak, haalde hij diverse keren zijn hand door zijn warrige krullen, in jongensachtige onzekerheid. Toen schoten enkele mannen in de zaal rechtop: Last, Malraux en Chamson. Last vroeg het woord. De voorzitter keek verstoord op, leek hem de mond te willen snoeren, maar bond in toen hij zich realiseerde dat Last niet alleen stond.

‘Kameraad voorzitter, het spijt me u te onderbreken, maar ik vraag me in gemoede af of het een goed idee is om deze resolutie aan te nemen op gezag van enkele Spaanstalige auteurs. Ik acht dat vooral problematisch, omdat de resolutie leunt op twee geschriften van de heer Gide, waarvan het tweede pas een week geleden in Parijs is verschenen. Ik kan voor mezelf niet verantwoorden dat ik mijn stem verbind aan een boek dat ik nog niet gelezen heb – en ik denk eigenlijk dat dat nog sterker zou moeten gelden voor de indieners van deze resolutie, en het zal bovendien gelden voor alle hier aanwezigen die het Frans niet machtig zijn. Begrijp me goed, kameraden, zonder inhoudelijk op de resolutie in te gaan, denk ik dat die pas formeel in stemming kan worden gebracht als de Spaanse vertaling van Retouches à mon Retour de l’U.R.S.S. verkrijgbaar is en inhoudelijk beoordeeld. Tot die tijd is dit congres helaas onbevoegd.’

Het bleef stil in de zaal; iedereen leek Lasts woorden even te herkauwen, of af te wachten wat de meerderheid zou besluiten. Communistische intellectuelen zijn zo volgzaam als schapen. Ik vond Lasts redenering goed bedacht: om zijn eigen mening niet te hoeven uiten haalde hij een procedurele smoes tevoorschijn. Het knapste vond ik nog wel dat hij de resolutie, die wel degelijk op de man gespeeld was, wist om te buigen en de boeken tot onderwerp maakte. Een mooi staaltje van retorisch geweld. Om zijn argumenten kracht bij te zetten was hij nog in officiersuniform ook, strijdlustig en intimiderend oogde dat: een schrijver met een revolver. Ik ving de blik van Michail Koltsov op, de journalist-spion die achter deze poppenkast zat: hij keek als een jongen die verplicht wordt een lepel levertraan weg te werken. Malraux, ook in uniform, doorbrak de stilte.

‘Ik onderschrijf dit. We kunnen niet stemmen over iets wat we niet kunnen kennen.’

Ook Chamson betuigde zijn instemming. Bergamín daarentegen begon giftig te sissen. Onder de Russen klonk dreigend gekuch. Nu was het erop of eronder voor André Gide. Als niemand zou volgen, werd de resolutie in stemming gebracht en bijna zeker aangenomen. Dan zou iedereen die uiting gaf aan een mening die afweek van die van Stalin, monddood worden gemaakt, ongeacht status en nationaliteit – partijlid of niet.

Of het zou eindelijk duidelijk worden wat er van je werd verwacht, als je je verbond aan de linkse zaak. Niet meer dat vrijblijvende gelummel van een stukje schrijven hier en een lezinkje houden daar, maar als een man achter je keuze gaan staan en als een soldaat de lijnen volgen die voor je uitgezet zijn.

Stephen Spender leek nogal opgelaten door deze situatie. De jonge dichter stond besluiteloos naar de zaal te gapen en de zaal wachtte op hem. Dagvoorzitter worden, dat vond hij een hele eer. Maar dit had hij niet aan zien komen. Gerda Taro en die Hollandse jongen liepen druk klikkend door de zaal, zij met kleine, driftige pasjes en hij er trekkebenend achteraan.

Toen, zachtjes vanuit een verre hoek, warrelde er een applausje op, een voorzichtig, voorwaardelijk instemmen. Toen nog een, en nog een. Ikzelf had me voorgenomen me buiten deze stemming te houden, dus ook buiten deze bezwaarprocedure. Ik ben nooit zo’n voorstander van groepsvorming geweest. De fotocamera’s werden niet op mij gericht, ze hadden geen aandacht voor mensen die geen standpunt in wensen te nemen, vermoed ik.

Zodra een substantieel deel van de aanwezigen traag klapte, besloot Spender dat de resolutie niet in stemming gebracht kon worden. Met een zucht van opluchting kon hij verder met zijn programma: diverse spannende excursies en defilés voor na de siësta aankondigen. Last leek te beseffen wat hij zojuist had gedaan: hij had een vriend verdedigd door zijn eigen hoofd op het hakblok te leggen. Koltsov keek alsof hij een hap oorsmeer moest doorslikken.

DEEL EEN

Ontwaakt

1

Het Hemelrijk en de Rode Burcht

Pit, Amsterdam, januari 1937

Je vraagt je toch af waar of dat je het allemaal voor doet, verzuchtte Pit in de rij voor het stempelloket. Dag in dag uit in die sliert, met je pet in de hand, mak schaap naar de slachtbank, en als je daar bent, wordt de vernedering compleet door de volstrekt ongeïnteresseerde manier waarop de ambtenaar zijn datumstempel zet. Niet dat hij medelijden verwachtte; daarvoor waren ze met te veel. Die verdomde pennenlikker zat zowaar te zweten. Die arme man. En op commentaar of lollig bedoelde opmerkingen zat Pit al helemaal niet te wachten. Er was in juni een stempelvarken geweest dat had voorgesteld dat Pit en hij zouden ruilen van plek, gewoon voor één dag. Dan wist Pit weer wat werken was en kon hij ook eens lekker de hele dag in de kroeg hangen. Pit had de ambtenaar bijna aan zijn das over de balie getrokken. Wat had deze dagelijkse poppenkast nou voor zin? De crisis was nog lang niet voorbij, Colijn had zelf gezegd dat hij de gouden standaard nooit los zou laten. Dus waar andere landen herstel van de economie bereikten, moest Nederland zo nodig vasthouden aan veel te strenge en onverklaarbare bezuinigingen. De werkloosheid bleef maar stijgen. De rest van de dag zou Pit weer een rondgang maken langs alle voormannen die hij kende, de stuurmannen en de rattenkoten, langs alle mannen die hun zinnen beginnen met ‘het spijt me, maar…’ En Pit zag het voorlopig niet veranderen, dat kleinerende gedrag waarmee men de werkloze arbeider bewust of onbewust diep in de ziel raakte.

Pit was na zijn werkronde – zo noemde hij zijn dagelijkse afwijzingen – langs de Rode Burcht gelopen, het kantoor van dagblad Het Volk, waar de Nieuwezijds Voorburgwal overgaat in de Martelaarsgracht. Hij had wat door de boekwinkel gestruind en was Mark tegen het lijf gelopen, een jeugdvriend die hij al jaren niet meer had gezien.

Ze waren allebei hier vlakbij opgegroeid, in het Hemelrijk. Ondanks de prachtige naam was dit een sloppennest met dichtbevolkte steegjes en kleine, slecht onderhouden woningen. Er hing dag en nacht de misselijkmakende walm van verbrande karamel van de drie suikerwerkfabrieken, die ’t Groot Hemelrijk, ’t Oude Vermaarde Vagevuur en de Hel heetten. Typisch Amsterdamse humor om van die drie net de eerste te kiezen als naamgever van deze wijk.

De laatste krotten waren een jaar of tien geleden gesloopt en het kantoor van de Arbeiderspers was ervoor in de plaats gekomen. Daarom kwam Pit hier graag: hij stond op zijn geboortegrond en niet in de ziekmakende perspectiefloze sloppen van toen, maar in een groot, nagelnieuw gebouw dat met trotse blik naar de toekomst van de arbeidersklasse uitkeek. Een gebouw dat met een krant, een uitgeverij en een boekhandel die toekomst ook probeerde te vormen.

Kennelijk voelde Mark ook dergelijke sentimenten. Ze sloegen elkaar op de schouders, als mannen die elkaar zo lang niet hebben gezien dat ze van schrik geen gesprek meer weten te beginnen. ‘Doe alsof je thuis bent, ouwe. Let niet op de orde, wij hebben hier wat opgeknapt,’ zei Mark. Pit lachte kort. Hij liet Marks schouder niet los en bekeek hem van een armlengte. In zijn geheugen was Mark toch altijd het schoffie met korte broek, kapotte schoenen en een zakdoek om zijn nek geknoopt. Zo liep hij er zelf ook bij, maar intussen was hij wel gewend aan zijn eigen spiegelbeeld. Grijs jasje, wit hemd, grauwe pet, ongeveer het uniform van de werkloze. Mark had iets opvallends, een bepaalde flair die van zijn uiterlijk spatte. Niet dat hij er als een zigeuner bij liep, maar er was iets vreemds. Pit zag dat hij een felrood hemd droeg, met daarover een hardblauwe korte jas. Zijn haar was met vet naar achteren gekamd en hij had een dun wiebelig snorretje, dat je eigenlijk alleen maar artistiek kon noemen. En hij droeg nog steeds een zakdoek om zijn hals. Ketelbink die in zijn zondagse kloffie uit schilderen gaat, schatte Pit hem in.

‘Mark de Ritselaar, dat is lang geleden… Wat is de madder in Hemelrijk? Nossing niks! Wat doe jij met je handen? Steek je ze uit? Ik hou ze op.’ Mark glimlachte om deze oude begroeting en zei: ‘Bleekpoeier Pit, kom, we gaan een pint drinken, hè. We hebben zoveel te bespreken dat ik nu al een droge keel krijg.’

Mark stond erop dat ze naar Scheltema gingen, een verzamelplaats voor journalisten waar altijd over politiek werd geleuterd. Pit kwam er nooit, altijd een beetje bang om tekort te schieten, als werkloze, als ongeschoolde, als politiek matig ingevoerde. Maar Mark trakteerde op bier en legde gul zijn builtje tabak op tafel.

‘Wat brengt jou naar de Rode Burcht? Heimwee zal het niet zijn geweest, hè. Boeken dan – lees je veel?’ vroeg Mark. Pit stamelde dat hij graag meer zou lezen, maar nogal op zijn centen moest passen, aangezien het werk hem al enkele tijd niet aan kwam vliegen. En er zat ook wel wat heimwee bij – geen verlangen naar het Hemelrijk, maar er lagen hier ook goede herinneringen. Mark knikte en draaide nog een sigaret.

‘Sjeeses man, hoelang is het geleden? Ik heb je na de sloop van het Hemelrijk nooit meer gezien, denk ik. Ik heb vooral in de haven gezeten. Heel verschillende klussen, laden en lossen, kombuiswerk, buffelen. Ook gevaren, invalklussen, met spoed de zee op. Keihard werken, goed ontspannen. Veel contact met matrozen. Heb er ook wat talen opgedaan. Maar het werk liep terug. Zaandam, de Hembrug, lassen, bandwerk, ik pakte alles aan. Maar ook dat hield op. Misschien omdat ik geen bondslid ben. Dat wou ik nooit, polletiek ammehoela. Maar vertel op, Mark, wat ritsel jij vandaag de dag? Acht, negen jaar?’

Mark begon te bulderlachen – een reactie die Pit niet had verwacht. ‘Acht jaar? Ga weg, we hebben elkaar twee jaar terug toch nog gezien?’

‘Echt?’ Pit dook in zijn herinnering. ‘Dat zou ik toch nog weten.’

Mark keek hem strak aan.

‘Woon je nu in de Jordaan?’ vroeg hij. Pit knikte.

‘En klopt het dat de straten daar zo prettig geasfalteerd zijn?’ Pit knikte weer.

‘Ja, de woningen zijn niet veel beter dan in het Hemelrijk, maar de straten lijken paleisvloeren.’

‘Dat is dan iets waar jullie in ’34 in geslaagd zijn. Er is geen klinker meer te vinden in het wegdek, hè.’

Pit keek opeens op, ving Marks wat spottende blik. ‘Wat bedoel je daarmee?’

‘Daar zag ik jou voor het laatst, lekkere dot. Bij de demonstraties daar in juli ’34. Ik zag jou en honderden andere werklozen protesteren tegen die dief van een Colijn, met het strijdcomité van die rooie steenezels erbij. Maar zodra de latkippen op straat verschenen, veranderde de sfeer, hè. Jullie trokken alle klinkers uit de straat en richtten een ravage aan. Straatverlichting naar de gallemiezen, prinsemarij gewond.’

Pit zweeg. Dit was het soort weerzien waar je niet op zat te wachten; jeugdvrienden die het opeens over ‘jullie’ hadden in plaats van ‘wij’ en dingen wisten die ze niet hoefden te weten, dat rook niet best. Hij drukte zijn sigaret uit, nam een teug bier en vroeg Mark, zodra hij doorgeslikt had, wanneer en waarom hij een stille geworden was. Hij keek daarbij zo koud en verwijtend mogelijk. Mark voelde zich echter niet betrapt, niet eens aangevallen. Er speelde alleen een triomfantelijk lachje om zijn lippen.

‘Nee, nee, nee, rustig maar. Ik heb jou toen een grote vriendendienst bewezen. Ik was erbij, maar je hebt me vast niet herkend, omdat ik met een fotocamera rondliep, hè. Ik was de kiekendief van dienst. Ik zocht een goed moment om een eerlijke foto te maken, tot ik opeens een bekende zag. Dat was jij, ja. Ik richtte de lens op jou en volgde je eventjes. Ik zag je met een ijzeren staaf de klinkers van de Rozengracht loswrikken, er een mooi exemplaar tussenuit plukken en dat met een soepele beweging naar de hermandad slingeren. Ik drukte af op het moment dat je de steen losliet; een van woede verwrongen gezicht en de wat vervaagde streep van de steen. Ik beschouw die foto als mijn meesterwerk. “Werkloze die uit solidariteit het gezag aanvalt”, zo noem ik ’m.’

Pit keek hem aan met een blik waaruit bleek dat hij wel degelijk zijn best deed om de implicaties van zijn woorden te begrijpen, maar daar niet helemaal in slaagde. Mark stak een sigaret op en hervatte zijn verhaal.

‘Ik had die foto aan alle kranten kunnen verkopen. Je zou de tronie van het Jordaanoproer zijn geworden. Je zou van Groningen tot Limburg het gezicht zijn geworden van het verzet tegen de steun, je zou de verbeelding van de communistische strijd zijn geworden, de personificatie van de arbeider die het niet pikt, hè.’ Mark knipoogde.

‘Ik had een held en een duivel van je kunnen maken, al naar de krant die mijn foto kocht, kereltje. En zo’n bewijs had je zeker een half jaar gevangenis gekost.’ Mark bestelde nog een setje bier, nu met een jenever ernaast. Pit tikte met de jenever twee keer op tafel en kapte ’m naar binnen. Mark deed hetzelfde.

‘Ik heb lang gewikt, ouwe. Zou ik je beroemd maken en je heel veel sores bezorgen, en mezelf een toekomst als actiefotograaf? Of liet ik de geest van het Hemelrijk over ons komen en moest ik een oude vriendschap zwaarder laten wegen, hè?’

Pit staarde voor zich uit. Zo weinig kon het dus schelen. Toen hij zijn blik weer op zijn kameraad richtte, stonden er al twee verse jenevers. Pit mompelde iets als bedankje, maar liet in het midden of dat de jenever of zijn reputatie betrof. Mark merkte zijn ongemak op en stelde hem gerust.

‘Ik heb uiteindelijk veel kranten gehaald met mijn tweede keus, een foto van een drietal oproerkraaiers met lappen voor hun mond, kokhalzend van het braakgas dat de marechaussee inzette.’

Pit voelde zijn maag weer verkrampen toen hij aan dat moment dacht. Alsof zijn ingewanden zich een weg naar buiten vochten, de weg met de minste weerstand zochten, en dat was door zijn keel omhoog.

Ze bleven hangen bij Scheltema. Mark vertelde over zijn werk, als een man van de wereld, of misschien wel wat boven de wereld, alsof hij overal een blik van bovenaf op had. Pit zag dat eerst als een gevolg van het loeren door een lens, alsof de werkelijkheid dan wat verkleind en voorzien van een kader bij je binnenkomt. Maar het was, bedacht hij later, juist een gevolg van Marks bestaan – eerder dan van zijn werk – als fotograaf. Pits wereld bestond uit stempelen, teleurstelling, een krantje lezen en een praatje maken met mensen die veelal in dezelfde positie verkeerden en het dus vaak roerend met hem eens waren. Een overzichtelijk, maar beperkt kringetje waar te weinig ventilatie zorgde voor een wat verkaasde atmosfeer.

In de vochtige huizen van de Jordaan leidde dat tot schimmelgroei en longproblemen, maar in de hoofden van de bewoners kon het stevig stremmen.

Mark, de ritselaar, gooide juist alle luiken open. Ogen open, oren ook, de mond soms wel en soms niet. Door zijn werk als persfotograaf kwam hij in aanraking met invloedrijke personen, met hun meningen en gedachten. Hij had zijn informatie uit de eerste hand. En als er geen opdracht van de krant was of geen belangrijke bijeenkomst, maakte hij reportages. Hij sprak van een gezelschap dat zichzelf ArFot noemde: Arbeiders-Fotografen.

‘Da’s het mooiste werk, ouwe,’ zei hij, ‘ik leg het allemaal vast, dat het gewoon niet meer te ontkennen valt, hè. Dat is de taak van de fotografie, denk ik. Die sociale ongelijkheid, die armoede, het antisociale aspect van deze tijd, dat leg ik vast, man. De verrotting, de verkrotting; wie kan dat nou beter documenteren dan de arbeider die dat zijn hele jeugd heeft gezien, de Ritselaar van ’t Hemelrijk?’ Hij nam een slok en leek even zijn gedachten te ordenen.

‘Of nou ja, het hoeft niet deze jongen te zijn, hoor. Een moderne camera is zo simpel in het gebruik dat je er geen school voor nodig hebt. Om tegenwoordig fotograaf te worden hoef je alleen maar aan een camera te komen. En dan je ogen openhouden, hè. Zoiets als die Franse schrijvers van de vorige eeuw, die zo realistisch mogelijk vertelden over de armoede en ellende in Parijs. Maar dat waren geen arbeiders, hè. Die lui zagen niet alles, hoor. En ze moesten het ook nog een beetje leuk op kunnen schrijven. Nee, daar is de fotografie veel meer voor geschikt. Een foto liegt niet, hè. Het is ongelogen humanisme.’ Mark peilde of zijn tafelgenoot het nog kon volgen. Dat leek wel het geval te zijn, dus hij vervolgde zijn verhaal.

‘Da’s ook van belang voor de toekomst. Als hij het beter krijgt, gaat de mens vergeten. De strijd van onze klasse raakt vergeten. Jij en ik, we komen van ver, en toch zijn we hier opgegroeid. Het Hemelrijk is van de aardbodem verdwenen, een stadskanker die uit het lichaam is weggesneden. Daar zal niemand spijt van hebben, durf ik te wedden. Maar als we daar foto’s van hebben, kunnen we onthouden waar onze strijd ooit is begonnen. Die Jordaan, hè? Een stap vooruit, maar nog steeds: een kolerebende, een ziekmakende troep. Moet je je proberen voor te stellen, Pit, wat er gebeurt als de boel daar over een jaar of tachtig grondig geborsteld is. Dan gaan de mensen vergeten hoe het was. Dan denken ze niet meer aan de zure lompen, de gezwellen, de uitwerpselen, de ruzies, de zieke lucht en de alles blakerende armoede. Ze vergeten de scheve kinderen, de drankzucht, de kijvende wijven, de vochtplekken, de matpartijen, de brieke krotten, de schimmels, het onophoudelijk hoesten en krabben. De hoeren en de messentrekkers, de voddenboeren en de syfilislijders. Terwijl dat, en niets anders, de Jordaan is, hè?’

Pit beet in de schuimkraag van alweer een glas bier. Hij had al een keer of wat laten blijken dat hij geen geld had voor dit soort geslemp in prijzige cafés, maar de Ritselaar bleef zijn bezwaren wegwuiven. Het café begon langzaam voller te lopen. Met regelmaat groette Mark iemand, vaak mannen in bruine regenjas met gleufhoed; dat bleek het uniform voor de moderne journalist te zijn. Mark gaf Pit bij elke bekende een korte beschrijving, zoals: ‘Van den Berg, van De Tribune. Havenjongen uit Charlois, maar voor een kakkerlak best aangenaam gezelschap.’

Soms schoof zo’n kennis aan en dronk een pils of twee mee, waarbij het gesprek steevast over politiek ging. Pit raakte volledig bijgepraat over de Japans-Chinese oorlog, waar Tsjang Kai-sjek na tien jaar burgeroorlog het onmogelijke had gedaan: een staakt-het-vuren met de communistische partij van Mao Tse-toeng afgekondigd en afgesproken samen te strijden tegen de Japanners. Het schijnt dat Tsjang, om tot dit besluit te komen, eerst moest worden ontvoerd en gemarteld, maar de Chinese kameraden schoten nu tenminste niet meer op elkaar.

Een andere journalist wist van alles te vertellen over de situatie in Berlijn, waar de fascisten flink aan het rommelen waren geslagen. Na de herbezetting van het Rijnland vorige lente broedde Hitler op volgende stappen. Benito Mussolini was ook bezig de wereld zijn spierballen te tonen door in Abessinië met mosterdgas en vliegtuigbommen tekeer te gaan. En niemand steekt een poot uit; alle landen kijken beschaamd weg. In Oostenrijk moesten de zaakjes na de moord op Dollfuss goed in de gaten worden gehouden. Het leek er niet op dat de revolutie daar veel kans maakte. Bij ons kneep Colijn zijn ijzeren vuist om elke rode nek die hij vinden kon. Het was een geheel van dreiging en wapengekletter over ongeveer de hele aardbol. Het epicentrum van alle links-rechtsconflicten, of gewoon de dichtstbijzijnde oorlog tegen de fascisten, was Spanje. Alhoewel (of juist omdat) de kranten er vol van stonden, kwamen de persmuskieten onophoudelijk met nieuwe feiten en verhalen over de situatie daar. De constante stroom van namen, plaatsen, politici, generaals en kunstenaars deed Pit duizelen. Zoals bij meer slepende zaken in de kranten was hij zijn aanvankelijke interesse en woede, of nou: verontwaardiging, een beetje kwijtgeraakt. Maar de tafelgenoten verzekerden hem dat Spanje de enige hoop op succes was, dat het daar en nu moest gebeuren als ze ergens pal wilden staan tegen het oprukkende rechtse geweld.

In grote lijnen was hij op de hoogte: het ging om een democratisch gekozen regering van linkse snit en een mislukte staatsgreep gepleegd door een samenraapsel van officieren, de kerk en de grootgrondbezitters, die alle hervormingen terug wilden draaien. Tot hun eigen verbazing mislukte de coup en sinds juli 1936 woedde er een felle strijd. De Republikeinse legers bestonden uit slecht bewapende burgermilities en militair voetvolk. Er waren trotskistische milities, anarchistische en syndicalistische, maar ook communistische en meer gematigd socialistische. Het was een wespennest waarin flink was gepoerd: iedereen zoemde nijdig in het rond en leek het daar drukker mee te hebben dan met een gezamenlijke aanval op de opstandelingen. De coupplegers hadden ongeveer de helft van het land veroverd, grofweg het zuiden, de strook langs Portugal en het noordoosten. De hoofdstad Madrid en de belangrijke kustplaatsen Barcelona en Valencia, het binnenland, Baskenland en de oostkust waren nog volledig Republikeins. De rest was voor een buitenstaander onnavolgbaar, maar Pit bleef aandachtig luisteren.

‘En je hoeft niet te denken dat Nederland zich er officieel druk om gaat maken, hè. Die Colijn is natuurlijk een schoft van het zuiverste soort. Maar ook het koningshuis is dol op de fascisten. Nog geen half jaar terug heeft die verloofde van Juliana zich op een gemaskerd bal in het uniform van de Falange, de Spaanse fascisten, verkleed. En toen ze een week later trouwden, zorgde de koningin er nota bene voor dat het Horst Wessellied werd gespeeld.’

Pit keek hem verbaasd aan – welk lied?

Het vaandel hoog, de rijen hecht gesloten,

SA marcheert met een rustig vaste tred.

Kameraden door het Rode Front en de reactionairen neergeschoten,

marcheren in de geest in onze rijen mee.

De straten vrij voor de bruine bataljons,

Spoedig wapp’ren Hitlers vaandels boven de barrikaden.

Mark fluisterde de tekst in Pits oor, om er direct daarna luidkeels in te toeteren: ‘En dat zat ze lekker mee te zingen, hè, onze soevereine vorstin, toen ze haar dochter met die bruine gladjanus liet trouwen.’

‘Nou, van die kant valt dus ook geen Heil meer te verwachten,’ grinnikte Pit.

Het was tamelijk laat toen Mark aankondigde naar huis te gaan. Pit zat midden in een geanimeerd gesprek met een andere fotograaf. Ook deze liet zich er weinig aan gelegen liggen dat Pit geen geld had, en trakteerde gestaag op bier. Pit onderbrak het gesprek om afscheid van Mark te nemen, die lachte om de rode wangetjes die zijn makker intussen gekregen had.

‘Die fotografie, daar zie je wel wat in, hè? Spreken we over een week weer af. Zelfde tijd in de Rode Burcht. Dan zal ik je mijn camera laten zien, ouwe.’ Pit schoot in de lach door de vergelijking met vroeger: eigenlijk was er weinig veranderd sinds ‘tot straks op het zwarte landje, dan laat ik je zien hoe je een kikker op kan blazen’. Mark moet ook iets herkend hebben, want ook hij begon te grinniken. De twee volwassen mannen omhelsden elkaar een beetje wankel en sloegen elkaar op de schouders.

Pit ging weer zitten en legde kort uit wat er zo grappig was. De fotograaf, die zich had voorgesteld als Ferno, zei zich de gebeurtenissen in de Jordaan van ’34 nog goed te herinneren. Vooral de sfeer, de dreiging die uitging van honderden arbeiders die geen idee hadden waar ze met hun woede naartoe moesten, maar uitstekend beseften dat ze samen een mokervuist konden maken. De spanning zinderde boven de hele stad als warme lucht boven het asfalt.

‘Dichter bij een oorlog was ik nooit geweest,’ mijmerde Ferno. ‘Peanuts natuurlijk vergeleken met wat ik later heb gezien, maar ik vond het heel exciting. De kracht van de gewone man ligt precies daar, in zijn massaliteit en solidariteit. Schouder aan schouder marcherend. There’s a war going on no one is safe from, zeg maar.’