ALS EEN STEEN IN DE STROOM

Mauro Corona

Als een steen
in de stroom

Uit het Italiaans vertaald
door Marieke van Laake

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Let op: deze roman is aan fantasie ontsproten. Elke verwijzing naar

werkelijke feiten of personen berust op toeval.

Uitgegeven middels een overeenkomst met Mauro Corona i.s.m.

Malatesta Literary Agency en 2 Seas Literary Agency

De uitgeverij is er niet in geslaagd de rechthebbenden van het omslagbeeld en de auteursfoto te achterhalen. Eenieder die meent rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Oorspronkelijke titel Come sasso nella corrente

© 2011 Arnoldo Mondadori Editore S.p.A., Milaan

© 2016 Mondadori Libri S.p.A., Milaan

© 2022 Nederlandse vertaling Marieke van Laake /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Omslagbeeld naar een affiche van D.Z. (ca. 1935)

NUR 302

ISBN 978 90 284 5076 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 284 5075 2

Voor de ongelukkigen, dus voor de gehele mensheid

Ze is nog steeds een mooie vrouw, ook al ondersteunt ze bij het lopen haar lichaam met een stok, ook al vallen de jaren met hun gewicht van verre seizoenen op haar schouders. Voor de nog komende seizoenen is ze niet bang, het laat haar zelfs onverschillig er kennis mee te maken. Ze wacht rustig af, ze ziet wel wat haar nog van het leven rest. Haar besneeuwde haar temt haar blik niet, die stelt nog vragen en vlucht weg. Het is een beetje als een terugkeer naar die voorbije jaren. Hoe? Met het geheugen. Ze loopt achteruit door haar herinneringen. De herinneringen houden haar gezelschap als een oude, trouwe hond.

Ze glimlacht allang niet meer. Ze huilt ook niet, dat heeft ze al genoeg gedaan. Nu luistert ze. Ze luistert naar het voorbijgaan van de seizoenen en naar het kind dat om haar heen huppelt en haar ‘oma’ noemt. Het kind stelt vragen. Kinderen stellen vragen, anders zijn het geen kinderen. Zij antwoordt niet. Ze gebaart met haar hoofd, stemt in, ontkent, wijst. Altijd in stilte. Ze heeft geen zin meer om te praten. Afwezigheid maakt stom als alles al is gezegd. Uiteindelijk houdt het kind op. Dan neemt ze het op de arm, staart ernaar alsof het haar aan iemand doet denken. Ja, het doet haar aan iemand denken. Maar dat geldt niet alleen voor het kind. Alles doet haar aan iemand denken. Een boom, een rots, een beek, een berg. Alles doet haar aan hém denken, want hij was dat alles. Hij was boom, rots, beek, berg, handen, gereedschap, schriften, boeken, touwen, wijn, licht, schaduw. Maar zelden een glimlach.

Toen ze samen wandelden was zij jong, hij niet, daarom glimlachte hij niet. Misschien was hij nooit jong geweest, maar zijn enthousiasme bleef, als een steen in de stroom. Het enthousiasme uit zijn kinderjaren was intact gebleven, ook toen het lot verbeten probeerde het van hem af te nemen. Niemand was erin geslaagd hem van zijn enthousiasme te beroven, zelfs de verraderlijke klappen van het leven niet. Haar bejaarde jongen, haar oude jongen, was een man vol enthousiasme gebleven. Net als het kind dat ze nu op de arm draagt, haar kleinzoontje dat vragen stelt en ‘oma’ zegt.

In huis is het altijd schemerig. De keuken is in schemer gehuld, alsof de herinneringen niet verstoord mogen worden, alsof te veel licht de herinneringen verwondde. Of ze tot leven wekte, zo scherp dat ze op hun beurt zouden verwonden. Herinneringen verwonden altijd, ze duwen, botsen, kreunen. Ze met duisternis omhullen helpt om tegen de botsing bestand te zijn.

Hij was zich gaan verbergen, zoals wanneer je er genoeg van hebt en wegrent, eindelijk van alles bevrijd. Je kunt zonder wrok vluchten als pijn, verdriet, ouderdom en zwakte je dagen onverdraaglijk maken. Wie echt heeft liefgehad en zonder troostende valse onzin heeft geleefd, heeft er uiteindelijk echt genoeg van. Hij was zo iemand: hij had van alles meegemaakt en alles intens. Daarna was hij vertrokken en had haar alleen gelaten.

In feite zagen ze elkaar niet vaak. Maar als ze elkaar zagen, was het een wederzijds aanvullen. De een legde een beetje liefde in de holte van de ander, zoals een vlinder zich neerzet in de kom van een hand. De ander vulde de leegten van de eerste, zoals een fontein het bassin tot aan de rand toe vult en doet overlopen. Hun ontmoetingen waren vloeibare materie: ze drong overal binnen, vulde hen, verzadigde hen, ze dronken van elkaar, lesten elkaars dorst, hun gezichten dicht bijeen, zoals geitjes bij een beek.

Het waren goede uren als ze samen waren. Goed door wat er restte van hun zielen. Hun zielen waren niet compleet. In het verleden hadden ze die gedeeld met iemand die verwijderd was. Iemand die verwijderd wordt, gaat niet met lege handen heen, steelt altijd een beetje ziel van de ander. Je komt niet met een complete ziel uit een scheiding of verdeling van gemeenschappelijk bezit. Een gedeeld verleden kun je niet uitvlakken, het blijft ons met kwade kop en gebalde vuist eraan herinneren dat het bestaan heeft. In die vuist een beetje ziel van de ander. En dat geldt voor beiden.

We zijn kinderen van een vader en een moeder, maar ook een beetje van wat ons is overkomen. En van de plaats waar we zijn opgegroeid. Ruige streken brengen ruige mensen voort, die slechts heel af en toe zeggen ‘ik houd van je’. Als ze dat zeggen is het een wonder. Maar het gebeurt zelden. Het enige lieve woord dat ze kennen is ‘mama’. Ze bezigen het tot het einde aan toe, met één voet in het graf roepen ze nog om hun moeder. Hij niet. Zelfs dat woord was voor hem niet weggelegd geweest. ‘Mama’ had hij nooit gezegd, want hij had geen mama gehad. Hij was een wees geweest met levende ouders. Een leven vol obstakels had hem van zijn ouders beroofd. Maar bij anderen nam zijn hart de geur van het goede nog waar. Als het goede er was, rook hij het. Het hart snuffelt, heeft een scherpe neus, net als een hond.

Ook zij had een goede neus. Zij hadden zonder te bijten aan elkaar gesnuffeld, waren gearmd weggelopen, onverschillig voor de mensen die in extreme streken leefden, die hen bespuugden en uitscholden, mensen van wie het hart door het leven gevoelloos was geworden. Soms word je slecht uit zelfbehoud, om het hoofd boven water te kunnen houden, om te overleven, maar je hoeft niet afgunstig te worden. Beter hardvochtig dan afgunstig. Afgunst, een slinkse en laffe vorm van boosaardigheid, verdraagt geen mensen die van elkaar houden. Zij moesten zich verbergen, als reeën in het struikgewas. Misschien zwicht je voor afgunst omdat je niet bemind wordt. Als wonden van niet-beminde mensen genezen, leiden ze tot afgunst. Waarmee geleefd moet worden. Er zijn heel veel afgunstige mensen op de wereld. Net zo veel als niet-beminde mensen, arme zielen die geholpen, verdragen en vergeven moeten worden.

Het is een kamer in schemer gehuld. De vrouw leeft in een vruchtwater van schemer, discreet, zwijgend, terughoudend zoals toen ze jong was. Ze houdt niet van lawaai, niet van geschreeuw, en al helemaal niet van opvallen. Maar als ze als jong meisje door de stad liep met grote stappen en een trotse houding, met die hazelnootkleurige ogen die de ziel lazen, dan viel ze op, of ze wilde of niet. En óf je dan naar haar keek! Dan kreeg je zin om haar bij de pols te pakken en mee naar huis te trekken. Ook alleen maar om met haar te praten, naar haar gezicht te kijken, haar op schoot te nemen. Wat had ze mooie ogen en wat waren het mooie jaren! Gekwelde, wrede, zoete, serene, stralende, geheimzinnige jaren. Intense jaren en ogen, soms met hoogte- en dieptepunten.

Het was de afstand die hen nerveus maakte, ze accepteerden het niet uit elkaar te moeten gaan, elkaar slechts af en toe te zien. De verplichtingen, die ketenen waaraan niet te ontkomen valt en die moedige keuzes verhinderen, ze hadden ze van zich af willen schudden zoals een hond water van zich afschudt. Maar uiteindelijk won het gezonde verstand het, en het respect, de genegenheid jegens de anderen, en een niet te versmaden rijkdom: kinderen, familie, kleinkinderen… Ook al brandden in hun lichamen hun zielen in een nooit eerder ervaren vurige drang. Die zielen wilden contact. Op zijn minst een paar uur, op zijn minst even.

De schemerige kamer is keuken, zitkamer en rustplek. Links en rechts, zo’n beetje overal, spieden bewegingloze ogen. Ogen van objecten, van figuren. Houten beelden zijn de bewakers van de schemer, sculpturen in allerlei vormen, van allerlei soort, van allerlei afmetingen.

Het kind vraagt toestemming, wil ze aanraken, spelen met die onbekende poppen, vreemd speelgoed. De vrouw zegt nee, waag het niet, die beelden mag je niet aanraken, ook niet eventjes. Het zijn geen objecten of speeltjes, het zijn handen, zíjn handen, het zijn ogen, zíjn ogen, ze zijn ziel, zíjn ziel. Die sculpturen zijn hij, en niemand mag ze aanraken.

Ze kent het land van die man, een extreem land, gekweld door een vijandig gezind lot en infame politici. Een land van wegvluchten, misdaad, emigratie en terugkeer. Toen ze jong was, had ze horen vertellen over mensen die na vele jaren waren teruggekeerd en hun huizen verwoest hadden aangetroffen, verwoest door de door mensen veroorzaakte golf en door de kracht van de tijd.

Die mensen hadden dan de tragedie de rug toegekeerd, zonder nog om te kijken, verleden en herinnering vergetend, en waren voor altijd vertrokken. Maar enkelen waren gebleven. Zonder mensen worden plekken droevig, dat wisten ze. Verlaten plekken kunnen niet glimlachen of zingen. Daar waar het hart van de bewoners eeuwenlang heeft geklopt, is nog behoefte aan stemmen.

Lang voordat ze hem kende, had ze deze verhalen in boeken gelezen. Ze wist dat er daarboven geen molens en zagerijen meer bestonden maar dat de wind nog hetzelfde was. En zo ook de beken die ze samen met de wind lieten draaien. Op een dag was ze gaan kijken, ze wilde zich een beeld vormen van wat er nog van over was. Van de oude verhalen was niets meer terug te vinden. De plekken waren verdwenen, weggevaagd door de kracht van die golf en de menselijke nalatigheid. De herinnering vernietigd. Het weinige dat de ramp had overleefd verwaarloosd, verbannen naar de voorraadkisten van de vergetelheid.

Hij had haar gezegd dat het zinloos was de vergeten, voor altijd verloren plekken te bezoeken. De oude mensen waren verdwenen, er was daar niets meer te zien, behalve de kruisen van de doden. Ze hield aan, zei dat je opnieuw kon beginnen, dat niet alles verloren was, een paar ideeën, de mouwen opstropen, dat was genoeg. De man schudde zijn hoofd, antwoordde dat de winters lang waren en dat hij ze steeds minder verdroeg. Hij zei dat hij inmiddels op weg was naar het einde, zonder angst maar met grote droefheid. En hij vertelde haar wat over zijn leven.

De bloemen van de kindertijd waren snel op het water van de beken weggestroomd. Hetzelfde gold voor die van de puberteit. Uiteindelijk lagen de droge bladeren aan de voet van de eeuwenoude beuken. De maanden van vorst lieten zich al spoedig zien, ze naderden, klassiek en traag als witte ossen aan het juk. De sneeuw bleef rustig vallen en begroef allengs de jaren en de jeugd. Was hij gezwicht? Nog niet. Maar hij voelde dat het niet lang meer zou duren. Onder de sneeuw sliep de herinnering. De voor altijd verloren herinnering. Maar ze was niet dood, de herinnering hield stand. Bevroren onder een mantel van stilte, lag ze klaar om in een of andere verre lente weer op te bloeien. Of in een of ander boek.

Een boek dient nergens toe als het de herinnering niet bewaart, als het die niet van de zolders haalt en er het stof van de tijd van afschudt. ‘De muziek zit niet in de noten,’ zei Mozart. Dat geldt ook voor boeken, voor gedrag, voor alles. De waarheid ligt tussen de regels, de boodschap daagt ertussendoor op, geruisloos als de trage gang van een zonnewijzer.

Dus was hij herinnering gaan zoeken, haar aan haar staart uit de schuilplaatsen gaan trekken. De plekken waar ze zich verborg waren talrijk. Soms stak hij, in een poging om haar naar buiten te krijgen, zijn hand in het gat, en werd dan gebeten. De herinnering bijt vaak, verwondt, doet pijn. Niet altijd ligt ze met haar kop binnen en haar staart buiten haar hol. Soms draait ze zich om, vertoont haar grijns aan de ingang, klaar voor een aanval met haar scherpe hoektanden.

Er was dus een moeder, nog jong, moe van klappen en schoppen en stompen, die besloten had er een eind aan te maken. Niet alleen, ze wilde haar kinderen meenemen. Drie. De oudste was zes jaar, de jongste zes maanden. Daartussenin een van vijf. Het zou heel eenvoudig zijn: een sprong in een diepe waterplas en amen. Afgelopen.

Misschien zou dat beter zijn geweest. Maar ze vonden haar. Ze doorzochten het dal met carbidlampen, bij het krieken van de dag, als de nacht wijkt voor licht en vogelgezang. Ze zagen haar boven op de rots, haar kinderen dicht tegen zich aan, als kuikens onder een kloek. Ze had niet de moed gehad om te springen. En zeker niet om haar kinderen een duw te geven. Die begrepen niet waarom ze daar stonden, boven op een rots, de gapende muil van het ravijn onder hen.

Híj was nooit bang voor water geweest, zelfs die nacht niet, toen hij samen met zijn moeder en zijn broertjes ineengedoken hoog op die rots stond, wachtend tot hij de duisternis van die plas in werd gestuurd. Hij herinnerde zich de tocht om bij die plek te komen. De fluistering van de beek in de zomernacht: ‘Stop.’

De vrouw stopte niet, ze had besloten tot het uiterste te gaan. Ze wilde er een eind aan maken. Van tijd tot tijd doken de grote bochten vol stenen op, waar de beek zich verwijdde en het water rustig werd. Je kon daar niet doorheen en moest uitwijken. Het was alsof de beek zich tegen het tragische plan verzette, obstakels vormde om de nachtelijke tocht van de veroordeelden tot staan te brengen. Maar zij was gems, hert, ree, zette haar kinderen her en der over, en keerde met een sprong weer terug op haar route. Het doel: op de rots klimmen. En daarna het lange wachten, uren aaneengesmeed door de nacht, tijd die niet verstreek.

De moeder huilde, de vochtige adem van het dal bracht rillingen en vragen. Wat deden ze daar? De kinderen wisten het niet. De oudste ontdekte het, jaren later, door het ingetogen, sobere verhaal van een van de hulpverleners, een van de mensen die daar bij het krieken van de dag met carbidlampen hadden gelopen. Ook al had het leven hem gekweld, het lot hem hard geraakt, hij was altijd bevriend geweest met die man. Later werden ze kameraden op het werk en in de kroeg.

Hij herinnerde zich die nacht. Alles wat hij vervolgens had gedaan, draaide om die nacht. Heel zijn bestaan was het product van die nacht. Wijn, vrouwen, stroperij, beklimmingen, vechtpartijen waren kinderen van die nacht. En van andere nachten en dagen waarop beroving en afwezigheid hun stempel hadden gedrukt.

Afwezigheid laat sporen achter, diepe voren die door niets gevuld kunnen worden. Het is een kwestie van aanvullen, je bemint om bemind te worden, je schenkt om te ontvangen. Maar als je verliest, verlies je. Aan beroving, en aan afwezigheid, is niets te doen, ze drukken hun stempel op het leven, zetten het pad uit, bepalen het lot, wijzen de toekomst aan. Op deze lege en troosteloze tuinen zou in elk seizoen de sneeuw van de vergetelheid moeten vallen en de herinnering voor altijd moeten begraven.

Maar zo gaat het niet. De sneeuw valt overvloedig, ook in juli, en smelt, en de herinnering drukt als een natte mol haar snuit tegen de aardkluiten van de slaap, duikt op uit aarde die vochtig is van tranen en van tijd die voorbij is. Balansen streven er uiteindelijk naar om ver terug te kijken, ze maken stil, roepen zelfs twijfel op over de vraag of het de moeite waard was om geboren te worden. Het is een verdriet van eenzaamheid, van in laden opgesloten, op de zolders van de tijd verborgen herinneringen.

Een bezoek aan het oude huis, de door de zon wit uitgegloeide, door de wind bekraste, met sneeuw beplakte muren. De dakpannen met mos van jaren, groene baarden die getuigen van seizoenen, kindertijden, jeugdjaren. Uit de door aarde verstopte dakgoot komen bloemen tevoorschijn. Alles zet aan tot zoeken. Voetstappen zijn als valhamers die neerkomen op de houten, door de harde aders van de lariks getekende trap. De planken kraken, heel het huis kraakt, is opgewonden: het oude kind is terug, een kind dat oud is geworden. Het is teruggekeerd voor een bezoek.

De haard, die al jaren uit is, lijkt te slapen, de as van het laatste vuur is hard geworden. Oude pannen die aan haken hangen lichten op vanuit de zwart beroete achterwand. Een verzameling vormeloze schoenen steekt uit onder de roodstenen bank rond de haard. Sommige hebben houten zolen. Eén paar schoenen, ook van hout, doet denken aan een reus. Ze zijn enorm, hebben geen veters, het is alsof de eigenaar ze net voor de eeuwige gevangenis van de dood heeft uitgedaan.

In het halfduister laat de vrouw haar vingers strelend over een beeld gaan. Zij weet het nog goed, ze weet alles nog goed, dat is de enige kracht die ze heeft om nog te kunnen blijven. Hij gaf het haar op een zomerdag, voor ze de bergen in trokken. Hij was iemand die de bergen in trok, hij klom naar de toppen om rust te vinden, na te denken, om de herinneringen even van zich af te zetten, de zang van de zeisen te vergeten. Soms nam hij haar ook mee, ook zij had een verleden dat naar boven dreef. Daarboven werden ze licht, daarboven werd alles licht en zong zijn glimlach. De toppen maakten het leven luchtiger, maar daarna moesten ze weer naar beneden en daar keerde het lood van alledag terug.

De vrouw met sneeuw op het haar streelt een moederschapsbeeldje van arvenhout. Er zijn vele jaren verstreken, het beeld ruikt nog heerlijk naar hars, het wasemt de geur van de voorbije tijd uit. Ze was ervan overtuigd dat het hars daar voor haar bleef, vastgehecht aan die figuur van moeder-met-kind, om voor altijd de geur van die verre dagen op te roepen, van de dag waarop het haar geschonken werd.

Haar kleinkind springt door de kamer, ze pakt het beeldje vast, houdt het kind staande en laat hem de geur ruiken. Zonder dat hij het beeldje aanraakt. Het kind snuffelt eraan als een poesje. Ze herinnert zich het leven van die man. Hij vertelde haar zijn leven in de schaarse uren dat ze samen waren, uren ontstolen aan de afstanden en de tijd voor de anderen. Ze liepen veel, ze liepen om zich te verbergen, blikken te ontwijken, vrij te zijn. Ze liepen om te vluchten, opdat niemand kon komen neuzen in hun huis van vrije ruimten, van luchten boven het hoofd, van bossen die roken naar vochtige aarde en herfst. Herfsten vaak boordevol droefheid.

Elk beeld was een etappe, een stuk hout een stuk achtergelaten leven, de blik hoopvol vooruit. Wachten op nog meer mooie momenten, tijd om samen te zijn, uren, dagen, maanden. Waarom niet? Misschien wel voor altijd. Maar voor altijd bestaat niet. Wat wel bestaat is de tijd die zielen leven. Tijd verliezen met wachten terwijl de zielen levend sterven, dat is het echte verdriet van het leven. Tegelijk met ander verdriet, natuurlijk. Zo was het voor hen. Wachten boordevol afstanden. Afstanden vol wachten, ontmoetingen. Omhelzingen die zeiden: ‘Ik laat je niet meer los.’ Maar er is geen omhelzing op de wereld waaruit je je uiteindelijk niet moet losmaken. Alles spant samen om omhelzingen te beëindigen, maar als een omhelzing sterk is, overwint alleen de tijd die verstrijkt. Hij overwint. En een van de twee gaat voor altijd heen, meegenomen door de jaren, de ouderdom, de weemoed, de dood. De ander blijft, en het enige doel van die ander is wachten tot het zijn beurt is. En intussen herinneren.

Zij herinnert zich. Onder het wachten herinnert ze zich de gelukkige momenten, de mooie dagen, de verstreken seizoenen. Elkaar in de ogen kijken. Die ogen die van elkaar hielden, die blikken die elkaar uit verlegenheid niet verdroegen. Ze waren verlegen, ze leefden naast zichzelf. Ze schaamden zich een beetje, maar ze waren fatsoenlijk, eerlijk, soms dachten ze dat ze te veel hadden. Maar dat teveel was niet genoeg, het was hun leven, hun kracht, hun verbintenis. Zolang ze konden zouden ze die verdedigen, verbeten en in stilte. En laten voortduren.

Hij vertelde in serene pauzes. Hij was als kind al met beeldhouwen begonnen, de patriarch leidde hem, de oude, twee meter lange meester. Hij, het kind, zat tussen de spaanders, de reus stond rechtop en keek. Zo was hij nog imposanter. Van onderaf gezien leek hij een berg, zijn hoofd was de top, zijn baard vormde de bossen en zijn schouders waren de wanden. Die grote oude man praatte nooit. Misschien had hij gepraat toen hij jong was, misschien had hij toen te veel gepraat. Hij instrueerde hem met gebaren, met gegrom, met dwingende ogen, bewegingen met een voet. Zo was hij, hij bestond uit stilte.

De kleine jongen droeg de geur van zijn moeder nog bij zich, als een jong dier. Ook zijn broertjes hadden die geur nog. Zij was weggegaan. En dus hadden die oude mensen hen in huis genomen, de grootouders van hun vaders kant, zesenzeventig jaar oud en een zus van de grootvader, een doofstomme tante van bijna tachtig. Ze hadden hen opgenomen zoals je een hertje adopteert dat door zijn moeder is verlaten omdat het door een hand is aangeraakt.

Zij daarentegen waren door het lot aangeraakt, door de zware hand van een vader zonder scrupules, gewelddadig en grof, een ruziezoekend stuk onbenul, een nietsnut en praatjesmaker. Hun moeder was al jaren weg, geruisloos vertrokken, zonder waarschuwing vooraf, zacht en stilletjes als een zwaluw in de herfst. Ze verliet klappen en verdriet, een dorp van stilte en drie kinderen die snel moesten opgroeien, sterke armen moesten krijgen, de rug buigen, werken. Haar geur zweefde nog door het huis, de kleintjes waren verdrietig, huilden vaak. Huilen deden ze pas later niet meer. De oude mensen hadden hen ervan overtuigd dat huilen geen zin had. En zo was het ook, huilen diende nergens toe.

De tijd kwam te hulp. De tijd van kinderen verbleekt de herinneringen al vlug, gezichten, figuren, feiten verdwijnen snel. Kinderen hebben een kracht die hen helpt, een enorme kracht om het verdriet te verdragen, het te vergeten, het terwijl ze opgroeien gaandeweg te verliezen. Als ze groot zijn zullen ze op een dag ontdekken dat ze zich iets herinneren. Iets wat hen verslagen had, vernederd en beschadigd. Daar zal hun reactie uit voortkomen, dat zal de grondslag voor hun leven worden, om die herinneringen zal de toekomst van hun leven draaien. Als je volwassen bent handel je door je wonden te ontcijferen en te lezen. We zijn het product van het bestaan in onze allervroegste kindertijd, van de stilzwijgende vragen, van angsten, van ongecontroleerde grofheid. Wij zijn wat ons is aangedaan.

De dagen regen zich aaneen en de broertjes vergaten geleidelijk aan de geur van hun moeder. In de maanden van sneeuw, als de vrieskou het dorp in een ijzeren greep hield, sneed de oude man voorwerpen die hij later zou verkopen. Het kind leerde, had kleine handen, de bijl was een gevaarlijk beest, hij ging waar hij wilde, het was niet gemakkelijk hem recht te houden. Daarom was alles goed, zolang de bijl maar niet richting de vingers ging. Gutsen, schaven en beitels waren zijn brood toen hij klein was. Hij genoot ervan te zien hoe het hout veranderde, vorm kreeg, iets werd. Het was toverij. Een blank stuk esdoorn boog, kromde zich, welfde zijn buik, werd hol, vormde zich tot lepel, pollepel, kom. Waarom er geen ogen in maken? Het kind wilde gezelschap. Met neus, ogen en mond gingen lepels en pollepels leven. Ze werden vrienden, reisgenoten, medicijn tegen de eenzaamheid, de stem die een lange, zwijgende oude man niet had. Dit kind maakte kameraden, lijfwachten, personages, bergen personages opgestapeld in een hoekje. Steeds met lachende monden. Een insnijding naar boven, een U-vormige insnijding op de bolle kant liet lepels en pollepels lachen. De ogen twee puntjes met een zakmes, de neus een kleine driehoek. Er was weinig voor nodig om een lepel te laten lachen. Om hem te laten huilen draaide hij de U naar beneden om. Soms deed hij dat, maar dan corrigeerde hij het meteen, hij kon er niet tegen de lepels te zien huilen, dat herinnerde hem aan verdriet.

In de haard brandde altijd vuur. ’s Zomers en ’s winters, in elk seizoen hield het vuur zijn vrolijke bijeenkomsten van vlammen, geknor, geknetter en gelach. Het vuur was de enige die lachte in dat huis van steen, hout en oude zielen waar de tegenpolen van het leven in armoede voortsukkelden: drie kinderen en drie oude mensen. De winters dijden uit door sneeuw, er kwam nooit een eind aan en het was fijn dat er nooit een eind aan kwam. De kinderen hielden van de tijd dat de bergen wit glinsterden en de nachten eindeloos waren, opgesmukt met kleine, puntige sterren, de sterren van de heldere hemel nadat het gesneeuwd had. De kou hield de mensen dag en nacht in huis, en iedereen bewerkte een stuk hout, ook de vrouwen. Degenen die geen hout bewerkten, vlochten draagkorven, manden en andere voorwerpen van riet. Het huis was overspoeld met gereedschap, spullen in allerlei vormen, scherp als scheermessen lag het gereedschap op banken, tafels, stoelen, tafelkleden, altijd klaar voor gebruik. In die werkzame wereld was het voor een kind vanzelfsprekend om ook een guts te pakken en te proberen iets te maken. Maar dat scherpe gereedschap vond hij wel gevaarlijk, van messen en bijlen was hij bang.

Hij zag hoe met die glanzende, puntige voorwerpen het varken werd geslacht, geiten, lammetjes, kalveren en kippen werden gekeeld. Het was een dorp van handwerkslieden en moordenaars, de lemmeten dienden om te leven en om te doden. Hij wende snel aan de blanke wapens, na verloop van tijd lette hij er niet meer op. Tot aan het einde van zijn dagen fascineerden snijwapens hem en verontrustten hem tegelijkertijd. Hij was banger voor een mes dan voor een geweer, banger voor een aks dan voor een pistool, maar om in leven te blijven moest hij direct vertrouwd zien te raken met de verontrustende snede van het lemmet. En als het nodig was die gebruiken. De ingewanden van gemzen en reeën moesten meteen worden weggehaald, anders smaakte het vlees naar mest. Er kwam damp vanaf, ze gleden nog warm over de handen van het kind en verwarmden die. November en december bevroren de aarde, die werd zo hard als steen, maar het waren goede maanden voor de jacht. De oude stropers schoten en daarna was het aan de kinderen om buiken open te snijden en de darmen eruit te halen. En opgepast dat je er geen gat in stak, dan stonk het. Hij ging met zijn vader op zoek naar eten, zoals ze toen gewoon waren te zeggen. In die tijd werden dieren gedood om te eten, niet als tijdverdrijf. Gemzen, reeën, hazen, steenpatrijzen, fazanten, kikkers en slakken waren lekker. Alles wat geslacht of gevangen werd, was lekker. Als je honger hebt, smaakt alles. Ze aten zelfs vossen, katten en marters. Hij leerde doden, vellen en ontweien. Leven afnemen om leven te krijgen, dat was de regel. Hij leerde het, maar aan het doden wende hij nooit. Er was maar één doel: het leven gaande houden, met een volle maag het lichaam gebruiken, de dagen voortduwen in de hoop dat er iets veranderde. Maar er veranderde niets en als er al iets veranderde, was het een verslechtering.

Hij herinnerde zich geen gelukkige dagen, nog niet één, en de momenten van vrede waren zeldzaam geweest. Een kind zou met het water van de beek moeten kunnen spelen zonder angst door iemand geschopt te worden. Maar dat spel bestond niet, pauzes of vrolijkheid bestonden evenmin en van enige vriendelijkheid was geen sprake. Werken. Werken in plaats van degene die het zou hebben moeten doen. De beek was leuk speelgoed. Hij stroomde hard, sprong, lachte terwijl hij met zijn zilveren vlecht de stenen streelde en kietelde. De stenen lachten onder het wateroppervlak. Ze leken zo ver, zo veilig! In de lente zat het er vol kikkers die hun eitjes legden in de poelen bij de beek. Ook zij lachten: ‘Kwak-kwak!’ Stroomafwaarts vormde het water een soort meertje waar de vrouwen gebukt de was deden. Ze gebruikten zelfgemaakte zeep. De beek schuimde. Soms zongen ze, soms vlogen ze elkaar in de haren. In de wolken van struiken, langs de bloeiende kaken van de oevers maakten merels, lijsters en andere vogels hun nest. De waterspreeuw dook, speelde met het water en niemand zei er iets van en geschopt werd hij ook niet. Misschien viste hij dikkopjes of maakte hij ze alleen maar aan het schrikken. Wie zal het zeggen. Hij leek heel blij. Het jongetje benijdde hem. De waterspreeuw mocht met de beek spelen.

Kinderen hebben het recht om te spelen, moeten niet worden gedwongen te werken. Op onverklaarbare wijze waren de rollen omgedraaid, werk in plaats van spel. Niet zó onverklaarbaar trouwens. Maar kinderen hebben fantasie, zijn geniaal zolang ze niet volwassen zijn. Je kon spelen terwijl je werkte. Of werken terwijl je speelde, dat is hetzelfde, maar klinkt beter. En zo verzon het kind wedstrijden met kinderenwerklui. Ze deden wie er het snelst een boom omhakte. Of wie het ’t langste volhield bij het draaien aan de slinger van de slijpsteen terwijl de volwassenen met cynisch plezier de wang van de bijl tegen het wiel drukten. De armen van het kind werden harder, de spieren groeiden, buitenmaatse spieren voor die leeftijd. Af en toe dacht hij aan zijn moeder, zag hij ineens weer voor zich hoe ze op een dag in de bak van het rode vrachtwagentje sprong. Eén voet op het spatbord, een pirouette met haar koffer in de hand en ze belandde tussen zakken en mandflessen. In de cabine was geen plaats. Hij herinnerde zich hoe ze zwaaide terwijl de vrachtwagen om de bocht verdween en het stof van het afscheid met zich meetrok. Ze verdween, de kloek ging heen en misschien was het zo maar beter ook. Die vlucht was misschien haar redding, hij spaarde haar leven. Misschien, wie zal het zeggen.

Ze hadden al heel jong bloed gezien, die kleintjes. Dieren gekeeld, gedood met een schot, de klap van een moker, van een houweel, onthoofd. Men keek niet zo nauw in die tijd. Trouwens, doden moest je direct doen, om te voorkomen dat je je bedacht. De dood vraagt niet om subtiliteit, een klap en dat was het dan. Nadenken kan later. Niets was de drie kinderen bespaard gebleven, bloederige taferelen waren aan de orde van de dag. Ze waren bijna gewend geraakt aan de rode bloemen die uit de hals van gekeelde dieren ontloken. Maar aan het bloed van hun moeder niet, daaraan waren ze niet gewend geraakt. De eerste keer dat ze het zagen, schrokken ze, huilden ontzet. En toch had het bloed dat uit haar hoofd gulpte dezelfde rode kleur als die van het bloed van dieren die door een klap met een bijl gekeeld, opengesneden of onthoofd werden. Drie keer was ze in coma geraakt voor ze op het rode vrachtwagentje sprong. Zij, op de houten trap, dicht tegen elkaar aan, als een gebalde vuist, waren er huilend getuige van.

Al verstreken er nog zo veel jaren, nooit zou hij het lichaam van zijn moeder, dubbelgevouwen, schuin neergevallen op de overloop, met de streep bloed die onder haar hoofd vandaan kwam, vergeten. Hun vader was naar het café vertrokken, hij dacht haar te hebben gedood. Misschien vluchtte hij uit lafheid. Een man die zijn vrouw slaat en haar hoofd met een stuk hout bewerkt, blinkt niet uit in moed. Zo ging dat in dat huis; liefde – een woord dat ver van hen af stond, dat ze niet kenden – had de drempel nooit overschreden. Ze was buiten blijven staan, wachtend tot iemand opendeed. Maar niemand deed open en niemand noodde haar binnen. En als zij duwde om toegang te forceren, dreven de honden van de stompzinnigheid en de domheid haar grommend en bijtend terug.

Je kunt op verschillende manieren het schrift van het leven binnenkomen, meestal gebeurt het met zachtheid. Ouders proberen om het hardst hun kinderen een duidelijk, veilig en leesbaar spoor te geven. Vooral in het begin, als de bladzijden nog wit zijn, en alles nog vorm moet krijgen en het schrift van het leven nog onzeker is. In dat huis niet. Daar was het anders. Je ging het boek van het bestaan in met schoppen, duwen, klappen, gezwoeg en doodstaferelen. Rode stromen en dubbel gevouwen lichamen. Gaandeweg had het kind zich een geheel eigen beeld gevormd: het leven was het beroerde bestaan dat hij zag en verder niets. Je kon er niet aan ontkomen. Toen dacht het kind na en het besloot om het hoofd te heffen, uit dat moeras te komen, zijn zuurstof hogerop te zoeken, buiten het bereik van geschreeuw, gevloek en stokslagen. En bereikten die hem wel, dan in afgezwakte vorm. Die man, die onbehouwen vader, had de slechte gewoonte om te slaan. Hij sloeg alles en iedereen, ook zijn honden. Die begonnen te trillen als ze hem zagen. Op een keer beet Milòr hem in een hand. Hij had genoeg van alle schoppen die hij kreeg. Goed zo, Milòr, dachten de kinderen. Maar de man greep een bijl en sloeg de hond met een klap op zijn kop dood. Met verzet schoot je niets op.

Intussen legde hij, al wat ouder, herinneringen opzij voor later, wanneer hij volwassen zou zijn. De rekening moest kloppen en vroeg of laat moest die rekening worden opgemaakt. Zonder wraak of wrok, maar enige uitleg was nodig. Of in elk geval een paar vragen. Uitleg wilde zijn ouwe nooit geven. Als, in latere jaren, het gesprek persoonlijk werd, veranderde zijn vader van onderwerp of liep weg. Als hij onder druk werd gezet, begon hij te dreigen, probeerde hij te slaan. Zelfs op hoge leeftijd had hij die slechte gewoonte niet afgeleerd. Maar hij was inmiddels leeg, had geen kracht meer, alcohol en een leven vol woede hadden hem verzwakt, uitgedoofd. Dus pakte hij dan zijn geweer, een vijfschots automatische Franchi, laadde het met volmantelkogels en dreigde iedereen dood te schieten.

Toen hij stierf liet hij geweren, een oud huis en een vreselijk slechte herinnering aan hemzelf na. Het automatische geweer viel de oudste van de broers ten deel. Hij koos het zelf om het elke dag te zien, om zich niet van de feiten los te maken, om zich die man te blijven heugen. Hij koos het om zich die vader te herinneren die zijn hele leven in de aanval was geweest, altijd klaar om de ander te treffen. Geweren, moordwapens, waren zijn symbool, zijn kracht. Een man zonder moed en kracht zoekt moed en kracht in wapens. En vindt die ook. Hij zou zelfs gewapend naar de mis of de plee zijn gegaan. Arme bruut, wat een abominabel bestaan! Hij stierf in zijn slaap, op zesentachtigjarige leeftijd. Het automatische geweer aan het hoofdeinde van zijn bed. God bespaarde hem pijn en lijden en de angst voor een lange, pijnlijke ziekte. Een beetje pijn had hij misschien wel verdiend. Op zijn minst om hem te herinneren aan de pijn die hij kwistig en zonder reden aan anderen had uitgedeeld. Vooral aan zijn vrouw en kinderen. Maar hij kreeg gratie. Verachtelijke mensen worden vaak beloond, ondanks hun leefwijze.

De vrouw neemt haar kleinzoontje op de arm, laat hem het hoofd van een paard zien. Het is het hoofd van een paard dat uit een boomstronk is gehaald, maar het is duidelijk dat het paard rent. De man die het gebeeldhouwd heeft hield van rennen. Niet om zich met anderen te meten, maar om het verleden van zich af te schudden, achter zich te laten, het te vergeten. Al van jongs af aan rende hij door de bossen en over de bergen. Tijdens de korte, verzengende zomers op blote voeten door de beddingen van de laagstaande beken. De zomers ontwikkelden zich vlug, groeiden snel en vielen vervolgens in de herfst, als rijpe vruchten. Je mocht geen tijd verknoeien, tijd in overvloed hebben was verboden. Het gras moest worden gemaaid, in de julizon gebakken om het hooi te laten worden. En daarna moest je het in bossen bijeengebonden en op je hoofd geladen naar de hooischuur brengen. Of je moest naar de hutten hoog in de bergen om de koeien te hoeden, drie maanden lang, geen cent loon, alleen maar kost en inwoning. Aan het eind van die maanden dook vanachter de lariksen, die in een gouden brand stonden, het roestige gezicht op van de herfst met zijn treiterige grijns en zijn draagkorf vol taken. ’s Ochtends naar school, ’s middags hout hakken in de bossen. En daarna rennen, als er tijd over was. Rennen in elk seizoen, over de toppen van de bergen om te kijken of er aan de andere kant een betere wereld was, een ander leven, minder gezwoeg, minder angst, minder schoppen onder de kont. Daar waren andere bergen, andere dorpen, andere mensen. Ongetwijfeld andere arme kinderen die armoede en honger leden. En een paar rijke kinderen die om andere redenen leden.

Zo was die tijd en voor hem bleef het zo. Zelfs toen het bestaan de deur een ogenblikje voor hem openzette en er een zonnestraal binnenviel, lukte het hem niet te glimlachen. Hij droeg zijn herinneringen met zich mee, het verleden zocht hem op. Je kindertijd vergeet je niet en zal nooit verdwijnen. Hij zoekt de mens steeds weer op, en daarna de oude mens, hij vergezelt hem tot de dood. Of de kindertijd nu mooi of naar was, heftig of gewoon, hij blijft je op de huid zitten, als een tatoeage. Als die tijd verschrikkelijk was, wat nooit het geval zou mogen zijn, leidt dat tot verharding van het hart, dat wordt ijs. In de tussentijd doe je van alles, stel je jezelf objectieven. Doelen om maar bezig te zijn, voort te sukkelen, werkelijk uit de hel te komen. Of alleen maar een beetje te vergeten. Hij was zo iemand die iets ondernam om te vergeten. Terwijl hij bezig was dacht hij aan wat hij aan het doen was, ongeacht wat hij deed. Zo kwam het verleden hem niet opnieuw kwellen en rondzoemen in zijn hoofd.

In de moeilijke kunst van het op de wereld zijn, zou je het leven luchtig moeten schrijven, erdoorheen glijden, eroverheen stappen, vergeten, elke ochtend opnieuw beginnen vanuit wat ervan over is. Kortom: je nergens iets van aantrekken. Vooral niets serieus nemen. Maar dat moet je wel kunnen. Niet horen en niet zien brengen een behoorlijke dosis cynisme met zich mee, tegelijk met de vrolijke onverschilligheid van mensen die je ’s morgens bij het ontbijt fluitend een klap op de schouder geven.

Gedreven door een enthousiasme dat hij zich koste wat het kost oplegde, hield hij zich staande. Hij stak de handen uit de mouwen, nam initiatieven, creëerde omstandigheden, hield de mensen om zich heen vrolijk. Maar zelf was hij dat niet. Hij was nooit vrolijk geweest. Behalve als hij onder de vluchtige en bedrieglijk jolige invloed van wijn was.

Hij was al vroeg met wijn drinken begonnen, had nog geen baardgroei toen hij voor het eerst het glas pakte. Eerst uit bravoure, om stoer te doen tegenover de oude mannen die wilden dat hij een man werd. Ze wilden een man van hem maken, maar dat was hij al. Later ontdekte hij dat alcohol uitstekend werkte tegen herinneringen. Maar herinneringen gaan niet echt weg en vallen ook niet uit elkaar. Ze zijn als glanzend, onverwoestbaar, onvergankelijk staal. Sommige herinneringen blijven ook nog bestaan na de dood van degenen die ze in hun hoofd hebben bewaard. De wereld gaat ten gronde aan herinneringen. Wie ze heeft weggesloten, moet ze naar buiten laten komen, ze bevrijden, want anders loopt hij grote risico’s. Dan leeft hij ongelukkig, maakt er een zootje van, lijdt, wordt ziek. Dus vertelt hij ze aan iemand, aan familieleden, aan vrienden, aan meerdere mensen. Kijk, daarom blijven herinneringen eeuwenlang bestaan, net als piramiden.