HET LEVEN VAN CELIO

Mauro Corona

Het leven van Celio

Uit het Italiaans vertaald
door Marieke van Laake

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De uitgever heeft er in overleg met de auteur en de vertaler voor gekozen de woorden en zinnen in het Ladinisch, de officieel erkende taal van Trentino-Süd Tirol, te laten staan. De vertaling staat in noten aan het einde van elk hoofdstuk.

Uitgegeven middels een overeenkomst met Mauro Corona i.s.m. Malatesta Literary Agency en 2 Seas Literary Agency

Oorspronkelijke titel L’ultimo sorso. Vita di Celio

© 2020 Mondadori Libri S.p.A., Milaan

© 2023 Nederlandse vertaling Marieke van Laake /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Omslagbeeld © iStockphoto

Beeld binnenzijde omslag naar een affiche van D.Z. (ca. 1935)

Foto auteur © ritratto

NUR 302

ISBN 978 90 284 5078 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met
ISBN 978 90 284 5077 6

Voor de heilige drinkers

Attentie

Om misverstanden en problemen te voorkomen volgt hier enige uitleg.

De hoofdpersoon van deze roman heeft nooit bestaan. Celio is puur een bedenksel van de auteur. Een brutaal Pessoaans heteroniem. Het uitwerken van persoonlijke gedachten en andermans overtuigingen heeft ertoe geleid dat hij in de loop der jaren leven, consistentie en karakter heeft gekregen.

Op deze tragische en geniale avonturier enten zich, als takken op een stam, zijn helpers. Bestaande personages, bekende, uitgeslapen mensen. Hun filosofieën, hun levensstijl, hun uitspraken hebben, in goede en kwade zin, mijn bestaan beïnvloed. En misschien ook dat van anderen. Probeer hier geen analogieën met iemand te ontdekken. Het zou verloren tijd zijn. Maar iedereen is vrij om het wél te doen als hij dat wil. Raadsels maken de dagen interessant.

Ik ben het lot dat tot Celio heeft geleid dankbaar. En ook mijn pen bedank ik. Ik had een dergelijke meester nodig en ik heb hem gecreëerd. Ergens heeft de mysterieuze vriend echt geleefd. Hij heette niet zo, en de mensen zijn hem vergeten. Men vergeet graag lieden die bij voorbaat alles betwisten, rebellen en heethoofden. Mensen die ons al onze valsheden, hypocrisie en leugens in het gezicht spugen. Van hen was Celio het beste voorbeeld. En daarom gehaat en slecht behandeld.

En tot slot: eventuele verbanden of gelijkenissen met werkelijke feiten, personen of zaken moeten als zuiver toevallig worden beschouwd.

Erto, 30 juli 2020, 08.03 uur

I

Celio werd geboren onder de luchten van Palazza en Carmelìa, gebaard in het gras, zoals geiten. De weiden van Palazza en Carmelìa bloeien op achttienhonderd meter, in het hoge Val Zemola. Daar hooiden mannen en vrouwen, ze bleven vijfenveertig dagen daarboven. Celio’s moeder maakte deel uit van die horde, haar taak was harkster. Ze harkte het hooi bijeen aan het eind van de twee kilometer lange velden. Vanaf de rand van het hooiveld keek je uit op het ravijn. Meerdere mensen waren naar beneden gevallen en daar gebleven. Een enkeling was geduwd.

Het was rond het middaguur toen zijn moeder hem in het gras spuugde, als de braakbal van een roofvogel. Nadat hij de luchten van Carmelìa en Palazza had gezien, brandde het kind zich aan de vuurpot van juli. Toen begreep de vrouw dat ze iets heel doms had gedaan. Omdat de bevalling nabij was, had ze thuis moeten blijven. Maar nu was het gebeurd en moest ze haar fout herstellen. Ze hief het kind hoog in de lucht en besloot het Celio te noemen, geboren onder de cieli, de luchten, van Palazza en Carmelìa, op een bos hooi, zoals Christus. Een arend, met één enkele vlek onder de vleugels, dook naar beneden om dat wat er van de navelstreng en de placenta over was op te pikken. Enkele vrouwen wasten de kraamvrouw en de maaiers hielpen haar op de slee, een armvol hooi als matras.

Op de dag van zijn geboorte kreeg Celio de eerste klappen. Een lot voor altijd getekend, daarboven, aan de voet van de Monte Palazzo, recht tegenover de Ludinia. De slee met zijn onstabiele lading, door Pilo dal Crist over de hellingen geleid, sloeg om. De man had haast, hij maakte zich zorgen om de vrouw. Moeder en boreling rolden naar beneden over het door de zeisen kaalgeschoren veld. Geen gras meer, maar korte, scherpe stelen. Niets ernstigs, krassen en schaafwonden, maar gevaarlijk voor een kind van nog maar een paar uur oud. Zo kreeg Celio zijn hooidoop.

Het was 21 juli 1910. Die dag kwam een onfortuinlijk kind met een groot hart ter wereld. Eenmaal volwassen zou hij bij mensen die oppervlakkig met hem in aanraking kwamen een indruk nalaten van menselijkheid, intelligentie en zachtheid. In het dorp is hij nog steeds legendarisch en zijn vernietigende opmerkingen worden ook nu nog vaak geciteerd.

Voor ze haar op de slee legden, kwam een vrouw naderbij die zei: ‘Efa, podéit ste dho.’¹ ‘L’era ‘fegn da fi,’² antwoordde ze. En ze herinnerde haar eraan dat Rosa Dalpinco haar derde kind ook in de bergen had gebaard, onderaan de hellingen van de Buscada. En dat alles goed was afgelopen. Dat aan de voet van de rotsen geboren kind werd een voortreffelijke alpinist. Vele jaren later vertelde Rosina, niet zonder een zekere trots, dat haar zoon meteen nadat hij geboren was al naar boven keek. En de eerste top die hij beklom was die van de Buscada, dertien jaar later. Dat vertelde Efa aan de vrouw. Celio verging het ook zo, hij werd bergbeklimmer. Iemand die in de openlucht wordt geboren moet kunnen ademen, diep ademen, de longen vullen en naar grote hoogte klimmen.

Nadat ze haar naar de voet van de weiden hadden gesleept, improviseerden ze met stokken van dennenhout een brancard om haar daarop naar de Passo Scalét te vervoeren. Een hele onderneming om daar te komen! Een vier kilometer lang pad maakte dat mogelijk, het was smal en kronkelig, slingerde tussen honderdjarige bergdennen en door bliksem getroffen lariksen door. Op de Passo Scalét nam de vrouw plaats op een andere slee, ook weer met hooi als matras en opnieuw getrokken door Pilo dal Crist. Na vier uur kwamen moeder en zoon van de weiden van Palazza en Carmelìa aan in het dorp. Ze roken allebei naar hooi, een geur waarvan Celio zijn hele leven zal houden. Als we op jacht waren, ik jong en baardloos, hij volwassen, en hij rook dat er in de buurt een veld was gemaaid, bleef hij ineens staan, alsof hij tegen een muur was gelopen. ‘Laat me het hooi ruiken,’ zei hij. Dan richtte hij zijn gezicht naar waar de wind vandaan kwam en snoof de geur van het droge gras op, zijn neus krullend als een bronstige gems in november.

Zijn moeder heeft hem vast wel verteld over zijn geboorte. Maar ik vermoed dat zijn verlangen naar hooi hem werd geschonken op die dag in juli, tijdens de epische tocht op de slee, languit op het geurige gras. Dat vind ik een mooie gedachte.

Wie geen vader had werd in die tijd aangegeven als zoon van N.N. Celio stond met die afkorting geregistreerd. En zo is het altijd gebleven. De achternaam van die man, een instinctief filosoof, geniale alpinist, vriend en (om met Erri de Luca te spreken) ‘presocratische’ leermeester, zal ik weglaten. Voor een biografie is die niet nodig. Een voornaam is genoeg. Die van hem glijdt langs als een wolk aan een heldere hemel in juli.

Het kind dronk moedermelk om te groeien. Hij schoot op als een paddenstoel. Efa ging die zomer niet meer terug naar de hoge weiden. Druk met de zorg voor het kind accepteerde ze het moederen. Af en toe vroeg ze aan terugkerende vrouwen nieuws over het hooien. ‘On deboth tirè cod,’³ antwoordden ze.

Voeding volgde op voeding en Celio opende zijn ogen op de wereld. En sloot ze niet meer, zelfs niet toen hij dood was. Ze moesten zijn oogleden als rolluiken naar beneden trekken. Het kind groeide even snel als deeg met gist. Timmerman Chechin de L’alba holde een stuk stam van een alpenden uit en vormde dat om tot een wieg. Die naar hars rook. Efa hing hem aan het plafond, met een touw aan elk van de hoeken. Het kind begon te schommelen. Het sliep boven een leegte, net als zwaluwen. Misschien begon hij ook hierdoor al heel jong aan rotsen te hangen. Hij heeft zijn voeten altijd boven een afgrond gehouden, evenals zijn blik en ook zijn instinct. Een duwtje tegen de wieg en het schommelen duurde minutenlang, mama had tijd voor haar bezigheden. Toen hij een beetje groter werd, hief hij zijn hoofdje op, leunde naar buiten en keek naar beneden. Eén meter twintig lucht scheidde hem van de larikshouten vloer. Het leek hem ongetwijfeld een gapende diepte. Zo moest hij wennen aan de leegte, aan die afwezigheid van consistentie die in zijn leven altijd aanwezig zou zijn. Intussen schommelde de wieg, het kind at en groeide. Nieuwsgierig en stil. De moeder, altijd druk, nam hem ’s avonds in haar armen, voor ze in slaap viel.

Celio leefde alleen, ook als volwassene. Hij sloot zich bij niemand aan, niet bij vrienden, niet bij leeftijdgenoten, geen confidenties of geklets. Ondanks enkele liefdes, voorbijgevlogen op de willekeur van het lot als uitgebloeide paardenbloemen op de wind, was zijn bestaan een boom zonder buren. Zelden beroerde ander gebladerte zijn loof. Bomen raken elkaar als de wind ze duwt, maar daarvoor moeten ze wel naast elkaar staan. Celio zorgde ervoor de bomen om hem heen te kappen. Allemaal, zonder uitzondering, met opzet, welbewust. En vooral zonder spijt. Niet omdat hij zijn gelijken vijandig gezind was, maar om hen niet te schaden. Hij bleef een eenzame lariks, als een pijnlijke doorn geplant in de borstkas van het leven.

De tweede duikeling na zijn geboorte was toen hij vijftien maanden oud was. Hij vloog uit de hangende wieg en landde op de planken vloer. Efa was erop voorbereid en had een paar handen hooi onder de wieg gelegd. Ondanks haar voorzichtigheid had de val gevolgen. Een dreun op zijn hoofd en een kapotte rechterschouder. Die bleef toen hij opgroeide lager dan de andere. Eenmaal groot hief hij bij het drinken de arm maar half op, en om het glas te kunnen legen boog hij het bovenlijf. Hij begon al heel jong met drinken. Vaak draafde hij door, vertelde fantastische, wonderbaarlijke verhalen. In plaats van naar hem te luisteren, maakten ze hem uit voor leugenaar. Of voor gek. Zijn moeder weet zijn rare verhalen aan de dreun op zijn hoofd bij de val uit het vliegende bed. ‘No l’è stè pi just,’⁴ zei ze tegen haar buurvrouwen.

De winter van 1910 was streng. Dat zeggen ze hierboven tenminste. Zo koud dat je vingers braken als je ze boog, vogels, terwijl ze vlogen, naar beneden vielen, bomen ’s nachts explodeerden met knallen om bang van te worden. Een harde winter, maar minder erg dan die van het jaar ervoor, die zo streng was dat hij in de herinnering der seizoenen is blijven hangen. Efa beschikte over een grote voorraad hout, had een koe en de drie hoofdzaken: veevoer, meel en kaas. En verder vlees, ingezouten en gerookt, aardappels, wol, worsten en geduld. Alsook een vat wijn van twee hectoliter. Ze zei voor de gasten, maar ze dronk hem zelf. Intussen groeide het kind en gaf blijk van onverdraagzaamheid bij alles wat zijn moeder van hem wilde. Slapen deed hij nauwelijks en als hij sliep, dan was het maar voor even. Huilen deed hij wél. Om zijn zin te krijgen huilde hij aan één stuk door, tot zijn kleertjes doorweekt waren van de tranen. Zijn moeder liet hem begaan. Celio gaf niet op, huilde maar door, toonde karakter. Totdat zij gedwongen was hem als een vertrapte bloem uit zijn cuna⁵ te halen. Ze voerde hem met wat ze voorhanden had, maar het kind was kieskeurig, accepteerde niet alles. Hij spuugde uit wat hem niet beviel, zoals hij, eenmaal groot, zogenaamde vrienden en hypocrieten uitspuwde. Celio is altijd een zeis geweest, hij maaide het gras om zich heen weg, of het nu goed of slecht gras was. Hij wilde alleen zijn en dat lukte hem. Het was geen arrogantie of ijdelheid, en ook keek hij niet op de mensen neer. Hij zei mij dat hij hun geuren rook, en die deugden niet. Immuun voor vooroordelen, maaide hij niet a priori, vaak liet hij zich door de mensen benaderen. Hij wilde ze begrijpen, hun smaak proeven tussen de tanden van de voorzichtigheid. Zelden verteerde hij iemand, hij spuugde vrijwel iedereen uit. Daar leed hij niet onder, hij had geleerd genoeg te hebben aan zichzelf.

Ik beschouw het als een uniek privilege, een onmetelijk geluk, dat ik in zijn nabijheid heb mogen verkeren. Ook nu weet ik nog steeds niet precies waarom hij mij niet buiten zijn bestaan sloot. Zeker, het was niet gemakkelijk om de wonden van zijn leven binnen te dringen, ze met eigen ogen te aanschouwen, ze altijd geopend te zien en niets te kunnen doen. Maar toen ik aanklopte, opende hij de deur. Hij deed hem niet helemaal open. Aanvankelijk gluurde hij door een spleet, alsof hij meer duidelijkheid wenste, of zich niet wilde blootgeven, of mij wilde vragen wat ik kwam doen. Ik wilde hem graag leren kennen. Ik voelde dat ik van die man alleen maar kon leren, ook al onderwees hij niemand. Hij gedroeg zich op een natuurlijke manier en leefde het leven, dát onderwees hij. Iemand die een beroep wil leren zegt tegen zichzelf: ‘Ik moet het stelen met de ogen.’ Van Celio stal ik ook met mijn oren. Elk woord van hem een les, elke uitspraak een steek met de guts om het beeld vorm te geven. Zijn beweringen, opmerkingen, aforismen maakten, indien goed overdacht, het pad naar de toekomst vrij.

1 ‘Genovefa, je had beneden kunnen blijven.’

2 ‘Er moest gehooid worden.’

3 ‘We zijn bijna klaar.’

4 ‘Daarna is het nooit meer goed met hem gekomen.’

5 wieg

II

Volgens de verhalen liep hij al voor hij één jaar was, en zo voorlijk met lopen, wilde hij afstanden afleggen. Vanaf toen werd Efa’s leven hectisch. Het jongetje, levendig en snel, wilde zien, op onderzoek uit, begrijpen. Hij wilde obstakels overwinnen, omhoog en omlaag gaan, net als het bestaan. De wieg, die inmiddels gevaar opleverde, werd losgemaakt van de touwen. Celio was al een keer in de afgrond gevallen. Pilo dal Crist was ertegen. Hij zei: ‘Efa, als je het gevaar wegneemt, leert hij nooit het te overwinnen. Hij zal niets leren. Leer hem naar beneden en weer naar boven te gaan zonder te vallen, anders gaat hij de strijd met het leven niet aan.’

‘Al se copa.’¹

‘Als je het hem goed leert, valt hij niet dood, dan vindt hij het leuk.’

Nadat hij dit had gezegd, hing maaier Pilo dal Crist de wieg weer aan de touwen, nu een beetje lager. Hij tilde Celio op en gooide hem in de cuna. Het kind probeerde eruit te klimmen en viel naar beneden. Pilo ving hem op en gooide hem terug. Het kindje probeerde opnieuw over de rand te klimmen en duikelde natuurlijk weer naar beneden. De man redde hem nogmaals en zette hem ook nu terug in de wieg. Toen hij weer probeerde eruit te klimmen, plaatste Pilo de handjes van het kind op de rand van de wieg en hielp het bij het naar beneden komen. Het kleintje klemde de rand stevig vast en liet zich naar beneden zakken. Zonder te vallen raakte hij met zijn tenen de vloer. Na drie dagen op en neer klom Celio zonder te vallen de wieg in en uit.

‘Gezien?’ zei Pilo tegen Efa.

‘Insciamò no me fit,’ antwoordde de vrouw. ‘To ge dis in fal, al se fè mel.’²

Vele jaren later denk ik over een en ander na en komt de gedachte bij me op dat Pilo misschien wel de vader van Celio was. Waarom niet? Zou hij die N.N. zonder gezicht zijn? Het was mogelijk. Anders valt de constante aandacht die Pilo het kind schonk moeilijk te begrijpen. Als iemand daar iets over zei, reageerde hij vaag. Hij zei dat het mededogen was, hij had met moeder en zoon te doen, probeerde ze op de een of andere manier te helpen. Er waren in die tijd een paar kinderen zonder vader of moeder in het dorp. Dan vraag je je af: waarom voedde de goede Pilo ook die niet op? Waarom alle aandacht voor de kleine Celio en niet voor de anderen? We weten het niet en niemand zal het ooit weten. In ieder geval was Pilo dal Crist de eerste leermeester van Celio. En wat voor een! Hij leerde hem de leegte van de rotswanden, van de lastigste bergen, van de moeilijkst begaanbare passages te bedwingen. Hierin had de meester succes. De poging om hem de leegte van het leven te laten bedwingen mislukte daarentegen.

Het oefenen in het in en uit de wieg klimmen versterkte de armpjes van het jongetje en maakte dat hij zijn schouder weer een beetje kon gebruiken. Hij was handig geworden in dat spel. Hij pakte met zijn handjes de rand vast, zette zijn hieltje ernaast, trok zijn lijfje op, waarbij hij zo rood werd als een tomaat, en hop, een draai en hij tuimelde in de wieg. Zelfde manoeuvre in tegenovergestelde richting bij het naar beneden gaan. De volgende stap van de meester was dat hij zijn pupil leerde in moeilijke situaties overeind te blijven. Hij zette hem rechtop in de wieg en liet die schommelen. Het kind viel op zijn buik of op zijn billen. Dagen achtereen alleen maar vallen. Maar Pilo had het geduld van iemand die gelooft in het uiteindelijke succes. Hij was sterk omdat hij kon wachten. En omdat hij zeker was van het resultaat hield hij vol. Eindelijk begreep het kind het, en begon tegenwicht te geven. Wieg naar voren, lichaam naar achteren, en omgekeerd. Zelfs bij krachtige afzetten viel het kind niet. Maar ook dit keer faalde de trainer. Cello was later bij de harde dreunen van het leven niet in staat overeind te blijven.

De tijd van de ontdekkingen brak aan. Toen het jongetje twee was, zette Efa hem in haar draagmand om met hem naar de plek te gaan waar hij vandaan kwam: de weiden van Palazza en Carmelìa. Het was de dag van zijn verjaardag. De hemel was een bloedhete teil die gloeiende houtskool uitgoot. Zijn moeder, die weer ging hooien, droeg het kind naar boven. Ik geloof niet dat hij de geur herkende van het hooi waarmee hij was gedoopt. Ook zal hij zich de plek niet hebben herinnerd waar hij was geboren. Toch denk ik graag dat het wel zo is, dat hij alles heeft gevoeld en geroken. De kronieken verhalen van een gefascineerd om zich heen kijkend kind. Gezeten in de schaduw van een rotsblok, vastgebonden met een touw om zijn middel om te voorkomen dat hij naar beneden zou rollen, zat het alles te observeren. Zo wordt verteld. Een wild geitje, met de kolos van de Buscada als oppas. Op 21 juli 1912, naast dat rotsblok, werd Celio twee jaar. Er restten hem nog drieënzestig. Om het te vieren dronk Pilo wijn uit de baril,³ geholpen door andere maaiers. Ik weet wat het betekent, wijn drinken op verzengende julidagen. Misschien werd de man dronken, maar dat is niet zeker. Wat we weten is dat Pilo een holle stengel nam, hem in de baril stak en een slok wijn opzoog. Hij bracht de stengel naar de lippen van het kind en blies hem de nectar, die naderhand zijn lot bepaalde, in de mond.

Efa gaf de maaier op zijn donder: ‘Susto mat?’ schreeuwde ze. ‘L’è ’n canaj!’⁴

‘Hij is jarig,’ zei Pilo onverstoorbaar, ‘laat hem feesten.’

Het kind was er niet blij mee. De sterke, zure smaak bracht het aan het hoesten zoals wanneer iets in het verkeerde keelgat schiet. Efa klopte het op de rug terwijl ze Pilo uitschold. Het kleintje hield op met hoesten en braakte. Maar het gif was intussen geïnjecteerd, de adder van de alcohol had Celio op jonge leeftijd gebeten. Hij had zijns ondanks zijn eerste dronkenschap te pakken. In de loop van de tijd zou hij, zonder te hoesten of er een druppel van uit te spugen, aan wijn gewend raken. Zo gewend dat hij er niet meer buiten kon.

Die zomer ademde het kind heel wat lucht in van de weiden van Carmelìa en Palazza. Als zijn moeder de peuter niet in haar draagmand droeg, vervoerde Pilo hem op de rug. De meester wees hem op de gevaren, leerde hem er niet bang voor te zijn, maar ook om ze niet te onderschatten. Ze trotseren oké, er losjes mee omgaan nooit. Hij pakte de adders bij hun staart en hield ze omhoog, voor de neus van het kind, dat probeerde ze aan te raken.

‘Nee,’ zei Pilo, ‘naar deze mag je alleen maar kijken.’ Met duim en wijsvinger pakte hij ze vast achter hun kop en liet ze in een dorre tak bijten. Zo ontdeden ze zich van het gif. De man wreef met het stokje over de gewrichten van zijn ellebogen, ervan overtuigd dat het dodelijke vocht hielp tegen de pijn. Idem met bijen. Waar hij door artrose of andere kwalen pijn voelde, liet hij zich steken. Hij deed er drie in een glazen potje en plaatste dat omgekeerd op de pijnlijke plekken. Natuurlijk staken ze daar. Pilo zei dat het genezend werkte. Ik kan niet zeggen of Celio zich die lessen herinnerde. Ik kan wel zeggen dat ik later van hem leerde om adders met de handen te vangen en ze in een dorre tak te laten bijten. Celio at ze ook, ze waren heerlijk. Hij sneed de kop eraf, vilde ze door de huid naar beneden te trekken, haalde de minuscule ingewanden eruit, even afspoelen en hup de boter in. Ik heb er samen met hem pannenvol van gegeten: adders en veldslangen, allemaal in de gesmolten boter verdronken. Totdat een van die kwaadaardige slangen besloot wraak te nemen voor al die verorberde soortgenoten. Celio vertelde me hoe hij eens op jacht was bij de Fondi di Pagnach. Het was juli, tegen het eind van de maand. De hitte boorde zich dwars door zijn hoed, de loop van zijn geweer was gloeiend heet. Hij had niets geschoten en besloot daarom de nacht door te brengen in de grot van de oude Melissa en het de volgende dag nog eens te proberen. Hij was trosjes naalden van de bergden aan het verzamelen om daar een bed van te maken, toen een adder hem in zijn rechterwijsvinger beet. ‘Halverwege,’ verduidelijkte hij, ‘bij de lesùra.’⁵

Nu moet je weten dat je om van die godverlaten plek weer thuis te komen een hele dag nodig hebt. Celio trapte de slang dood met zijn bergschoen. Daarna maakte hij een snee in zijn vinger, zoog en spuugde bloed en gif uit. En ten slotte ging hij in de grot zitten, in afwachting van de ontwikkelingen. Die kwamen. De hand werd zo dik als een brood. Daarna was het de beurt aan de arm, die uitgroeide tot een kachelpijp. Zijn hart bonkte met dezelfde snelheid als waarmee een smid met zijn hamer slaat. Dichtbij bevond zich een bron die de rots in tweeën spleet. Hij hoorde het geluid ervan. Bij het schijnsel van de volle maan, rood als een koperen schild, dompelde hij zijn arm in de bron en liet het frisse water eroverheen stromen. Hij vertelde me dat het lichaamsdeel siste als een gloeiend stuk ijzer dat in water wordt gelegd om het te harden. ‘Mijn arm bracht een geborrel teweeg alsof er een pan bonen stond te koken, ik had pijn onder mijn schouder, braakte en als ik naar de maan keek, werd ik duizelig.’ Zo vertelde hij het en ik weet zeker dat hij toen nog niet gek was geworden door delirium tremens. Pas tegen het ochtendgloren begon het beter te gaan. Hij braakte niet meer en hoewel de arm gezwollen bleef, deed hij veel minder pijn. Ook kon hij zijn hand gebruiken. Hij ging terug naar de grot van de oude vrouw, vond de adder en vilde hem. Hij maakte een vuurtje in de grot. In het halfdonker, bij de doorrookte muur, roosterde hij het reptiel en at het op. Zo had hij zijn wraak voltrokken. Vele jaren later trof mij een soortgelijk lot. Ik voelde de beet in mijn been en herinnerde me Celio. Maar mijn terugkeer naar huis was niet zo avontuurlijk. Voor mij was het makkelijker. Celio vertelde me dat hij, alvorens op weg te gaan naar het dorp, nog een dag en een nacht in de grot had doorgebracht, zonder verder nog aan gemzen te denken.

Maar laten we teruggaan naar de kindertijd. Het jongetje werd groter en ontdekte dat het leven moeizaam is. Speelgoed had Celio niet, behalve een tol, aan de draaibank gemaakt door een handwerksman. Zijn moeder liet de tol draaien, hij keek gefascineerd naar de snelle cirkels die uit het stuk beukenhout schoten. In de herfst waren ze samen. Ze nam hem mee de bossen in om bladeren te verzamelen voor de ligplaats van de koe en de twee geiten. Ze zeggen dat hij naar de kleuren van de bossen keek die het seizoen had geschilderd. Thuis keek hij naar haar geredder. Hij klom in zijn bedje en kwam zonder nog te vallen weer terug op aarde. Vanuit zijn zwevende waarnemingspost hield hij het huis en wat daar gebeurde in de gaten. Soms kwam er een man binnen, dan deed zijn moeder de kaars uit en werd het stil. Ze hadden ook elektriciteit, vijf peertjes voor het hele huis, maar dat waren spaarlampjes. Na een poosje werd de stilte verbroken door gezucht en gekerm. Celio hoorde het maar begreep het niet, of misschien sliep hij al. De winter brachten ze door voor de kachel, een gietijzeren gevaarte dat, eenmaal met takken van de haagbeuk gevuld, volop danste en knorde. Of zijn moeder bracht hem naar de stallen in het dorp, naar de huizen waar schilderachtige oude mannen met gelige baarden verhalen vertelden. Ze rookten afgekloven pijpen, gestopt met muf ruikende tabak, ‘di terza’, derde keus, genoemd. Nog maar drie jaar oud begreep hij weinig van al die avonturen, maar hij lette op, luisterde. Celio was een man die goed kon luisteren. Hij luisterde veel en naar iedereen. Voor hem was niemand minderwaardig. Elk verhaal, ook het meest domme of zonderlinge, was het waard om gehoord te worden. Hij oordeelde niet, gaf geen commentaar en trok ook geen conclusies. Hij onderbrak degene die sprak niet. Hoogstens keek hij verbaasd naar mij, alsof hij wilde zeggen: ‘Hoorde je dat?’

Intelligent, gevoelig en welopgevoed is de mens die kan luisteren. Op vragen gaf Celio zelden antwoord. En als hij dat al deed, dacht hij eerst lang na. Als ze hem commentaar afdwongen, zei hij: ‘Ach, het zal wel zo zijn.’

Wanneer hij gekwetst of beledigd werd, iets wat iedereen overkomt, staarde hij zijn gesprekspartner zwijgend aan, met een mengeling van medelijden en onverschilligheid. Niemand, of in elk geval heel weinig mensen, hebben plezier aan hem kunnen beleven. Misschien toen hij jong was, dat weet ik niet. Sinds ik hem ken, nooit. Hij zweeg liever. Wie zwijgt wint altijd, zei hij.

Ik herinner me een voorval van toen ik twintig was, in de kroeg van Pilin, die beheerd werd door zijn dochter Kate. Celio zat aan een tafel te drinken en ik zat tegenover hem. Een paar dronken klanten sloegen aan het ruziën. Ze begonnen aan elkaar te trekken, elkaar uit te schelden, te schreeuwen. Een van hen, de onhandigste, verloor zijn evenwicht waardoor de kwartliter wijn die Celio dronk op de grond viel. Mijn vriend vertrok geen spier, hij wierp slechts even een blik op de idioot. Daarna keek hij mij aan met zijn slimme, doordringende, inmiddels van pijn en verdriet vervulde ogen. De bazin ging tegen de ruziemakers tekeer. Zonder iets te zeggen keek Celio haar even aan en maakte, door naar de tap te wijzen, duidelijk een nieuw glas wijn te wensen. Wie in zijn plaats zou niet schreeuwend van die klanten hebben geëist dat onaangename ongeluk goed te maken? Hij niet, hij beperkte zich tot dat ene gebaar en kreeg zijn wijn.

Tijdens de lange winters in dat arme, van de wereld afgesneden dorp stelde Celio’s moeder alles in het werk om iets te verdienen. Ik kan niet zeggen ‘bij te verdienen’, aangezien ze geen vast inkomen had. Ze polijstte houten voorwerpen die de handwerkslui haar brachten, mandenvol. Dit soort werk deden de vrouwen in hun, overigens weinige, vrije tijd. Ze kregen er bijna nooit geld voor. Ze stelden zich tevreden met etenswaren: vlees, kaas, worst, producten uit de moestuin en zo meer. De kleuter snoof de geur op van de alpenden, de scherpe lucht van de esdoorn, de bittere van de noot, de wrange van de goudenregen. Hij groeide op te midden van de geuren van de aarde, de bossen, de lucht, de dieren. Nog maar net geboren had hij al de geur van het hooi geroken. Met warme bijenwas, aangebracht met een penseel, maakte zijn moeder de houten voorwerpen glanzend. Ook de lucht daarvan ademde Celio in. Wie zal zeggen waarom, maar toen hij groot was onderhield hij met hartstocht zo’n twintig bijenkorven, die hij bijenhuizen noemde.

Ik denk graag dat Celio alles wat hij als volwassene heeft gedaan, tijdens de eerste vijf jaar van zijn leven heeft ingeademd. Hij was jager, visser, herder op de zomerweiden, handwerksman, alpinist, houthakker, maaier, drinker, boer en allesverslindende lezer. En ook nog filosoof. Nederige bezigheden, de erfenis van geuren en herinneringen uit de kindertijd. De beroepen die hij als kind had zien uitoefenen waren hem als belangrijke lessen onder de huid van de herinnering gekropen. Omdat zijn moeder niet genoeg tijd had, vertrouwde ze hem toe aan mensen die tijd te over hadden. Alleenstaande vrouwen, oude mannen of vrouwen, grote gezinnen waar een kind meer of minder geen verschil maakte. Dat gebeurde vanaf zijn zesde jaar, daarvoor was hij vrijwel steeds bij Efa. Hij hechtte zich aan haar op een manier waartoe maar weinig kinderen in staat zijn. Ze was alles voor hem. Ik denk dat hij geen vaste vrouw wilde om zijn moeder niet ontrouw te zijn, de enige vrouw in zijn leven.

Voordat Celio de laatste adem uitblies, keek hij naar boven en zei: ‘Oma, tor su le mont.’⁶ Zij was al jaren dood, hij noemde haar elke dag.

Maar ik kan Celio’s dood niet aankondigen als hij nog een kind is. Ik moet chronologisch te werk gaan.

Waar we in onze kindertijd mee zijn omgegaan, vergeten we niet gemakkelijk, het blijft aan ons gekleefd, zit vast tussen onze vingers. Als we eenmaal volwassen zijn, kan het ons van pas komen. Ik ben beelden gaan maken uit boomstammen omdat ik al heel jong met gutsen en beitels in de weer was. Grootvader was mijn leermeester. En zo werd ik ook jager, alpinist en drinker. Bezigheden waarbij ik als klein kind het benodigde gereedschap in handen hield, het glas inbegrepen. Een beetje zoals Celio. Die al als kleuter onverdraagzaamheid vertoonde voor wat hem werd opgelegd en voor alles wat niet nieuw voor hem was.

In de lente moest er weer worden aangepakt: de velden en moestuinen klaarmaken voor het nieuwe seizoen, kreupelhout weghalen, onkruid wieden, zaad selecteren, spitten. Het kind werd aan de rand van de akkers neergezet met een houten lepel in de hand. Graven was een spelletje geworden, zo bracht hij de tijd door, als een boer in spe.

De lepel verveelde hem meteen al, na een poosje begon hij met een dor takje te spelen, met een kei, een blad, een grassprietje. Als ze hem een pet op zijn hoofd drukten, gooide hij die na twee dagen ver van zich af. Nooit heeft hij in zijn leven ergens zorg voor gedragen of zich aan dingen gehecht. Als hij toevallig iets waardevols had, leek het hem te hinderen en gaf hij het meteen weg. Zijn vriend Maurizio Protti, door iedereen Icio Duran genoemd, was ook zo iemand. Voor die op achtenvijftigjarige leeftijd heenging, ontdeed hij zich van alles. Hotel, grond, restaurant, huizen. Ik heb een paar dingen van Icio, waaronder ook de schoenen waarmee hij zijn laatste stappen zette. Van Celio heb ik zijn Tissot-horloge dat niet werkt. Het is gestopt alsof het tegelijk met het hart van zijn baas had willen ophouden met tikken, en zo is het gebleven. Toen het nog werkte, liep het voor, altijd, elke dag meer, net als zijn oude eigenaar. Celio was zijn tijd vooruit, hij lag een kilometer op iedereen voor. Tegenwoordig zou hij bij de tijd zijn, toen vonden ze hem eigenaardig. Op het veld zat het kind met de houten lepel te graven. Als er een vreemd steentje bovenkwam, anders dan normaal, legde hij het opzij. Hij voelde zich aangetrokken tot alles wat anders was, niet als de massa. Tweelingen verdroeg hij niet. In het dorp waren er drie. Als hij naar ze keek, zei hij weleens tegen mij: ‘Eén was genoeg geweest.’ Misschien sorteerde hij de mensen daarom met zijn uiterst fijne mentale zeef. Hij haatte vragen. Als op school de meester hem ondervroeg, gaf hij geen antwoord. De onderwijzer strafte hem, en hij bleef zwijgen. Maar bij het verlaten van het klaslokaal liep hij naar de meester en gooide er alle juiste antwoorden uit. Hij antwoordde als de vragen vervluchtigden, op het moment dat hij het wilde.

Ik ben zijn vriend geweest, misschien de enige. We verschilden veertig jaar in leeftijd. Dat betekent dat toen hij op zijn vijfenzestigste stierf, ik vijfentwintig was. Ik begon met hem om te gaan toen ik een jaar of zes, zeven was.

’s Zomers ging hij met zijn moeder naar het hooien op de weiden van Palazza en Carmelìa. De maaiers droegen hem op hun rug. De terugkeer vond plaats per slee, tussen bossen droog gras, met roekeloze bestuurders die het vehikel lieten vliegen. Om vallen te voorkomen, maakten ze een kuil in het hooi en zetten hem daarin. Hij omklemde de touwen die de lading bijeenhielden en hield zich daar verder aan vast. Zijn kinderlot lag in het hooi. In de herfst werd er geoogst. Er moest van alles worden opgeslagen: aardappels, bonen, savooiekool, rapen en andere heerlijkheden. En verder wilde vruchten: rozenbottels, bosbessen, frambozen, peren, appels, bramen. Allemaal om op jenever of rum te zetten. En verder: paddenstoelen, gentiaan, esdoornschors. Kortom, alles wat de aarde bood werd verzameld, bewaard en in de winter genuttigd. Als kind nam Celio deel aan de werkzaamheden die hem leerden van de natuur te houden en die te respecteren. Zijn moeder of de boeren namen hem mee. Nog steeds doet het verhaal de ronde over een kind dat nauwkeurig de aardappels in de gaten hield die bij het spitten buiten de voren rolden. Vrouwen, hun handen vol aarde, legden ze op hopen aan de rand van het veld. Celio deed niets tot hij een afwijkend exemplaar zag verschijnen, een pokdalige aardappel, vol met bulten, scheef of dubbel als twee mensen die elkaar omhelzen. Dan pakte hij dat rare ding op en legde het apart. Zo verzamelde hij dan drie of vier knollen met buitenissige vormen. Het kind bracht de vreemde aardappels in veiligheid, hij was alleen geïnteresseerd in exemplaren die anders waren. Deze manier van zoeken paste hij op alles toe. Hij doorwroette de wortels van de gentiaan op zoek naar de kromste, de vreemdste, de wortel die op een menselijk lichaam leek. Hij ontdekte meteen het dikke exemplaar als Efa de bosbessen op een laken uitstrooide om de blaadjes weg te blazen. Dat stille kind verzamelde dingen die afweken van hun soortgenoten. Nauwelijks vijf jaar oud gaf hij blijk van persoonlijke voorkeuren die geen rekening hielden met de regels. Hoe ouder hij werd, hoe sterker dat instinct. Misschien was het geen instinct maar een straf. Een strengheid van selecteren waarvan Celio tot zijn dood nadeel ondervond. Als je normaal was, maakte je bij hem geen kans. Om zijn aandacht te vangen moest je iets vreemds over je hebben. Belangstelling kwam later. Dat werd duidelijk toen hij naar school ging. Zijn moeder was wanhopig. Hij gooide de zwarte jasschort die alle kinderen moesten dragen meteen weg. Hij wilde hem niet.

In die periode waren er bijna geen mannen in het dorp, ze waren actief aan de oorlogsfronten. En paar jaar lang was er gebrek aan handen voor het zware werk, en aan onderwijzers en opvoeders. Maar het jongetje leerde toch. Pilo en een paar anderen waren gebleven. Ze hadden fysieke gebreken, en misschien ook mentale. De meester liep scheef als gevolg van een ongeluk in het verleden met een slee. Hij sloeg ermee over de kop toen hij in een soort vrije val over een bevroren terrein met de slee naar beneden suisde. De beide benen die hij daarbij brak, heelden slecht. Pilo werd mank. Hij behoorde tot het handjevol achterblijvers dat het kind met aanwijzingen en adviezen tot de eerste klas van de lagere school bracht. Nadrukkelijk herhaal ik mijn vermoeden: Pilo had iets met het leven van dat kind te maken.

Een van de mannen die niet naar het front waren vertrokken was Jaco dal Cuch, uitzonderlijk steenhouwer die een been miste. Hij maakte stenen vaten, bloembakken, gootstenen, kommen voor de reuzel, schalen voor het spek. Hij haalde de mooiste dingen uit het rode marmer. Hij werkte in de buurt van Efa’s huis, onder een houten afdak. ’s Winters installeerde hij zich naast een vuur en ging door met hakken. Hij werkte zittend of liggend op wat hij onder handen had. Celio observeerde hem op gepaste afstand. Maar niet gepast genoeg om een ongeluk te voorkomen. Het was al twee keer misgegaan, maar zoals de noodlottige zegswijze luidt: geen twee zonder drie. Op een middag in mei was dal Cuch een pekelbak aan het uithakken. Als een kogel schoot het scherfje weg. Een minuscuul projectiel van rode steen. Nu zou je kunnen denken aan ogen, aan een doorboorde oogbol. Nee, het drong het linkertrommelvlies van het jongetje binnen. Celio viel buiten bewustzijn op de grond, er vloeide een beetje bloed. Het kostte enige tijd om hem weer bij te brengen, door zijn gezicht met water en azijn te besprenkelen. Zeven dagen lang was hij niet dezelfde. Hij vergat woorden, verloor vaak zijn evenwicht, staarde voor zich uit en sprak geen woord. Aan dat derde ongeluk weet men de eigenaardigheden die hij als volwassen man verzamelde. ‘L’è vegnù mat daspù la scaja,’⁷ zei Efa. Dat zei ze ook na de dreun op zijn hoofd, toen hij uit de wieg was gevallen. Haar zoon moest ergens mat, gek, door zijn geworden. Tot het moment op een ochtend in januari, toen ze op de bank haar laatste adem uitblies, weet ze Celio’s eigenaardigheden aan die ongelukken in het verre verleden.

1 ‘Dan valt hij dood.’

2 ‘Ik vertrouw het nog niet. Je leert hem gevaarlijke dingen, hij zal zich pijn doen.’

3 vat

4 ‘Ben je gek, het is een kind.’

5 gewricht

6 ‘Mama, ik ga terug naar de bergen.’

7 ‘Na die scherf is hij gek geworden.’