Het leugenachtige leven van volwassenen

Elena Ferrante

Het leugenachtige leven van volwassenen

Vertaald uit het Italiaans door Miriam Bunnik en Mara Schepers

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Eerste druk september 2020 (paperback)

Tweede druk september 2020 (gebonden)

Oorspronkelijke titel La vita bugiarda degli adulti

© 2019 Edizioni e/o

© 2020 Nederlandse vertaling Miriam Bunnik en Mara Schepers /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Felicia Simion / Trevillion Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 5080 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met

ISBN 978 90 284 5079 0

I

1

Twee jaar voordat mijn vader ons verliet zei hij tegen mijn moeder dat ik heel lelijk was. Hij zei het op fluistertoon, in het appartement dat mijn ouders, toen ze net getrouwd waren, hadden gekocht in de wijk Rione Alto, aan het einde van de Via San Giacomo dei Capri. Alles – de plekken in Napels, het blauwe licht van een ijskoude februarimaand, die woorden – is stil blijven staan. Maar ik ben weggegleden en glijd ook nu nog weg, in deze regels die mij een verhaal willen geven terwijl ik eigenlijk niets ben, niets eigens, niets wat echt is begonnen of echt tot voltooiing is gekomen: slechts een wirwar waarvan niemand, zelfs niet degene die op dit moment aan het schrijven is, weet of er de juiste draad in zit voor een verhaal of dat het gewoon een warrig verdriet is, zonder verlossing.

2

Ik heb veel van mijn vader gehouden, hij was altijd aardig. Hij had verfijnde manieren die helemaal in overeenstemming waren met een lichaam dat zo slank was dat zijn kleding een maat te groot leek, waardoor hij in mijn ogen iets onnavolgbaar elegants uitstraalde. Zijn gezicht had zachte trekken en niets – zijn diepe ogen met lange wimpers niet, zijn onberispelijk gebouwde neus niet, zijn volle lippen niet – bracht die harmonie uit balans. Hij deed altijd heel opgewekt tegen mij, hoe zijn of mijn humeur ook was, en hij trok zich nooit terug in zijn studeerkamer – hij studeerde altijd – voordat hij me op z’n minst een glimlach had ontlokt. Vooral mijn haar schonk hem vreugde, maar ik vind het nu moeilijk te zeggen wanneer hij begon met zijn loftuitingen, misschien al toen ik twee of drie jaar oud was. In elk geval voerden we tijdens mijn kindertijd dit soort gesprekken:

‘Wat heb je mooi haar, wat een kwaliteit, wat een glans, mag ik het hebben?’

‘Nee, het is van mij.’

‘Wees niet zo gierig.’

‘Als je wilt, mag je het lenen.’

‘Prima, ik geef het toch niet meer terug.’

‘Je hebt je eigen haar al.’

‘Dat heb ik van jou gepakt.’

‘Niet waar, je liegt.’

‘Kijk maar, het was zo mooi dat ik het van je heb gestolen.’

Ik keek, maar voor de grap, ik wist dat hij het nooit van me zou stelen. En ik lachte, ik lachte heel veel, met hem had ik meer plezier dan met mijn moeder. Hij wilde altijd iets van mij, mijn oor, mijn neus, mijn kin, hij zei dat ze zo volmaakt waren dat hij er niet zonder kon. Ik was dol op die toon, hij bewees me voortdurend hoe onmisbaar ik voor hem was.

Natuurlijk deed mijn vader niet bij iedereen zo. Soms, wanneer hij zich heel erg door iets liet meeslepen, kon hij in al zijn opwinding nog wel eens zijn zeer verfijnde redevoeringen doorspekken met ongecontroleerde emoties. Op andere momenten hield hij het juist kort en nam hij zijn toevlucht tot beknopte, uiterst precieze zinnen, die zo compact waren dat niemand meer iets zei. Dat waren twee vaders die heel anders waren dan de vader van wie ik hield, en ik merkte hun bestaan pas op toen ik zeven of acht was, toen ik hem hoorde discussiëren met vrienden en kennissen die af en toe bij ons thuis kwamen voor zeer verhitte bijeenkomsten over problemen waarvan ik niets begreep. Over het algemeen zat ik dan met mijn moeder in de keuken en besteedde ik weinig aandacht aan hoe ze een paar meter verderop ruziemaakten. Maar soms, wanneer mijn moeder dingen te doen had en ook zij zich terugtrok in haar kamer, ging ik alleen in de gang zitten spelen of lezen – meestal lezen, zou ik zeggen, omdat mijn vader heel veel las, mijn moeder ook, en ik graag wilde zijn zoals zij. Ik besteedde geen aandacht aan de discussies, ik stopte alleen met spelen of lezen wanneer het plotseling stil werd of mijn vader een van die vreemde stemmen opzette. Vanaf dat moment schreef hij de wet voor en dan wachtte ik tot de bijeenkomst voorbij was om te zien of hij weer normaal was geworden, de vader met de vriendelijke en liefdevolle stem.

De avond waarop hij die woorden zei was hij net te weten gekomen dat het niet zo goed ging op school. Dat was iets nieuws. Sinds de eerste klas van de basisschool was ik altijd een goede leerling geweest en pas de laatste twee maanden presteerde ik slecht. Maar mijn ouders hechtten veel belang aan goede schoolresultaten en vooral mijn moeder was bij de eerste slechte cijfers ongerust geworden.

‘Wat is er aan de hand?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Je moet leren.’

‘Dat doe ik.’

‘Maar?’

‘Sommige dingen onthoud ik, andere niet.’

‘Blijf leren totdat je alles onthoudt.’

Ik leerde uit alle macht, maar de resultaten bleven teleurstellend. Die specifieke middag was mijn moeder met mijn leraren gaan praten en erg teleurgesteld teruggekomen. Ze had me niet de les gelezen, mijn ouders lazen me nooit de les. Ze had alleen gezegd: ‘De wiskundelerares is het minst tevreden, maar ze heeft gezegd dat als je echt wilt, je het wel kunt halen.’ Toen was ze naar de keuken gegaan om het avondeten klaar te maken en intussen was mijn vader thuisgekomen. Vanuit mijn kamer hoorde ik alleen dat ze het beklag van de leraren voor hem samenvatte, ik maakte eruit op dat ze de veranderingen van de vroege puberteit erbij haalde om het voor me op te nemen. Maar hij onderbrak haar, en met een van de stemmen die hij nooit bij mij gebruikte – zowaar een concessie aan het dialect, totaal verboden bij ons thuis – liet hij zich iets ontvallen wat hij zich zeker niet had willen laten ontvallen: ‘De puberteit heeft er niets mee te maken. Ze gaat op Vittoria lijken.’

Ik weet zeker dat als hij had geweten dat ik hem kon horen, hij nooit zou hebben gesproken op een manier die zo ver af stond van onze gebruikelijke geamuseerde luchtigheid. Ze dachten allebei dat mijn kamerdeur dichtzat, die deed ik altijd dicht, en ze realiseerden zich niet dat een van hen die had opengelaten. Zo leerde ik op mijn twaalfde van de ingehouden stem van mijn vader, die zijn best deed om zacht te praten, dat ik op zijn zus begon te lijken, een vrouw in wie – dat had ik hem zolang ik me kon herinneren horen zeggen – lelijkheid en boosaardigheid perfect op elkaar aansloten.

Hier zou je me kunnen tegenspreken: misschien overdrijf je, je vader zei niet letterlijk ‘Giovanna is lelijk’. Dat is waar, het zat niet in zijn aard om zulke botte woorden te gebruiken. Maar ik zat in een heel kwetsbare periode. Ik menstrueerde al bijna een jaar, je kon mijn borsten al heel goed zien en daar schaamde ik me voor, ik was bang dat ik stonk, ik waste me voortdurend, ik ging lusteloos naar bed en werd lusteloos wakker. In die periode was mijn enige troost, mijn enige zekerheid, dat hij absoluut alles aan mij geweldig vond. Dus toen hij me op gelijke hoogte stelde met tante Vittoria was dat erger dan wanneer hij zou hebben gezegd: ‘Ooit was Giovanna mooi, nu is ze lelijk geworden.’ De naam Vittoria klonk bij mij thuis als een monsterlijk wezen dat alle mensen die het aanraakt bevlekt en besmet. Ik wist weinig tot niets van haar, ik had haar zelden gezien maar – en dat is het punt – van die gelegenheden herinnerde ik me alleen de afkeer en de angst. Niet de afkeer en de angst die zij in levenden lijve mogelijk in mij had opgewekt, daar had ik geen enkele herinnering aan. Wat me bang maakte waren de afkeer en de angst die mijn ouders jegens haar voelden. Mijn vader praatte altijd al raadselachtig over zijn zus, alsof ze schandelijke rituelen beoefende die haar bezoedelden en daarmee iedereen die met haar omging. Mijn moeder had het nooit over haar en wanneer ze zich met mijn vaders uitbarstingen bemoeide, had ze juist de neiging hem de mond te snoeren alsof ze bang was dat zij, waar ze ook was, hen kon horen en meteen op hoge poten door de Via San Giacomo dei Capri zou rennen – hoewel het een lange en steile straat was – en opzettelijk alle ziekten van de ziekenhuizen in de buurt zou meenemen, naar ons huis op de zesde verdieping zou vliegen, de meubels stuk zou schieten met donkere, benevelde schichten uit haar ogen en mijn moeder zou slaan als ze alleen maar probeerde zich te verzetten.

Natuurlijk voelde ik wel aan dat achter die spanning een verleden van wederzijds onrecht moest zitten, maar ik wist toentertijd weinig van familiezaken en bovendien beschouwde ik die vreselijke tante niet als familie. Ze was een schrikbeeld uit mijn kindertijd, ze was een magere en bezeten schim, ze was een warrige gestalte die op de loer lag in hoekjes van huizen wanneer de duisternis viel. Moest ik dus zo, zonder enige inleiding, ontdekken dat ik op haar begon te lijken? Ik? Ik die tot op dat moment had geloofd dat ik mooi was en dankzij mijn vader meende dat ik dat voorgoed zou blijven? Ik die door zijn voortdurende erkenning dacht dat ik prachtig haar had, ik die geliefd wilde zijn zoals hij me liefhad, zoals hij me had doen geloven, ik die al verdrietig werd van het idee dat allebei mijn ouders ineens ontevreden over me waren, een ontevredenheid die me verontrustte en alles dof maakte?

Ik wachtte op mijn moeders woorden, maar haar reactie troostte me niet. Hoewel ze alle familieleden van haar man haatte en haar schoonzus verafschuwde zoals je een hagedis verafschuwt die over je blote been naar boven kruipt, schreeuwde ze niet naar hem: ‘Ben je gek, mijn dochter en jouw zus hebben niets gemeen.’ Ze hield het bij een futloos, zeer kort: ‘Nee joh, helemaal niet.’ En ik deed snel de deur van mijn kamer dicht om niets meer te hoeven horen. Toen huilde ik in stilte en ik hield pas op toen mijn vader – ditmaal met zijn lieve stem – kwam vertellen dat het eten klaar was.

Met droge ogen ging ik bij hen in de keuken zitten, met mijn blik op mijn bord moest ik een reeks nuttige adviezen aanhoren om mijn schoolprestaties te verbeteren. Na het eten deed ik weer alsof ik huiswerk maakte, terwijl zij voor de televisie zaten. Ik voelde een pijn die maar niet ophield of minder werd. Waarom had mijn vader die woorden gezegd, waarom had mijn moeder hem niet krachtig tegengesproken? Was het onvrede over mijn slechte cijfers of ongerustheid die niets te maken had met school, en god weet hoelang al duurde? En had hij, uitgerekend hij, die lelijke woorden uitgesproken vanwege een kortstondig verdriet dat ik hem had aangedaan, of had hij, met de scherpe blik van iemand die alles weet en alles ziet, al een hele tijd geleden de tekenen gezien van een toekomstige tekortkoming van mij, van een oprukkend kwaad dat hem ontmoedigde en waarvan hij zelf niet wist hoe hij ermee moest omgaan? De hele nacht was ik ten einde raad. ’s Ochtends zag ik in dat ik, als ik verlost wilde worden, moest gaan kijken hoe tante Vittoria er eigenlijk uitzag.

3

Het was een lastige onderneming. In een stad als Napels, bevolkt door families met talloze vertakkingen die ondanks soms zelfs bloedige ruzies uiteindelijk nooit echt de banden verbraken, leefde mijn vader juist compleet onafhankelijk, alsof hij geen bloedverwanten had, alsof hij zichzelf had voortgebracht. Natuurlijk had ik vaak te maken gehad met de ouders van mijn moeder en met haar broer. Dat waren allemaal liefdevolle mensen die me veel cadeautjes gaven, en totdat mijn grootouders overleden – eerst mijn opa en een jaar later mijn oma, plotselinge verdwijningen die me overstuur hadden gemaakt, mijn moeder had gehuild zoals wij meisjes huilden wanneer we ons pijn deden –, totdat mijn oom ver weg ging om te werken, hadden we veelvuldig en plezierig contact met hen. Over de familieleden van mijn vader wist ik echter vrijwel niets. Ze waren slechts zelden in mijn leven verschenen – een huwelijk, een begrafenis – en altijd in zo’n geveinsd liefdevolle sfeer dat ik er alleen het ongemakkelijke gevoel van gedwongen contact aan heb overgehouden: begroet je opa, geef je tante een kus. Voor die familieleden had ik dus nooit veel belangstelling gehad, ook omdat mijn ouders na die ontmoetingen altijd geïrriteerd waren en gezamenlijk besloten er niet meer aan te denken, alsof ze hadden meegedaan aan een toneelstukje van weinig waarde.

Daar moet ik bij zeggen dat de familieleden van mijn moeder op een specifieke plek woonden met een suggestieve naam, de wijk Museo – het waren de grootouders uit Museo –, maar de plek waar de familie van mijn vader woonde was onbepaald, naamloos. Ik wist maar één ding zeker: om naar hen toe te gaan moest ik omlaag, nog meer omlaag, steeds verder omlaag, tot aan de bodem van de bodem van Napels, en de reis was zo lang dat ik altijd de indruk had dat wij en mijn vaders familie in twee verschillende steden woonden. Iets wat ik lange tijd heb gedacht. Wij woonden in het hoogste deel van Napels en om naar welke plek dan ook te gaan, moesten we wel omlaag. Mijn vader en mijn moeder kwamen liever onze wijk Vomero niet uit of gingen, al met enige tegenzin, niet verder dan het huis van mijn grootouders in Museo. En ze hadden vrienden op met name het Piazza degli Artisti, in de Via Suarez, de Via Luca Giordano, de Via Scarlatti, de Via Cimarosa, straten die ik goed kende omdat daar ook veel van mijn klasgenoten woonden. Bovendien leidden die straten allemaal naar Villa Floridiana, een plek waar ik dol op was, waar mijn moeder me mee naartoe nam voor frisse lucht en zonlicht toen ik een baby was en waar ik prettige uren doorbracht met twee vriendinnen uit mijn vroege kindertijd, Angela en Ida. Pas na die plaatsen, allemaal mooi gekleurd met planten, stukken zee, tuinen, bloemen, spelletjes en goede manieren, begon de echte afdaling, die mijn ouders vervelend vonden. Voor werk, boodschappen of de behoefte die vooral mijn vader had om te studeren, mensen te ontmoeten en te debatteren, gingen zij dagelijks omlaag, met name met de funiculaire, tot aan de wijk Chiaia, tot aan de Via Toledo, en vanaf daar waagden ze zich tot aan het Piazza del Plebiscito, de nationale bibliotheek, de Port’Alba en de Via Ventaglieri en de Via Foria en hooguit naar het Piazza Carlo III, waar de school was waar mijn moeder lesgaf. Ook die namen kende ik goed – mijn ouders noemden ze regelmatig – maar het kwam niet vaak voor dat ze me meenamen en misschien werd ik er daarom niet zo gelukkig van als zij. Buiten Vomero voelde ik me nauwelijks thuis in de stad, sterker nog, hoe meer we ons in het vlakke deel begaven, hoe onbekender ze voor me was. Het was dus vanzelfsprekend dat de wijken waar mijn vaders familie woonde in mijn ogen de kenmerken hadden van een nog woeste en onontdekte wereld. Voor mij hadden ze niet alleen geen naam, maar door hoe mijn vader en moeder erover spraken waren ze voor mijn gevoel ook lastig te bereiken. Elke keer dat we erheen moesten, leken mijn ouders, die normaal gesproken energiek en welwillend waren, nogal vermoeid, nogal angstig. Ik was klein, maar hun spanning, hun gesprekken – altijd dezelfde – zijn me bijgebleven.

‘André,’ zei mijn moeder met haar uitgeputte stem, ‘kleed je aan, we moeten gaan.’

Maar hij ging door met lezen en onderstrepen in boeken, met hetzelfde potlood als waarmee hij in een schrift schreef dat ernaast lag.

‘André, we komen te laat, dan worden ze boos.’

‘Ben jij klaar?’

‘Ik ben klaar.’

‘En Giovanna?’

‘Giovanna ook.’

Dan liet mijn vader zijn boeken en schriften opengeslagen op zijn bureau liggen en trok hij een schoon overhemd en zijn nette pak aan. Maar hij was stil, gespannen, alsof hij in zijn hoofd de tekst van een onvermijdelijke rol repeteerde. Mijn moeder, die helemaal niet klaar was, bleef intussen maar controleren hoe ze eruitzag, hoe ik eruitzag, hoe mijn vader eruitzag, bijna alsof alleen gepaste kleding kon garanderen dat we alle drie veilig en wel weer thuis zouden komen. Kortom, het was duidelijk dat zij al die keren van mening waren dat ze zich moesten beschermen tegen plekken en mensen waarover ze tegen mij, om me niet ongerust te maken, niets zeiden. Maar ik voelde hoe dan ook hun ongewone bezorgdheid, sterker nog, die herkende ik, die was er altijd geweest, het was misschien mijn enige herinnering aan angst in een gelukkige kindertijd. Wat me zorgen baarde waren dit soort zinnen, bovendien uitgesproken in een Italiaans dat – ik weet niet hoe ik het moet zeggen – verpulverd leek: ‘Denk eraan, als Vittoria iets zegt, doe jij net alsof je haar niet hebt gehoord.’

‘Wat bedoel je? Als zij raar doet, moet ik mijn mond houden?’

‘Ja, onthoud dat Giovanna erbij is.’

‘Oké.’

‘Niet oké zeggen en het dan vervolgens niet doen. Het is een kleine moeite. We blijven een half uur en dan gaan we weer naar huis.’

Ik herinnerde me vrijwel niets van die uitstapjes. Geroezemoes, warmte, afgeleide kusjes op mijn voorhoofd, woorden in dialect, een vieze geur die we uit angst waarschijnlijk allemaal verspreidden. Deze sfeer had me er door de jaren heen van overtuigd dat mijn vaders familieleden – jankende schimmen van een walgelijke onbetamelijkheid, vooral tante Vittoria, de duisterste, de onbetamelijkste van allemaal – een gevaar vormden, ook al kon ik moeilijk begrijpen waaruit dat gevaar bestond. Moesten we het gebied waar zij woonden als riskant beschouwen? Waren mijn grootouders, ooms en tantes, neven en nichten gevaarlijk of alleen tante Vittoria? Alleen mijn ouders leken op de hoogte te zijn, en nu ik dringend wilde weten hoe mijn tante eruitzag, wat voor persoon ze was, zou ik me tot hen moeten richten om erachter te komen. Maar zelfs als ik hen zou ondervragen, wat zou ik ermee opschieten? Óf ze zouden me afschepen met een korte, goedmoedige weigering – wil je je tante zien, wil je naar haar toe, waar is dat voor nodig? – óf ze zouden ongerust worden en proberen haar naam niet meer te noemen. Dus bedacht ik dat ik om te beginnen maar eens op zoek moest gaan naar een foto van haar.

4

Ik profiteerde van een middag waarop ze allebei niet thuis waren en ging wat rondsnuffelen in een kast op hun slaapkamer waar de albums stonden waarin mijn moeder haar foto’s, die van mijn vader en die van mij keurig bewaarde. Ik kende die albums uit mijn hoofd, ik had ze vaak doorgebladerd: ze legden voornamelijk hun relatie en mijn bijna dertienjarige leven vast. En ik wist al dat er, geheimzinnig genoeg, heel veel familieleden van mijn moeder en heel weinig van mijn vader tussen zaten, en vooral dat tante Vittoria er niet bij zat. Maar ik herinnerde me dat er ergens in de kast ook een oude blikken doos stond waarin losse foto’s zaten van mijn ouders van voordat ze elkaar leerden kennen. Aangezien ik die zelden tot nooit had bekeken en altijd samen met mijn moeder, hoopte ik daartussen wat foto’s van mijn tante te vinden.

Ik vond de doos achter in de kast, maar besloot eerst nog een keer zorgvuldig de albums te bekijken van hun verloving, van hen als stuurs bruidspaar op een bruiloft met weinig genodigden, van hen als altijd gelukkig stel, en ten slotte van mij, hun dochter, vanaf mijn geboorte tot nu buitensporig vaak gefotografeerd. Ik bleef met name hangen bij de foto’s van hun bruiloft. Mijn vader droeg een donker pak dat zichtbaar gekreukt was en hij fronste op elke foto; mijn moeder stond naast hem zonder bruidsjurk maar in een crèmekleurig mantelpakje, met een sluier in dezelfde kleur, een vaag ontroerde uitdrukking. Ik wist al dat er onder de ruim dertig genodigden een paar vrienden uit Vomero waren die ze nog steeds zagen en de familie van moederskant, de lieve grootouders uit Museo. Maar ik keek en keek toch nog eens, in de hoop dat er een figuur op stond, al was het maar op de achtergrond, die me op een of andere manier zou doen denken aan een vrouw aan wie ik geen enkele herinnering had. Helaas. Dus pakte ik de doos erbij en na vele pogingen kreeg ik die open.

Ik kiepte de inhoud op het bed, het waren allemaal zwartwitfoto’s. Die van toen ze apart van elkaar jongvolwassenen waren lagen allemaal door elkaar: mijn vrolijke moeder – met haar klasgenoten, met bevriende leeftijdgenootjes, aan zee, op straat, charmant en goed gekleed – vermengd met mijn peinzende vader – altijd alleen, nooit op vakantie, met pofbroeken tot de knie en jasjes met te korte mouwen. De foto’s van hun kindertijd en pubertijd zaten echter keurig in twee enveloppen, die van mijn moeders familie en die van mijn vaders familie. Op een daarvan, zei ik tegen mezelf, staat ongetwijfeld mijn tante, en ik bekeek ze een voor een. Het waren er niet meer dan twintig, en het viel me direct op dat mijn vader – op de andere foto’s als kind, jongen, samen met zijn ouders, met familieleden die ik nooit had gezien – op drie of vier van die foto’s verrassend genoeg naast een met stift getekende zwarte rechthoek stond. Het was me meteen duidelijk dat híj – verbeten, in het geheim – die uiterst nauwkeurige rechthoek had getekend. Ik stelde me voor hoe hij, met de liniaal die op zijn bureau lag, een stukje van de foto in dat geometrische figuur ving en het toen zorgvuldig met stift inkleurde, erop lettend dat hij niet buiten de lijntjes tekende. Wat een monnikenwerk; ik twijfelde er geen moment aan dat die rechthoeken uitwissingen waren en dat onder dat zwart tante Vittoria zat.

Een tijdlang wist ik niet wat ik moest doen. Uiteindelijk besloot ik in de keuken een mes te pakken en ik schraapte voorzichtig een piepklein stukje weg van het door mijn vader bedekte deel van de foto. Al snel besefte ik dat alleen het wit van het papier tevoorschijn kwam. Ik vond het spannend, ik stopte ermee. Ik wist heel goed dat ik tegen mijn vaders wil in ging en iets doen wat zijn genegenheid nog verder kon wegnemen maakte me bang. Ik kreeg nog meer de zenuwen toen ik onder in de envelop de enige foto vond waarop hij geen kind of puber was, maar een jongeman die glimlachte, wat heel zeldzaam was op de foto’s van voordat hij mijn moeder kende. Hij stond er en profil op, hij had een vrolijke blik, een recht en spierwit gebit. Maar zijn glimlach, zijn vrolijkheid waren op niemand gericht. Naast hem stonden zelfs twee van die uiterst nauwkeurige rechthoeken, twee doodskisten waarin hij, in een tijd die ongetwijfeld anders was dan de hartelijke tijd van de foto, het lichaam van zijn zus en god weet wie nog meer had gestopt.

Ik concentreerde me heel lang op dat beeld. Mijn vader stond buiten op straat, hij droeg een geruit hemd met korte mouwen, het was waarschijnlijk zomer. Achter hem was de ingang van een winkel, van het uithangbord zag je alleen -rij, er was een etalage maar je kon niet zien wat er lag uitgestald. Naast de donkere vlek stond een spierwitte paal met duidelijke contouren. En dan waren er nog de schaduwen, lange schaduwen, eentje daarvan was overduidelijk van een vrouwenlichaam. Mijn vader had, hoewel hij de personen die naast hem stonden verbeten had uitgewist, de sporen ervan op het trottoir laten staan.

Ik deed weer mijn best om heel zachtjes de inkt van de rechthoek weg te schrapen, maar stopte zodra ik merkte dat ook in dit geval het wit tevoorschijn kwam. Ik wachtte een minuut of twee en begon toen opnieuw. Ik werkte voorzichtig, ik hoorde mijn ademhaling in de stilte van ons huis. Ik hield pas definitief op toen het enige wat ik kon terughalen van het stuk waar ooit Vittoria’s hoofd moest hebben gestaan een vlekje was dat zowel een restje stift als een stukje van haar lippen kon zijn.

5

Ik legde alles weer terug en de dreiging dat ik op de uitgewiste zus van mijn vader ging lijken bleef onder mijn huid zitten. Intussen raakte ik steeds meer afgeleid en mijn afkeer van school groeide, wat me beangstigde. En toch wilde ik weer zo goed worden als ik tot enkele maanden daarvoor was geweest, mijn ouders vonden dat heel belangrijk, ik dacht zelfs dat ik, als ik weer hoge cijfers zou halen, weer mooi en goedaardig zou worden. Maar het lukte me niet, in de klas was ik verstrooid, thuis verdeed ik mijn tijd voor de spiegel. In de spiegel kijken werd zelfs een obsessie. Ik wilde begrijpen of mijn tante echt via mijn lichaam tevoorschijn kwam, maar omdat ik niet wist hoe ze eruitzag, ging ik uiteindelijk naar haar op zoek in elk detail van mezelf dat duidde op een verandering. Zo vielen me kenmerken op die ik tot voor kort nooit had gezien: mijn zeer dikke wenkbrauwen, mijn te kleine ogen die bruin en dof waren, mijn overdreven hoge voorhoofd, mijn dunne haar – helemaal niet mooi, of misschien inmiddels niet meer – dat tegen mijn schedel plakte, mijn grote oren met flinke oorlellen, mijn dunne bovenlip met afschuwelijk donker donshaar erop, mijn erg dikke onderlip, mijn tanden die nog melktanden leken, mijn puntige kin en mijn neus, o mijn neus, wat stak die lomp uit naar de spiegel, wat werd die groot, wat waren de holtes tussen de neusvleugels en het tussenschot donker. Waren dat al gelaatstrekken van tante Vittoria of waren ze van mij en van mij alleen? Kon ik verwachten dat het beter of juist slechter werd? Mijn lichaam, die lange nek die leek te kunnen breken als het kwijl van een spin, die rechte, knokige schouders, die borsten die maar bleven opzwellen en donkere tepels hadden, die magere benen die te lang werden, ze kwamen bijna tot mijn oksels, was ik dat of was het de voorhoede van mijn tante, in al haar verschrikking?

Ik bestudeerde mezelf en observeerde intussen mijn ouders. Wat had ik geluk gehad, ik kon me geen betere wensen. Ze waren beeldschoon en hadden van jongs af aan van elkaar gehouden. Het weinige wat ik van hun verleden wist, hadden mijn vader en mijn moeder me verteld, hij met zijn gebruikelijke geamuseerde afstandelijkheid, zij op een beminnelijke manier geëmotioneerd. Ze hadden het altijd zo fijn gevonden om voor elkaar te zorgen dat de beslissing om een kind te nemen relatief laat was gekomen, aangezien ze al heel jong waren getrouwd. Ik was geboren toen mijn moeder dertig was en mijn vader net tweeëndertig. Ik was verwekt met ontelbare zorgen, door haar hardop uitgesproken, door hem alleen in zichzelf. De zwangerschap was zwaar geweest, de bevalling – 3 juni 1979 – een eindeloze marteling. Mijn eerste twee levensjaren waren het praktische bewijs dat hun leven, vanaf het moment dat ik ter wereld was gekomen, ingewikkelder was geworden. Bezorgd over de toekomst was mijn vader – docent geschiedenis en filosofie aan de meest prestigieuze middelbare school van Napels, een in de stad redelijk bekende intellectueel, geliefd bij zijn studenten, aan wie hij niet alleen zijn ochtenden, maar ook hele middagen wijdde – uit noodzaak privélessen gaan geven. Bezorgd daarentegen over een heden van voortdurende nachtelijke huilbuien, rode vlekken die me teisterden, buikpijn, woeste grillen, had mijn moeder, die Latijn en Grieks gaf op een middelbare school aan het Piazza Carlo III en manuscripten corrigeerde van boeketreeksromannetjes, een lange depressie doorgemaakt, ze was een slechte lerares en een zeer afgeleide correctrice geworden. Dat waren de problemen die ik vlak na mijn geboorte had veroorzaakt. Maar daarna was ik een rustig en gehoorzaam meisje geworden en kwamen zij er langzaamaan weer bovenop. De fase waarin ze allebei de hele tijd tevergeefs probeerden mij te behoeden voor het kwaad waaraan alle mensen worden blootgesteld was voorbij. Ze hadden een nieuw evenwicht gevonden zodat, hoewel hun liefde voor mij op de eerste plaats kwam, mijn vaders studie en mijn moeders werkzaamheden wel weer op de tweede plaats stonden. Dus, wat zal ik zeggen? Zij hielden van mij, ik hield van hen. Ik vond mijn vader een buitengewone man, mijn moeder een heel aardige vrouw, en allebei waren ze de enige duidelijke figuren in een verder verwarde wereld.

Verwarring waarvan ik deel uitmaakte. Op bepaalde momenten fantaseerde ik over hoe er binnen in mij een hevige strijd werd gevoerd tussen mijn vader en zijn zus, en ik hoopte dat hij zou winnen. Natuurlijk, bedacht ik, had Vittoria al eens gezegevierd, op het moment van mijn geboorte, ik was namelijk een tijdje een onuitstaanbaar kind geweest; maar daarna, bedacht ik opgelucht, werd ik lief, dus was het mogelijk om haar weg te jagen. Zo probeerde ik mezelf gerust te stellen en om me sterk te voelen deed ik mijn best om mijn ouders in mijzelf te herkennen. Maar vooral ’s avonds, voordat ik naar bed ging en ik voor de zoveelste keer in de spiegel keek, leek het alsof ik hen al tijden kwijt was. Ik zou een gezicht moeten hebben dat hen zo goed mogelijk samenvatte, maar ik ging juist op Vittoria lijken. Ik zou een gelukkig leven moeten hebben, maar er begon juist een ongelukkige periode, zonder de vreugde me te voelen zoals zij zich voelden en hadden gevoeld.

6

Op een gegeven moment wilde ik erachter komen of de twee zussen, Angela en Ida, mijn hartsvriendinnen, een bepaalde verslechtering hadden opgemerkt en of vooral Angela, die net zo oud was als ik (Ida was twee jaar jonger), er op haar beurt ook op achteruitging. Ik had een beoordelende blik nodig en ik dacht op hen te kunnen rekenen. We waren op dezelfde manier opgevoed door onze ouders, die al jaren bevriend waren en dezelfde kijk op dingen hadden. Alle drie, voor de duidelijkheid, waren we niet gedoopt, alle drie kenden we geen gebeden, alle drie waren we vroeg op de hoogte gesteld van het functioneren van ons organisme (plaatjesboeken, educatieve tekenfilms), alle drie wisten we dat we er trots op moesten zijn dat we als meisje waren geboren, alle drie waren we niet met zes maar met vijf jaar naar school gegaan, alle drie gedroegen we ons altijd verstandig, alle drie hadden we een dicht web van nuttige adviezen in ons hoofd om de valkuilen van Napels en de wereld te ontwijken, alle drie konden we ons te allen tijde tot onze ouders wenden om onze nieuwsgierigheid te bevredigen, alle drie lazen we heel veel, alle drie hadden we tot slot een verstandige minachting voor wat onze leeftijdgenoten deden en leuk vonden, al wisten we, aangemoedigd door onze opvoeders zelf, veel van muziek, film, televisieprogramma’s, zangers, acteurs, en wilden we stiekem beroemde actrices worden, met spectaculaire vriendjes met wie we ons konden storten op lange zoenen en contact tussen geslachtsdelen. Natuurlijk hadden Angela en ik een hechtere vriendschap. Ida was het jongst, maar ze wist ons te verrassen, ze las zelfs meer dan wij en schreef gedichten en verhalen. Er was dus, voor zover ik me herinner, tussen mij en hen geen onenigheid, en als die er wel was, konden we er openhartig over praten en het weer goedmaken. Dus ondervroeg ik hen, betrouwbare getuigen, een aantal keer voorzichtig. Maar ze zeiden niets onaangenaams, integendeel, ze lieten zien dat ze me erg waardeerden, en ik op mijn beurt vond hen steeds charmanter. Ze waren goed geproportioneerd, met zo veel zorg gebeeldhouwd dat ik als ik hen alleen al zag hun warmte nodig had en hen omhelsde en kuste alsof ik met hen wilde versmelten. Maar op een avond waarop ik nogal terneergeslagen was, kwamen ze samen met hun ouders bij ons eten in de Via San Giacomo dei Capri en werden de zaken ingewikkeld. Ik zat slecht in mijn vel. Ik voelde me bijzonder misplaatst, lang, mager, bleek, lomp in woorden en daden, en daarom vatbaar voor toespelingen op mijn aftakeling ook wanneer daar geen sprake van was. Ida vroeg bijvoorbeeld, wijzend naar mijn schoenen: ‘Zijn die nieuw?’

‘Nee, die heb ik al heel lang.’

‘Ik kan ze me niet herinneren.’

‘Wat is er mis mee?’

‘Niets.’

‘Als je ze nu pas ziet, zal er nu wel iets mis mee zijn.’

‘Helemaal niet.’

‘Zijn mijn benen te dun?’

Zo gingen we een tijdje door, zij stelden me gerust, ik groef in hun geruststellingen om erachter te komen of ze het meenden of dat ze de slechte indruk die ik had gemaakt verborgen achter hun goede manieren. Mijn moeder kwam ertussen met haar futloze stem en zei: ‘Giovanna, hou op, je hebt geen dunne benen.’ En ik schaamde me, hield meteen mijn mond, terwijl Costanza, de moeder van Angela en Ida, benadrukte dat ik prachtige enkels had, en Mariano, hun vader, lachend uitriep: ‘Lekkere dijen, met aardappels in de oven zouden ze heerlijk zijn.’ Daar hield hij het niet bij. Hij bleef me voor de gek houden, maakte voortdurend grapjes, hij was zo iemand die dacht dat hij een begrafenis kon opvrolijken.

‘Wat heeft dit meisje vanavond?’

Ik schudde mijn hoofd om duidelijk te maken dat er niets was en ik probeerde naar hem te glimlachen, maar dat lukte niet, zijn manier van grappig zijn werkte me op de zenuwen.

‘Wat een mooie haardos, wat is het, een sorghumbezem?’

Ik schudde opnieuw mijn hoofd en dit keer kon ik mijn ergernis niet verbergen, hij behandelde me alsof ik zes was.

‘Dat is een compliment, liefje: sorghum is een vettige plant, een beetje groen, een beetje rood en een beetje zwart.’

Somber riep ik uit: ‘Ik ben niet vettig, niet groen, niet rood, en ook niet zwart.’

Hij keek me verbijsterd aan, glimlachte en richtte zich tot zijn dochters.

‘Waarom is Giovanna zo knorrig vanavond?’

Nog somberder zei ik: ‘Ik ben niet knorrig.’

‘Knorrig is geen belediging, het is de uiting van een gemoedstoestand. Weet je wat het betekent?’

Ik zweeg. Hij richtte zich weer tot zijn dochters, terwijl hij deed alsof hij ontmoedigd was: ‘Ze weet het niet. Ida, vertel jij het haar maar.’

Met tegenzin zei Ida: ‘Dat je een gezicht als een oorwurm hebt. Dat zegt hij ook tegen mij.’

Zo iemand was Mariano. Mijn vader en hij kenden elkaar uit hun studententijd en omdat ze elkaar nooit uit het oog waren verloren, was hij altijd in mijn leven geweest. Hij was aan de zware kant, helemaal kaal en had blauwe ogen, ik was als kind al onder de indruk van zijn te bleke en wat gezwollen gezicht. Wanneer hij bij ons thuis kwam, en dat gebeurde nogal eens, was dat om urenlang met zijn vriend te praten, met in al zijn zinnen een wrange ontevredenheid die me op de zenuwen werkte. Hij doceerde geschiedenis aan de universiteit en werkte regelmatig mee aan een prestigieus Napolitaans tijdschrift. Papa en hij discussieerden voortdurend en al begrepen wij drieën nauwelijks iets van wat ze zeiden, we waren opgegroeid met het idee dat ze een of andere moeilijke opdracht op zich hadden genomen die studie en concentratie vereiste. Maar in tegenstelling tot mijn vader studeerde Mariano niet alleen dag en nacht, hij foeterde ook luidkeels op talloze vijanden – mensen uit Napels, uit Rome en uit andere steden – die wilden voorkomen dat mijn vader en hij hun werk goed deden. Al waren Angela, Ida en ik niet in staat een standpunt in te nemen, we schaarden ons altijd aan de zijde van onze ouders en kozen partij tegen wie hen kwaad wilde doen. Maar uiteindelijk vonden we, al sinds onze kindertijd, aan die gesprekken alleen de lelijke woorden in dialect interessant die Mariano gebruikte als hij het had over mensen die toen beroemd waren. Dat kwam doordat wij – maar bovenal ik – niet alleen geen schuttingwoorden mochten gebruiken, maar, meer in het algemeen, nog geen lettergreep in het Napolitaans mochten zeggen. Een zinloos verbod. Onze ouders, die ons nooit iets verboden, waren zelfs wanneer ze ons iets verboden nog toegeeflijk. En dus herhaalden we onder elkaar, voor de grap, fluisterend de voor- en achternamen van Mariano’s vijanden vergezeld van de obscene scheldwoorden die we hadden opgevangen. Maar terwijl Angela en Ida die woordenschat van hun vader alleen maar vermakelijk vonden, kon ik het gevoel dat hij boosaardig was niet loslaten.

Waren zijn grappen niet altijd kwaadwillig? Was dat ook die avond niet zo? Was ik knorrig, had ik een gezicht als een oorwurm, was ik een sorghumbezem? Had Mariano alleen maar een grapje gemaakt of had hij met dat grapje de harde waarheid gezegd? We gingen aan tafel. De volwassenen begonnen saaie gesprekken over geen idee welke vrienden die van plan waren naar Rome te verhuizen, wij verveelden ons in stilte, hopend dat het diner gauw voorbij zou zijn en we ons konden terugtrekken in mijn kamer. De hele tijd had ik het idee dat mijn vader nooit lachte, mijn moeder maar net aan glimlachte, Mariano heel veel lachte en Costanza, zijn vrouw, niet te veel maar wel oprecht. Misschien hadden mijn ouders het niet zo naar hun zin als de ouders van Angela en Ida, omdat ik hen verdrietig had gemaakt. Hun vrienden waren blij met hun dochters terwijl zij dat niet meer met mij waren. Knorrig was ik, knorrig, en alleen al doordat ik daar aan tafel zat, konden ze niet vrolijk zijn. Wat was mijn moeder ernstig en wat was de moeder van Angela en Ida mooi en gelukkig. Mijn vader schonk haar nu wijn in, hij sprak met beleefde afstandelijkheid tegen haar. Costanza doceerde Italiaans en Latijn, haar steenrijke ouders hadden haar uitstekend opgevoed. Ze was zo verfijnd dat het soms leek alsof mijn moeder haar bestudeerde om haar na te doen, en bijna zonder het door te hebben deed ik hetzelfde. Hoe was het mogelijk dat die vrouw een echtgenoot als Mariano had gekozen? De schittering van haar sieraden, de kleuren van de kleding die haar altijd goed stond, verblindden me. Juist de nacht ervoor had ik gedroomd dat zij als een kat liefdevol met het puntje van haar tong aan mijn oor likte. En de droom had me getroost, een soort lichamelijk welzijn dat me bij het ontwaken een paar uur een veilig gevoel had gegeven.

Nu ik naast haar aan tafel zat, hoopte ik dat door haar goede invloed haar mans woorden uit mijn hoofd zouden verdwijnen. Maar ze bleven het hele diner lang hangen – door mijn haar lijk ik op een sorghumbezem, ik heb een knorrig gezicht – en versterkten mijn korzeligheid. Ik schommelde voortdurend heen en weer tussen de zin om me te vermaken door vieze woorden in Angela’s oor te fluisteren en een onbehagen dat maar niet wegging. Zodra we het toetje ophadden, lieten we onze ouders achter met hun gekeuvel en trokken we ons terug in mijn kamer. Daar vroeg ik aan Ida, zonder er doekjes om te winden: ‘Heb ik een gezicht als een oorwurm? Vinden jullie dat ik lelijk word?’

Ze keken elkaar aan en antwoordden bijna gelijktijdig: ‘Nee joh.’

‘Niet liegen.’

Ik merkte dat ze aarzelden, Angela besloot te zeggen: ‘Een beetje, maar niet lichamelijk.’

‘Lichamelijk ben je mooi,’ benadrukte Ida, ‘je bent alleen een beetje lelijk vanwege je zorgen.’

Angela gaf me een kus en zei: ‘Dat heb ik ook weleens: wanneer ik me zorgen maak word ik lelijk, maar dat gaat wel weer over.’

7

Die samenhang tussen zorgen en lelijkheid was een onverwachte geruststelling. Je kunt lelijk worden als je gespannen bent – dat hadden Angela en Ida gezegd –, als de spanningen voorbij zijn word je weer mooi. Ik wilde erin geloven en deed mijn best om mijn dagen zorgeloos door te brengen. Maar mezelf dwingen tot kalmte werkte niet, het werd ineens wazig in mijn hoofd en die obsessie begon weer. Er ontstond een vijandigheid jegens alles, die ik lastig kon terugdringen met geveinsde goedaardigheid. En al snel concludeerde ik dat mijn zorgen helemaal niet van voorbijgaande aard waren, misschien waren het niet eens zorgen maar kwade gevoelens die zich via mijn aderen verspreidden.

Niet dat Angela en Ida daarover tegen me hadden gelogen, daartoe waren ze niet in staat, we hadden geleerd om nooit leugens te vertellen. Met die samenhang tussen lelijkheid en spanningen hadden ze waarschijnlijk over zichzelf gepraat, over hun ervaring, door de woorden te gebruiken waarmee Mariano – in ons hoofd zaten heel veel ideeën die we van onze ouders hadden opgevangen – hen in bepaalde gevallen had gerustgesteld. Maar Angela en Ida waren mij niet. Angela en Ida hadden in hun familie geen tante Vittoria op wie ze volgens hun vader – hun vader nog wel – gingen lijken. Op een ochtend op school voelde ik ineens dat ik nooit meer zou zijn zoals mijn ouders wilden, en die wrede Mariano zou dat merken, en mijn vriendinnen zouden geschiktere vriendschappen zoeken en ik zou alleen achterblijven.

Ik werd somber, in de daaropvolgende dagen werd mijn onbehagen weer sterker, het enige wat me een beetje opluchtte was voortdurend tussen mijn benen wrijven om me te verdoven met genot. Maar wat was het vernederend om mezelf op die manier te vergeten, naderhand was ik misnoegder dan daarvoor, soms vol walging. Ik had een heel aangename herinnering aan de spelletjes met Angela op de bank bij mij thuis, wanneer we met de televisie aan tegenover elkaar gingen liggen, onze benen vervlochten en zonder afspraken, zonder regels een pop tussen het kruis van mijn onderbroekje en het kruis van het hare legden en dan tegen elkaar aan wreven; we kronkelden ongegeneerd, waarbij we de pop, die heel echt en gelukkig leek, hard tussen ons in duwden. Dat waren andere tijden, genot leek me nu niet langer een vrolijk spel. Naderhand was ik helemaal bezweet, ik voelde me steeds mismaakter. Zozeer zelfs dat ik elke dag opnieuw werd gegrepen door de drang mijn gezicht te controleren, en met nog meer verbetenheid bracht ik weer veel tijd door voor de spiegel.

De zaak kreeg een verrassende wending: doordat ik steeds maar keek naar wat ik niet goed genoeg vond, wilde ik er iets aan doen. Ik bestudeerde mijn gelaatstrekken en terwijl ik mijn gezicht straktrok, dacht ik: kijk, ik hoef alleen maar zo’n neus te hebben, zulke ogen, zulke oren, en dan zou ik volmaakt zijn. Het waren kleine veranderingen, die me melancholisch maakten, me vertederden. Arme jij, dacht ik, wat heb je pech gehad. En ik voelde een onverwachte hartstocht voor mijn eigen spiegelbeeld, zo sterk dat ik mezelf een keer op de mond kuste, uitgerekend toen ik bedroefd dacht dat niemand me ooit zou kussen. En dus kwam ik in actie. Langzaamaan veranderde de verdoving waarin ik de dagen doorbracht met mezelf bestuderen in de behoefte mezelf op te knappen alsof ik een of ander stuk materiaal van goede kwaliteit was dat door een onhandige werkman was beschadigd. Dit was ik – welke ik ik ook was – en ik moest me ontfermen over dat gezicht, dat lichaam, die gedachten.

Op een zondagochtend probeerde ik me met mijn moeders make-up mooier te maken. Maar toen ze mijn kamer binnenkwam zei ze lachend: ‘Je lijkt wel een carnavalsmasker, dat kan beter.’ Ik sprak haar niet tegen, ik verdedigde mezelf niet, ik vroeg haar op mijn meest onderdanige manier: ‘Kun je me leren me op te maken zoals jij je opmaakt?’

‘Elk gezicht heeft zijn eigen make-up.’

‘Ik wil zijn zoals jij.’

Dat deed haar genoegen, ze gaf me heel wat complimenten en begon me uiterst zorgvuldig op te maken. We brachten prachtige uren door, we hadden zo veel lol, we lachten zo veel. Zij was over het algemeen stil, heel beheerst, maar bij mij – alleen bij mij – was ze bereid om weer kind te zijn.

Op een bepaald moment verscheen mijn vader met zijn kranten, hij zag ons zo spelen en dat vrolijkte hem op.

‘Wat zijn jullie mooi,’ zei hij.

‘Echt?’ vroeg ik.

‘Echt waar, nog nooit zulke prachtige vrouwen gezien.’

En hij trok zich weer terug in zijn kamer, ’s zondags las hij de kranten en daarna studeerde hij. Maar zodra mijn moeder en ik alleen waren, vroeg ze, alsof zijn bezoekje van een paar minuutjes een teken was geweest, met haar stem die altijd een beetje vermoeid klonk maar ergernis noch bezorgdheid leek te kennen: ‘Waarom heb je in het fotoblik gekeken?’

Stilte. Ze was er dus achter gekomen dat ik in haar spullen had gesnuffeld. Ze was erachter gekomen dat ik had geprobeerd de zwarte viltstiftinkt weg te krabben. Hoelang wist ze het al? Het lukte me niet om niet te huilen, al bood ik uit alle macht weerstand aan de tranen. ‘Mama,’ zei ik tussen de snikken door, ‘ik wilde, ik geloofde, ik dacht’ – maar ik kon voor geen meter zeggen wat ik wilde, geloofde, dacht. Ik schokschouderde, een stortvloed aan tranen, en zij kon me niet kalmeren, integendeel, zodra ze met een begripvolle glimlach een of andere zin uitsprak – je hoeft niet te huilen, je hoeft het alleen maar te vragen, aan mij of aan papa, en je mag de foto’s natuurlijk bekijken wanneer je maar wilt, waarom huil je nou, rustig maar – snikte ik nog harder. Uiteindelijk pakte ze mijn handen en zei ze zelf, heel kalm: ‘Wat zocht je? Een foto van tante Vittoria?’

8

Op dat moment wist ik dat mijn ouders zich hadden gerealiseerd dat ik hun woorden had gehoord. Ze hadden het er waarschijnlijk lang over gehad, misschien hadden ze zelfs hun vrienden om raad gevraagd. Ongetwijfeld betreurde mijn vader het heel erg en naar alle waarschijnlijkheid had hij mijn moeder gestuurd om me ervan te overtuigen dat de woorden die ik had opgevangen een andere betekenis hadden dan de betekenis die me misschien had gekwetst. Zo was het ongetwijfeld gegaan, mijn moeders stem bleek heel effectief in lijmpogingen. Ze had nooit woedeuitbarstingen, ze ergerde zich zelfs nooit. Wanneer Costanza haar bijvoorbeeld voor de gek hield omdat ze zo veel tijd verspilde met het voorbereiden van lessen, met het corrigeren van manuscripten van stomvervelende verhalen en soms met het herschrijven van complete bladzijden ervan, antwoordde ze altijd zachtjes, helder en zonder venijn: ‘Costanza, jij hebt geld zat, je kunt doen wat je wilt, maar ik moet ploeteren.’ Ze deed dat met slechts een paar zachte woorden, zonder duidelijke rancune. Dus wie kon de fout beter herstellen dan zij? Toen ik was gekalmeerd, zei ze met die stem van haar: ‘We houden van je,’ en dat herhaalde ze één of twee keer. Toen begon ze een verhaal dat ze me tot dan toe nog nooit had verteld. Ze zei dat zowel zij als mijn vader veel had opgeofferd om te worden wie ze waren. Ze fluisterde: ‘Ik klaag niet, mijn ouders hebben me gegeven wat ze konden, je weet hoe aardig en liefdevol ze waren. Dit huis hebben we toentertijd met hun hulp gekocht. Maar je vaders kindertijd, zijn pubertijd, zijn jonge jaren zijn voor hem heel zwaar geweest, omdat hij helemaal niets had, hij moest zich met veel pijn en moeite omhoogwerken. En dat is nog niet voorbij, het is nooit voorbij, er is altijd wel een storm die je neerslaat, waardoor je van voren af aan moet beginnen.’ Toen kwam ze eindelijk bij Vittoria uit en ze onthulde dat, los van de beeldspraak, zij de storm was die mijn vader te gronde wilde richten.

‘Zij?’

‘Ja. Je vaders zus is een afgunstige vrouw. Niet afgunstig zoals iedereen dat kan zijn, maar afgunstig op een heel lelijke manier.’

‘Wat heeft ze gedaan?’

‘Van alles. Maar ze heeft vooral nooit kunnen verdragen dat je vader geslaagd is.’

‘Hoe bedoel je?’

‘Geslaagd in het leven. Hoe hij zijn best heeft gedaan op school en op de universiteit. Zijn intelligentie. Wat hij heeft opgebouwd. Zijn diploma. Zijn werk, ons huwelijk, de dingen die hij bestudeert, de achting waarmee hij wordt omringd, de vrienden die we hebben, jou.’

‘Zelfs mij niet?’

‘Nee. Er is niets of niemand die voor Vittoria niet een soort persoonlijke belediging is. Maar jouw vaders bestaan is voor haar de grootste belediging.’

‘Wat doet ze voor werk?’

‘Ze is huishoudster, wat dacht je dan? Ze is nooit verder gekomen dan de vijfde klas van de basisschool. Niet dat er iets mis is met werken als huishoudster, je weet wat een goed mens de mevrouw is die Costanza helpt in het huishouden. Het probleem is dat ze ook hiervan haar broer de schuld geeft.’

‘Waarom dan?’

‘Er is geen reden. Vooral als je bedenkt dat je vader haar juist heeft gered. Ze had zichzelf nog meer in het verderf kunnen storten. Ze was verliefd op een getrouwde man die al drie kinderen had, een schurk. Nou, je vader, die de oudste is, heeft ingegrepen. Maar ook dat staat op haar lijst met dingen die ze hem nooit heeft vergeven.’

‘Misschien moest papa zich er niet mee bemoeien.’

‘Je moet je er wél mee bemoeien, als iemand in de problemen zit.’

‘Ja.’

‘Maar zelfs haar helpen is altijd lastig geweest, ze heeft ons met al het mogelijke kwaad terugbetaald.’

‘Wil tante Vittoria dat papa doodgaat?’