HET VERHAAL VAN DE MAAN

Fatoumata Kebe

Het verhaal van de maan

Vertaald door
Ghislaine van Drunen

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Het gedicht ‘Booz endormi’ van Victor Hugo uit

La légende des siècles is een vertaling van Martinus Nijhoff

uit 1944, gepubliceerd in Eenige romantische gedichten,

Vijf Ponden Pers (A.A. Balkema), Amsterdam.

Oorspronkelijke titel La lune est un roman

© 2019 Slatkine & Cie

© 2020 Nederlandse vertaling Ghislaine van Drunen /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Omslagbeeld © Annelien Smet

Foto auteur © Laurence Geai

NUR 320 / 917

ISBN 9978 90 284 5084 4

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 284 5021 9

Inhoud

Inleiding

I Eenzaam als een ster

II De dag van de eerste maan

III In naam van de maan

IV Het gezicht van de maan

V De dans van de maan

VI Universele sympathie

IV Raket naar de maan

Conclusie

Inleiding

In de laatste zaal van de grot van Lascaux, op een hoogte van ongeveer tweeënhalve meter op de rechterwand, is een galopperend paard te zien. Hij valt niet meteen op. Toen de eerste kunstenaars uit de oude steentijd achttienduizend jaar geleden de wereld uitbeeldden, hechtten ze er schijnbaar aan dit paard uit te lichten.

Hij torent uit boven alle andere fresco’s en is bijna verstopt, misschien is hij wel heilig. Onder zijn hoofd, van zijn neusgaten tot aan zijn onderkaak en van zijn flanken tot aan zijn staart, loopt een lange sleep sterren. Prehistorici denken dat het een afbeelding is van de maanstanden: een manier om de tijd te meten, een kalender.

Vanaf het begin van het schriftelijke geheugen van de mens, in de stad Uruk in Zuid-Mesopotamië, waar de prehistorische tijd eindigde, werd de maan al genoemd op de eerste kleitabletten met spijkerschrift.

Toen Mesopotamië vijfhonderdduizend jaar geleden de beschaving, de handel en het schrift uitvond met water, riet en klei als enige middelen, ontwikkelde het ook de astronomie. In Ninive, Babylon en Nimrud hielden geleerden registers bij van de maanstanden, ze voorzagen maansverduisteringen en schijngestalten. Ze wisten dat een maanmaand 29,53 dagen duurt, de tijd die verstrijkt voordat de maan weer voor de zon staat. Dat hadden ze uitgerekend. Door naar de maan te kijken maten ze de tijd met wateruurwerken.

De maan is de bron van alle mythes en alle godsdiensten omdat ze er altijd is geweest. We hebben haar altijd gezien. Zolang de mens bestaat is ze onveranderd gebleven. Ze is er altijd, is geruststellend maar ook beangstigend. Ze wisselt van vorm en kleur, laat de zee opzwellen, planten groeien en kabouters dansen. De maan heeft een verborgen gezicht.

Haar geslacht zelf is onduidelijk. Ze was eerst god, toen godin en draagt vele namen. Nanna in het Soemerische Rijk, Sin bij de Assyriërs. Er is een unieke tempel voor haar gebouwd in Ur en honderden in India, waar in de Vedische hymnen hetzelfde woord wordt gebruikt voor de god Soma als voor de heilige plant waarmee je kunt communiceren met het hiernamaals. In China is de maan een godin. In Cambodja wisselt het, soms Heer Maand, soms Slangenvrouw, als de nachten koud en vochtig zijn en de maan de regen verspreidt die de rijstvelden zal bevruchten. In Griekenland zal ze altijd Athena zijn, later Selene, haar dochter. De Romeinen noemden haar Luna.

Godin of god, ze is altijd vereerd, gehoord. De maan praat. Ze geeft de tijd aan. De tijd die verstrijkt en wat voor weer het is. Ze wiegt en stuurt het leven van de mensheid.

Er is tot nu toe geen verhaal van de maan geschreven. Het had op duizenden manieren gekund. Ik heb gekozen om de wetenschappelijke, sterrenkundige en scheikundige benaderingen te vergelijken met de mythes die eraan voorafgingen. Door deze sporen na te trekken bij onderzoekers – en met name de astronoom Patrick Rocher – die zo vriendelijk waren om dit boek te herlezen, heb ik geprobeerd vaak zeer complexe onderwerpen zo toegankelijk mogelijk te maken en er beginselen van ophelderingen of verklaringen in te vinden. Ze zijn natuurlijk tijdelijk. Het verhaal van de maan wordt al geschreven sinds de mens bestaat. Het is zo oud als de tijd, maar nog vol onzekerheden.

De maan! Dat eenzame hemellichaam dat vanwege de aarde geen planeet kon worden, net als iedereen heb ik er nachtenlang naar gestaard. Ik heb altijd gedroomd daar een wandeling te maken. Uiteindelijk heb ik mijn studie en mijn leven eraan gewijd, ik heb me de woorden van de maan eigen gemaakt, geleerd volgens welk ritme ze beweegt en me verdiept in het mysterie van haar schepping.

Dit is het verhaal dat ik zou willen vertellen.

I

EENZAAM ALS EEN STER

In het donker denkt ze na.

De maan is de spiegel van onze dromen, ze weerspiegelt onze hoop en overschaduwt onze angsten. Ze is onze denkbeeldige dubbelganger, het eerste hemellichaam dat de eerste mensen ooit hebben gezien, het eerste dat ze hebben ontdekt. Ze is de enige en ze is alleen: de maan is de enige natuurlijke satelliet van de aarde. En de aarde is zelf de enige planeet van het zonnestelsel die maar één satelliet heeft.

De maan is dubbel uniek.

Ze heeft op natuurlijke wijze een centrale plaats ingenomen. Toen Johannes Kepler (1571-1630), een van de eerste sterrenkundigen die de theorie van de Pool Nicolaus Copernicus (1473-1543) toepaste – dat de aarde slechts een planeet was die om de zon heen draaide –, een model zocht om de sterren te bestuderen, gebruikte hij de maan als standaardmeter. Om de beweging van de hemellichamen uit te leggen, definieerde hij ze ten opzichte van de beweging van de maan. En om die rotaties te beschrijven koos hij een Latijns woord, satelliet, dat je kunt vertalen als ‘wachter’, ‘metgezel’.

Gezellin, wachtster, de maan draait om de aarde. Ze is er altijd, ook al zien we haar niet, ze is een unieke en permanente getuige van onze eigenaardigheid. We zijn de enige wezens van het zonnestelsel die alleen wonen op de enige planeet met maar één natuurlijke satelliet.

De maan is geen planeet, want ze draait om de aarde heen, die er wel een is.

De aarde is een planeet omdat ze om een ster heen draait, de zon. De maan is maar een satelliet, die vanwege de aarde geen planeet kan zijn. Dat zorgt voor bijzondere banden.

In het begin was alles geconcentreerd en gecomprimeerd in één enkel punt van de ruimte. Toen kwam wat we de oerknal noemen, de Big Bang.

De uitdrukking doet denken aan een explosie die gepaard gaat met veel lawaai. Toch was er geen bang, geen geluid, niets. Het geluid is een golf, een tijdelijke verstoring van de lucht, en elke golf heeft een ondergrond nodig om zich te verspreiden. Pak een steen en gooi hem in een meer. Je zult een golf zien ontstaan die zich in het water voortplant. Pak een andere steen en gooi hem op de grond. Ook al zul je niets waarnemen, de golven hebben zich bij het contact met de grond dwars door de aarde voortgezet. Een geluidsgolf kan zich alleen in vloeistof, in een vast lichaam of in de lucht verspreiden. Maar er is geen lucht in de ruimte, het is het niets, geen enkel geluid. De Big Bang vond plaats in een oorverdovende stilte.

Een stille explosie.

De filosoof Blaise Pascal vatte het in het midden van de zeventiende eeuw samen met deze onpeilbare Gedachte: ‘De eeuwige stilte van de eindeloze ruimten beangstigt mij.’

In het midden van de twintigste eeuw verzon de Engelse astrofysicus Fred Hoyle de uitdrukking Big Bang. Hij gebruikte haar in een programma van de bbc uit 1949, om de theorie van Friedman (1922) van een standaard kosmologisch model te weerleggen. Het was bedoeld als grap. Meer dan vijfenzeventig jaar later wordt de term Big Bang nog steeds gebruikt om het oermoment van ons universum te beschrijven.

De eeuwige reikwijdte van een mediagolf blijft altijd oorverdovend en beangstigt me.

In den beginne was er gas. Het universum was gevuld met een gas dat uitsluitend was samengesteld uit waterstof en helium. Deze twee chemische elementen vormen de grondstof van andere atomen die we veel later in het menselijk lichaam zullen terugvinden en waarvan sommige zijn gevormd bij de dood van een ster.

We zijn dus sterrenstof.

Waterstof (hydrogeen) is een van de twee moleculen waaruit water is samengesteld. Hydro, water; gennao, voortbrengen. Zoals bekend bestaan onze lichamen grotendeels uit water, de vloeistof die voedingsstoffen naar de cellen vervoert en die afval ver van die cellen wegvoert; elk mens bestaat uit 65 procent water oftewel ruim veertig liter.

En zoals bekend is water de bron van het leven. Het is het bewijs dat er een bepaalde vorm van leven kan zijn op een andere planeet. Dat verklaart de zoektochten naar water en leven op Mars en de grote teleurstelling geen van beide op de maan te vinden, ondanks alle meren en zeeën die we aan het oppervlak hadden bedacht. Ik zal u er straks graag laten rondvaren.

Het menselijk lichaam bestaat uit water. Maar het bestaat ook uit helium, dat zeldzame gas, ‘edelgas’, zoals natuurkundigen zeggen. Helium ontleent zijn naam aan het Griekse helios, de zon. Zo heeft de Franse sterrenkundige Jules Janssen het genoemd toen hij in 1869 de zon bestudeerde.

Water en zon, dat is wat we zijn.

En dit zal ons allemaal weer naar de maan terugbrengen. Naar haar geschiedenis. Maar laat me eerst wat vertellen over de sterren. Ook zij vertellen iets over dat andere hemellichaam dat de maan een paar miljoen jaar voor haar geboorte was.

De maan kennen om jezelf te kennen

‘Een volk dat zijn verleden, zijn oorsprong en zijn cultuur niet kent, lijkt op een boom zonder wortels,’ schreef de militant van het panafrikanisme, Marcus Gavey (1887-1940), die door Bob Marley werd geëerd op Exodus, zijn mooiste album.

Je verleden, je oorsprong en je cultuur kennen is in de eerste plaats de hemel kunnen bestuderen en bewonderen. Het is naar de maan en de sterren kunnen kijken zonder wat we ‘lichtvervuiling’ noemen, wat ons zicht op de hemel aantast. En we zien inderdaad niet veel meer van onze geschiedenis. Van de miljarden sterren om ons heen kunnen we er maar drieduizend met het blote oog zien.

En dan nog, je zou ze in bepaalde omstandigheden moeten bekijken, vanuit een omgeving met uitsluitend natuurlijk licht. Vanuit een middelgrote stad zie je bijvoorbeeld maar een honderdtal sterren.

De hedendaagse mens heeft een aanzienlijk deel van zijn erfgoed verloren. Hij is de sterren vergeten, hij kijkt er niet meer naar, net zomin als hij naar de maan kijkt. Hij schrijdt voort zonder zijn hoofd te heffen. Hij ziet ze niet. Net zoals dat Chinese sprookje van de idioot die naar de maan wijst terwijl hij naar zijn vinger staart.

Maar de geschiedenis van de sterren en de maan vormt een aanzienlijk deel van onze geschiedenis. De sterren zijn onze familie.

Zo worden ze gerangschikt, per familie, op basis van hun helderheid, maar ook van hun temperatuur en levensduur. Je hebt de jonge, de oude, de dwergen en de reuzen. Hun verwantschap is de geschiedenis van hun evolutie, van hun leven.

Tijdens het grootste deel van haar leven (wat je de ‘hoofdreeks’ noemt) zet een ster gestaag haar waterstof om in helium. Deze transformatie vindt plaats in de kern van de ster. En omdat waterstof de brandstof van een ster is, begint op het moment dat te veel waterstof in helium is omgezet een nieuw hoofdstuk in het leven van de ster. De structuur van de ster verandert, ze zet uit. De kern krimpt, waardoor ze opwarmt. Door de temperatuurstijging kan het helium tot een ander element fuseren: koolstof. Deze reactie verwarmt de omgeving van de kern van de ster, de ‘mantel’, waardoor waterstof opnieuw tot helium fuseert. Deze nieuwe energieproductie verklaart het uitzetten van de mantel van de ster. De ster wordt dan wat we een ‘rode reus’ noemen.

Geboorte en dood van een ster

Sterren zijn ontstaan en blijven ontstaan in enorme wolken van gas en waterstofdeeltjes. Onder invloed van de zwaartekracht – de aantrekkende kracht die ontstaat door de interactie tussen twee lichamen – begint het geheel te tollen en meer en meer samen te trekken. In het midden van deze draaikolk stijgt de temperatuur steeds verder. Ze stijgt zo dat het ergste gebeurt: nucleaire reacties, fusies, splitsingen… Dan begint de kern uit zichzelf te fonkelen en binnen een paar miljoen jaar wordt een ster geboren.

Als je weet welke massa een ster heeft, kun je haar levensduur bepalen, maar vooral hoe haar levensloop eruit zal zien en hoe rustig of heftig haar dood zal zijn. Hoe massiever de ster, hoe korter haar leven en hoe extremer haar dood.

In de familie van de sterren is de zon, die een lang leven heeft, niet zo’n massieve ster, het is een gele dwerg. Een dwerg want de zon is piepklein vergeleken met andere sterren, en geel omdat hij felgeel licht geeft, bijna wit. Op basis van de voorraad waterstof die de zon bezit en de snelheid waarin hij die omzet tot helium – elke seconde bijna 600 miljoen ton – wordt de levensduur van de zon geschat op ongeveer tien miljard jaar. Hij heeft nu nog ongeveer vijf miljard jaar te leven. Tegen het einde van zijn leven zal de zon waterstof tekortkomen, hij zal tweehonderd keer zo groot zijn en de aarde zal allang zijn opgeslokt en vernietigd. Maar voordat de zon zich door de ruimte verspreidt zullen de temperaturen op aarde met meerdere duizenden graden zijn gestegen en de zeeën veranderd in kokendhete watermassa’s.

De stervende zon zal worden blootgesteld aan hevige sterrenwinden en door die winden zal de rode reus die hij dan is geworden continu materie verliezen. Zijn buitenste lagen zullen het universum in worden geslingerd in de vorm van zogenaamde ‘planetaire’ nevel (die voornamelijk bestaat uit koolstof met zuurstof en een beetje stikstof). Ze zullen zich verspreiden te midden van interstellaire wolken en terugkeren naar de plaats waar de zonnestelsels zijn ontstaan. De kern van de zon, die volledig uit koolstof bestaat, zal dan een residu worden, een van die sterren die we een ‘witte dwerg’ noemen. En die witte dwerg zal heel langzaam afkoelen. Ze zal gedurende zo’n tien miljard jaar geleidelijk haar glans verliezen tot ze onzichtbaar is. Dit is het laatste stadium van het leven van een ster als de zon.

Begonnen als gele dwerg die rode reus is geworden en daarna witte dwerg, zal de zon eindigen als zwarte dwerg. De dwerg zal afkoelen en omdat hij uit koolstof zal bestaan, zal hij zich kristalliseren als diamant. De stervende zon, die zwarte dwerg, zal alleen nog bestaan uit een diamanten kern.

De geliefden van de sterrenhemel

Niet alle witte dwergen wacht hetzelfde lot. Als de zon onze dagen verlicht zien we goed dat hij alleen is. Hij is alleen, terwijl andere sterren als stel samenleven. Dubbelsterren, dubbelstersystemen, stellaire systemen, geleerden hebben er verschillende namen voor, maar welke naam je het beestje geeft, maakt uiteindelijk niet zo veel uit. Het blijven twee sterren die om een gezamenlijk zwaartepunt heen bewegen.

In Japan worden deze sterrenkoppels elke 7e juli geëerd. Dan is het Tanabata Matsuri, het feest van de geliefden van de sterren. Een prachtige legende vertelt over de liefde van de sterren Wega en Altaïr, die van elkaar worden gescheiden door de Melkweg. Zittend aan haar weefgetouw bestiert Wega, de jongste dochter van de hemelkeizer, elke avond de hemel. Op een avond daalt ze eenzaam en verveeld af naar de aarde. Ze wordt verliefd op de herder Kengyû – de Japanse naam van Altaïr – en besluit bij hem te blijven. Haar vader wordt boos en straft zijn dochter, maar zwicht uiteindelijk voor haar tranen: Wega mag één keer per jaar haar herder zien. Sindsdien ontmoeten de hemelgeliefden elkaar elk jaar op de zevende dag van de zevende maand van de maankalender. Er wordt gezegd dat het de volgende dag in heel Japan motregent: het zijn de tranen van prinses Wega die haar herder weer voor een jaar achterlaat.

De avond van de zevende dag van de zevende maand van de maankalender blijven alle Japanners tot laat buiten om naar de geliefden te kijken, Wega en Altaïr, die voor slechts één nacht herenigd lijken boven de Melkweg.

Over het algemeen hebben deze dubbelsterren verschillende massa’s en evolueren ze dus volgens andere tijdpaden. Een van de sterren kan zich in het stadium van rode reus bevinden, terwijl haar gezellin zich in het stadium van witte dwerg bevindt. De dwerg zal groeien, meer massa krijgen, ze zal een beetje gas opvangen van haar gezellin, de reus, de rode. De dwerg zal groeien, een massa bereiken die zo kritiek en instabiel is dat ze uiteindelijk zal exploderen. Dat noemen we een ‘supernova’.

De snelheid waarmee deze nucleaire reacties in een ster plaatsvinden is des te groter naarmate de ster massiever is. Ook als ze geen brandstof meer heeft zal haar kerntemperatuur hoger zijn dan die van een ster met minder massa. Die hogere temperatuur zorgt voor een snellere omzetting van waterstof tot helium en dus een snellere verbranding van de brandstof van de ster.

Het bedrukte hart van de sterren

Een ster wordt massief genoemd als ze minimaal tien keer zo zwaar is als de massa van de zon. Als ze waterstof tekortkomt bereikt ze het stadium van rode superreus. Net als die van de rode reus bestaat de kern van een rode superreus uit koolstof, en het eerste gebied daaromheen uit helium. Als dit helium op zijn beurt opraakt, krimpt de kern van de ster opnieuw, waardoor de ster begint op te warmen, het koolstof begint te fuseren. In de buitenlagen fuseert het helium tot koolstof en in een verder gelegen laag, waar het waterstof zit, fuseert het waterstof tot helium. Het scenario herhaalt zich en in elke laag fuseert het belangrijkste element tot een ander.

Aan het einde bereikt de ster een stadium waarin haar kern bestaat uit silicium en haar lagen uit zuurstof, neon, koolstof en helium. Haar kern blijft krimpen. Nu kan het silicium tot ijzer fuseren. IJzer is een stabiel element, het kan met geen enkel ander element fuseren. De ijzeren kern zal in een paar seconden imploderen en een residu scheppen dat anders is dan wat voorkomt bij een witte dwerg. De ster wordt een neutronenster, een soort van gigantische atoomkern. De kern alleen al bevat 99,9 procent van de massa van het atoom! Dit type ster, dat uit neutronen bestaat, is ontzettend compact. Het is alsof de hele massa van de zon in deze bol met een straal van enkele tientallen kilometers is gevat. De buitenste laag van de superreus explodeert tot supernova en wordt de ruimte ingeblazen.

Deze laag, die bestaat uit koolstof, stikstof, zuurstof, zwavel en fosfor, gaat zich ook verspreiden door het heelal. Tijdens de reis door de ruimte wordt de laag doorkruist door kosmische stralen met snelheden die in de buurt komen van de snelheid van het licht en die van onze zon afkomstig kunnen zijn, van ons universum en soms zelfs van een ander universum, waaruit de stralen andere elementen meebrengen zoals boor en beryllium.

Het zijn talloze complexe kosmische gebeurtenissen die nog allerlei mysteries bevatten. De tijd nemen om ze te beschrijven is een manier om ons te herinneren waar we vandaan komen. Ons lichaam bestaat voor 97 procent uit deeltjes van deze kosmische elementen. We bestaan uit sterrenstof. We komen voort uit de dood en de fusie van sterren, uit het oermoment van het universum, uit de oerknal en uit kosmische stralen.

Sterrenstof, nazaten van sterren, wij mensen waren al aanwezig in het heelal op het moment dat de maan werd geboren.

II

DE DAG VAN DE EERSTE MAAN

Hoe is de maan ontstaan?

De precolumbiaanse beschavingen geven in hun mythologie deels antwoord op deze vraag, bijna tweeduizend jaar voor NASA. Maya’s, Azteken en Inca’s bouwen allemaal voort op dezelfde legende die we tot in het Popol Vuh terugvinden, de historisch-mythologische tekst waarin de tradities van de K’iche’-indianen uit Guatemala zijn uitgeschreven.

Dankzij Kuifje weet iedereen hoe belangrijk de zon voor de Inca’s was. Minder bekend is de rol die de maan speelde in deze beschavingen en de mythologie die de schepping van de een met die van de ander verbindt. Ze maakt van de dubbele geboorte van de maan en de zon wat je een ‘kosmogonie’ noemt, een theorie van de oorsprong van de wereld.

De belangrijkste bron voor deze mythologie is het verslag van Bernardino de Sahagún, een Franciscaanse missionaris die in de zestiende eeuw de legende te horen kreeg van de bevolkingen van Mexico-Tlatelolco toen hij ze in hun eigen taal ondervroeg, het Nahuatl. Er zijn sporen van terug te vinden in de lange scriptie van André Thevet, de kosmograaf van koning Frans I van Frankrijk (1494-1547). Het was midden in de periode die historici de Renaissance hebben genoemd. De ontdekking van Amerika markeerde het einde van de langdurige Middeleeuwen. De gedwongen kolonisatie door de Spaanse legers, die deze beschavingen voor eeuwig verwoestte, wekte ook een zeer westerse belangstelling voor hun godsdiensten. En met name voor de teotl, de zonnegod in wiens uitwerpselen bijzondere krachten schuilden. De precolumbianen noemden het teocuitlatl, de stront van de teotl: goud.

Deze mythologie wordt in zijn geheel en fysiek samengevat in Teotihuacán, letterlijk ‘de plaats waar men god wordt’, de plaats bij uitstek van de glorificatie van de doden, een archeologisch en enorm toeristisch gebied met twee grote piramides die de Azteken respectievelijk de piramide van de zon en de piramide van de maan noemden. Dit is het verhaal.

De zon heeft een afspraak met de maan

In een tijd waarin de wereld in duisternis was gehuld kwamen de goden samen in Teotihuacán en wilden ze besluiten wie nu degene zou zijn die de wereld zou verlichten. ‘Dat ben ik,’ verklaarde Tecciztecatl. Hij was rijk, verwaand en droomde ervan om een god te worden, zoals de hele elite van de Azteken. Maar de goden, de oude wijzen, die het met hun adel en deugdzaamheid verdienden om teteo’s te worden, wier zielen in hemellichamen zouden veranderen, besloten een concurrent te vinden voor Tecciztecatl, een challenger zouden we tegenwoordig zeggen, en dat werd de arme Nanahuatzin. Hij was zwak, armzalig en naar het schijnt had hij een ernstige huidziekte, een soort van rottende acne, pokken en misschien wel syfilis avant la lettre – hoewel het algemeen bekend is dat conquistadores de ‘ziekte van Napels’ naar Amerika hebben gebracht, dat daar niet op zat te wachten.

De goden staken een groot vuur aan in een goddelijke oven, elke held trok zich boven aan een piramide terug om zich vier dagen lang te wijden aan ascese en rituelen. De offers van Tecciztecatl waren geraffineerd en kostbaar, die van Nanahuatzin belachelijk bescheiden.

De goden vormden toen naast elkaar twee rijen die naar de goddelijke vuurzee leidden, elke kandidaat moest erdoorheen rennen en zich in de vlammen storten. Ze hadden erop gerekend dat Tecciztecatl er het eerste in zou springen, maar op het laatste moment schrok hij terug. Hij probeerde het viermaal, maar keerde telkens om. De arme Nanahuatzin slaagde bij de eerste poging. Tecciztecatl ging hem uiteindelijk achterna en stortte zich gekweld door de vernedering en zijn zwakte op zijn beurt in de vlammen.

Daarop volgde een grote stilte en een lange wachttijd waarin de goden uitkeken naar de eerste dageraad. Toen verlichtte Nanahuatzin de hemel, hij was de zon, en Tecciztecatl de maan. De twee hemellichamen schitterden even fel en verlichtten de aarde.

Maar na de lafheid van Tecciztecatl vonden de goden het oneerlijk dat de twee zonnen even fel zouden schijnen. Een van de goden pakte daarop een haas en gooide die in het gezicht van Tecciztecatl. De demonen wierpen hem daarna vodden toe. Belast en gesluierd doofde de maan bij de aanblik van de zon.

De drie theorieën over het ontstaan van de maan

Bijna tweeduizend jaar later, in 1873, poneerde de Franse sterrenkundige Édouard Roche (1820-1883) een nieuwe stelling. Volgens hem zijn de aarde en de maan tegelijkertijd gevormd vanuit dezelfde bron natuurlijke brokstukken die in verschillende massa’s zouden zijn samengeklonterd, waarna ze aan de ene kant de aarde vormden en aan de andere kant de maan. Dit wordt de ‘zusterplaneettheorie’ genoemd.

Omdat de twee hemellichamen in hetzelfde gebied en op basis van dezelfde stoffen zouden zijn gevormd, zouden ze dezelfde dichtheid moeten hebben. Maar we weten nu dat deze grootheid, die de massa van een materiaal per volume-eenheid meet, niet dezelfde is voor de aarde en de maan. De theorie is niet bevestigd. Hoewel er overeenkomsten zijn in de chemische samenstelling van de maan en de aarde staat een aantal opvallende verschillen de theorie van een gezamenlijke oorsprong in de weg.

Vijf jaar later was het de zoon van Charles Darwin zelf, de vader van de evolutietheorie, de sterrenkundige Howard Darwin (1845-1912), die een ander scenario voorstelde voor het ontstaan van onze satelliet. Volgens Darwin was de aarde de eerste momenten van haar leven een bal fuserende materie die met duizelingwekkende snelheid om zijn as draaide, tien keer sneller dan nu. In plaats van in 24 uur om haar as te draaien (of in precies 23 uur 56 minuten en 4 seconden), deed de aarde 2 uur en ongeveer 20 minuten over deze rotatie. De snelheid van deze rotatie zou een progressieve vervorming van de aarde hebben veroorzaakt totdat een grote uitstulping werd gevormd die zich in de ruimte zou hebben uitgestrekt en zich uiteindelijk losmaakte van de planeet. Deze ophoping zou na verloop van tijd de maan zijn geworden, dat is de ‘splitsingstheorie’. Maar net als de zusterplaneettheorie zou de splitsingstheorie worden weerlegd door verschillen in de chemische samenstelling van de twee hemellichamen.

In 1910 zag de ‘vangsttheorie’ het daglicht. Ze is ontwikkeld door de Amerikaan Thomas Jefferson Jackson See (1866-1962). Volgens hem is een lichaam ontstaan in een onbekend gebied, een ander gebied dan het zonnestelsel waarin de aarde zich in haar ontstaansfase bevond. Het bewuste lichaam is heel dicht bij onze planeet gekomen en gevangen door de zwaartekracht van de aarde. De vangst van dit lichaam zou zijn desintegratie hebben veroorzaakt, want hij zou de ‘Rochelimiet’ hebben overschreden, genoemd naar de sterrenkundige die de hypothese al in 1850 had geformuleerd (voor een volledig beeld: de Rochelimiet is de theoretische afstand waarbinnen een satelliet uiteen begint te vallen onder invloed van de krachten van de planeet waar hij omheen draait of, in dit geval, waar hij langskomt). De brokstukken uit dit lichaam zouden dan weer zijn samengeklonterd om de maan te vormen.

De vangsttheorie was de eerste die vermoedde dat het aardgesteente en het maangesteente een andere chemische samenstelling hebben, maar ze zou geen stand houden in het licht van latere ontdekkingen. De banen van de twee hemellichamen zouden naast elkaar moeten lopen en de maan zou op gelijke afstand van de zon als de aarde moeten zijn gevormd om ervoor te zorgen dat de aarde de maan kon vangen. Ook had op dezelfde afstand het stof waaruit beide hemellichamen zijn ontstaan aan dezelfde temperatuur moeten worden blootgesteld om tot een verschillende maar vergelijkbare chemische samenstelling te komen, wat niet het geval is.

Deze drie theorieën werden dus van tafel geveegd, maar het zou nog tot de jaren zeventig duren en de eerste bemande missie naar de maan voordat de analyse van het maansgesteente het eindelijk mogelijk maakte om de oorsprong van de maan te begrijpen.

De openbaring van de maanstenen

Tijdens de voorbereiding van de maanmissies deed nasa een beroep op biologen, vooruitlopend op de mogelijkheid levende organismen aan te treffen op de maan. Er werd besloten om een centrum te bouwen waar astronauten en maanstenen van de buitenwereld zouden worden geïsoleerd, het Lunar Receiving Laboratory. Voor een bedrag dat in de buurt komt van 60 miljoen dollar anno nu werden de maanstenen en de met stof bedekte ruimtepakken die de astronauten bij thuiskomst uittrokken, opgeslagen in vacuümkisten en vervolgens in inerte miniatmosferen van stikstof die mechanisch worden bediend. De enigen die de maanmaterie met hun blote handen hebben aangeraakt, zijn de twaalf astronauten die op de maan zijn geweest. Het Lunar Receiving Laboratory sloeg het maangesteente op tot in 1979, het jaar waarin zijn vervanger feestelijk werd geopend, de Lunar Sample Laboratory Facility.

Op basis van de geologische observaties die op de verovering van de ruimte volgden werd in 1975 een nieuwe theorie over het ontstaan van de maan gepubliceerd in het wetenschappelijk blad Icarus. De auteurs, William Kenneth Hartmann en Donald R. Davis, twee Amerikaanse astronauten, suggereerden dat een gigantische impact tussen een aarde in wording en een ander hemellichaam zo groot als Mars tot het ontstaan van de maan zou hebben geleid. Hun werk was geïnspireerd op dat van Viktor Safronov, een Russische astrofysicus die het ontstaan van planeten bestudeerde. De uitkomst van zijn onderzoek werd bevestigd door de Canadese astronoom Alastair G.W. Cameron en zijn Amerikaanse collega William R. Ward. Tot dusver is dit de waarheid: ongeveer 4,56 miljard jaar geleden werd de planeet Theia compleet verwoest tijdens haar botsing met de aarde en dat leidde tot de geboorte van de maan.

Ook hier waren de mythes vooruitgelopen op de wetenschap.