Het eiland van Arturo

Elsa Morante

Het eiland van Arturo

Uit het Italiaans vertaald
door Manon Smits

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling
een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel L’isola di Arturo

© 1957, 1995 Giulio Einaudi editore s.p.a., Turijn

© 2021 Nederlandse vertaling Manon Smits / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Donald Jean / Arcangel

Foto auteur © Elsa Morante Estate

NUR 302

ISBN 978 90 284 5089 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met
ISBN 978 90 284 5088 2

OPDRACHT

voor Remo N.

Dat daar, wat jou enkel een stipje op de aarde leek,

was alles.

En nooit zal die unieke schat worden weggenomen

uit je bezitterige, slapende ogen.

Je eerste liefde zal nooit worden geschonden.

Maagdelijk heeft het zich gehuld in de nacht

als een zigeunermeisje in haar zwarte sjaal.

Ster stralend aan de noorderhemel

voor eeuwig: geen gevaar kan haar raken.

Jonge vrienden, mooier dan Alexander en Euryalus,

voor altijd mooi, bewaken de slaap van mijn jongen.

Het teken der ontzetting zal nooit voet aan wal krijgen

op dat hemelse eilandje.

En jij zult nooit de wet kennen

die ik als zovelen leer,

– en die mijn hart heeft gebroken:

buiten het voorgeborchte bestaat geen Elysium.

MEDEDELING

Hoewel de plekken die in deze roman worden genoemd daadwerkelijk op landkaarten staan vermeld, is het geenszins de bedoeling geweest er een exacte beschrijving van te geven in dit boek, waarin alle dingen – te beginnen bij de geografie – de willekeur van de verbeelding volgen.

Het hele voorliggende verhaal is volkomen aan de verbeelding ontsproten en verwijst niet naar werkelijke plaatsen, gebeurtenissen of personen.

Het eiland van Arturo

Herinneringen van een jongen

Als ik mezelf in hem terugzie, ben ik tevreden…

(uit Il Canzoniere van Umberto Saba)

HOOFDSTUK EEN

Koning en ster aan de hemel

… het Paradijs
verheven en vaag…

(uit Poesie van Sandro Penna)

Koning en ster aan de hemel

Mijn naam was een van de eerste dingen waar ik prat op ging. Ik had al vroeg geleerd (volgens mij was híj de eerste die het me vertelde) dat Arturo een ster is: het snelste en felste licht van het sterrenbeeld Boötes, aan de noorderhemel! En dat het bovendien ook de naam was van een koning in de oudheid, aanvoerder van een hele schare getrouwen: die allemaal helden waren, net als hun koning zelf, en door hun koning werden behandeld als gelijken, als broeders.

Helaas kwam ik er later achter dat die beroemde Arthur, koning van Brittannië, geen feitelijke geschiedenis was maar slechts een legende; en dus schoof ik hem opzij voor andere, meer historische koningen (ik vond legendes meer iets voor kinderen). Maar een andere reden volstond evengoed, voor mij, om de naam Arturo een heraldische waarde te verlenen: namelijk dat, zo vernam ik, deze naam mij was gegeven (zij het denk ik zonder besef van de symbolische betekenissen) door mijn moeder. Zij was op zich enkel een grietje dat niet kon lezen en schrijven; maar voor mij was ze meer dan een vorstin.

Eerlijk gezegd heb ik altijd weinig over haar geweten, bijna niets, aangezien ze, nog geen achttien jaar oud, is gestorven op het moment dat ik, haar eerste kind, ter wereld kwam. En de enige beeltenis van haar die ik ooit heb gekend was een portret op een ansichtkaart. Een verschoten, onopvallend, bijna schimmig figuurtje; maar wel het onderwerp van de verbeeldingsvolle adoratie van mijn hele kindertijd.

De arme rondreizende fotograaf aan wie deze enige afbeelding te danken is, heeft haar vastgelegd in de eerste maanden van haar zwangerschap. Haar lichaam laat zelfs onder de plooien van haar wijde gewaad al zien dat ze zwanger is; en ze houdt haar kleine handen ineengevouwen voor zich, alsof ze zich wil verbergen, in een schuchtere, zedige houding. Ze is heel ernstig, en in haar zwarte ogen lees je niet alleen de onderwerping die vrijwel al onze meisjes en dorpsbruidjes eigen is, maar ook een verbijsterde, ietwat verschrikte vraag. Alsof ze, onder de gebruikelijke illusies van het moederschap, al vermoedde dat ze was voorbestemd tot de dood, en de eeuwige onwetendheid.

Het eiland

De eilanden van onze archipel, daarginds, in de zee van Napels, zijn stuk voor stuk mooi.

De grond is er grotendeels van vulkanische oorsprong; en vooral in de buurt van de oude kraters groeien er duizenden veldbloemen zoals ik ze op het vasteland nooit meer heb gezien. In het voorjaar staan de heuvels vol jeneverbesstruiken: je herkent die wilde, lieflijke geur zodra je in de maand juni over zee in onze havens aankomt.

In het heuvelachtige landschap buiten het dorp heeft mijn eiland verlaten weggetjes omzoomd door eeuwenoude muren, waarachter zich boomgaarden en wijngaarden uitstrekken die wel keizerlijke tuinen lijken. Het heeft verschillende stranden met wit, fijn zand, en andere, kleinere strandjes met kiezels en schelpen, verborgen tussen grote kliffen. Tussen die hoge rotsen die boven het water uit torenen, nestelen de meeuwen en de zomertortels, waarvan, vooral ’s ochtends vroeg, de nu eens klaaglijke, dan weer vrolijke roep te horen is. Daar is de zee op rustige dagen zacht en fris, en vlijt zich op de oever neer als dauw. Ach, ik hoef geen meeuw te zijn, en geen dolfijn; ik zou allang blij zijn als ik een schorpioenvis was, de lelijkste vis van de zee, als ik maar weer daar kon zijn, dartelend in dat water.

Rond de haven zijn de straten allemaal steegjes waar geen zon komt, tussen de rustieke, eeuwenoude huizen die er streng en droevig uitzien, ook al zijn ze geschilderd in mooie schelpenkleuren, roze of asgrijs. Op de vensterbanken van de raampjes, bijna zo smal als schietgaten, is hier en daar een tuinanjer te zien, gekweekt in een groot blik; of een kooitje dat passend lijkt voor een krekel, maar waar dan een gevangen zomertortel in zit. De nerinkjes daar zijn diep en donker als roversholen. In het café in de haven staat een kolenfornuis waarop de uitbaatster de Turkse koffie aan de kook brengt in een donkerblauw geëmailleerd koffiepannetje. De uitbaatster is al jaren weduwe en draagt altijd haar zwarte rouwkleding, een zwarte sjaal, zwarte oorbellen. De foto van de overledene hangt aan de muur, naast de kassa, omkranst door slingers van stoffige bladeren.

De waard van het eethuis tegenover het beeld van Christus de Visser heeft een ransuil die met een kettinkje vastzit aan een stok die hoog uit de muur steekt. De uil heeft tere zwarte en grijze veertjes, een sierlijk kuifje op zijn kop, blauwe oogleden en grote ogen in een roodgouden kleur, met een zwarte rand eromheen; aan zijn ene vleugel zit altijd bloed, omdat hij daar zelf de hele tijd zit te pikken met zijn snavel. Als je je hand uitsteekt om hem zachtjes over zijn borst te kriebelen, buigt hij zijn kopje naar je toe, met een verwonderde uitdrukking.

Bij het vallen van de avond begint hij onrustig te worden, hij probeert weg te vliegen maar valt weer terug, en soms hangt hij dan ondersteboven aan zijn kettinkje te fladderen.

In de kerk van de haven, de oudste kerk van het eiland, staan wassen beeldjes van vrouwelijke heiligen, nog geen dertig centimeter hoog, in glazen stolpen. Ze dragen vergeelde gewaden van echt kant, verschoten brokaten mantilles, ze hebben echt haar, en aan hun polsen hangen minuscule rozenkransen van echte parels. Op hun piepkleine, lijkbleke vingers zijn de nageltjes aangegeven met een dun rood streepje.

In onze haven meren bijna nooit van die luxeschepen aan, een sportjacht of een cruiseschip, die wel in steeds groteren getale de andere havens van de archipel bevolken; je ziet er behalve de vissersboten van de eilanders vooral platte schuiten of vrachtschepen. Het havenplein is op veel uren van de dag bijna verlaten; aan de linkerkant, in de buurt van het beeld van Christus de Visser, staat maar één huurkoets te wachten op de komst van de lijnveerdienst, die een paar minuten bij ons aanlegt, en in totaal drie of vier passagiers aflevert, voornamelijk de eilandbewoners zelf. Nooit, zelfs niet in het zomerseizoen, kennen onze verlaten stranden het rumoer van de badgasten die vanuit Napels en andere steden, vanuit alle delen van de wereld, de stranden op de omringende eilanden overspoelen. En als er eens toevallig een vreemdeling aankomt op Procida, verbaast het hem dat hij er niet dat ordeloze, vrolijke leven aantreft, feestjes en gesprekken op straat, en gezang, en de klanken van gitaren en mandolines, waar Napels en omgeving in de hele wereld om bekend staan. De Procidanen zijn stug, zwijgzaam. Alle deuren zijn dicht, er staat maar zelden iemand voor het raam, elk gezin leeft tussen zijn eigen vier muren, zonder zich te mengen met de andere gezinnen. Vriendschap, dat vinden ze hier maar niks. En de aankomst van een onbekende wekt bij ons geen nieuwsgierigheid, maar eerder argwaan. Als diegene vragen stelt, geeft men hem met tegenzin antwoord; de mensen op mijn eiland houden niet van pottenkijkers.

De Procidanen zijn klein van gestalte, donker, en hebben zwarte amandelogen, net als oosterse mensen. Je zou haast denken dat ze allemaal familie zijn, zoveel lijken ze op elkaar. De vrouwen leiden volgens de aloude traditie een teruggetrokken leven, als nonnen. Velen van hen dragen nog steeds hun lange haar opgestoken, een sjaal over hun hoofd, een lange jurk, en ’s winters dikke zwartkatoenen kousen met klompen, terwijl sommigen ’s zomers blootsvoets lopen. Wanneer ze op blote voeten voorbijkomen, snel, geluidloos, ontmoetingen ontwijkend, doen ze denken aan een verwilderde kat of een steenmarter.

Nooit gaan ze naar het strand; voor de vrouwen is het een zonde om in zee te baden, en zelfs anderen te zien baden is zondig.

In boeken worden de huizen van oude feodale steden, in groepjes bijeen en verspreid over het dal en over de heuvelhellingen, stuk voor stuk in het zicht van het kasteel dat er vanaf de hoogste top bovenuit torent, vaak vergeleken met een kudde rond een herder. Zo hebben ook op Procida de huizen, van de vele dicht opeengepakte woningen beneden bij de haven tot aan de meer verspreide in de heuvels, vanuit de verte veel weg van een kudde aan de voet van het kasteel. Dat verrijst op de hoogste heuvel (die wel een berg lijkt tussen de andere bulten) en heeft, sinds het in de loop der eeuwen is uitgebreid met allerlei bouwsels erop en eraan, de omvang van een reusachtige citadel gekregen. De schepen die over open zee voorbijvaren zien, vooral ’s nachts, van Procida alleen maar dat grote, donkere silhouet, waardoor ons eiland de indruk wekt van een fort midden op zee.

Sinds ongeveer tweehonderd jaar is het kasteel ingericht als strafinrichting: een van de grootste van het hele land, meen ik. Voor veel mensen die ver weg wonen is de naam van mijn eiland synoniem aan de naam van een gevangenis.

Aan de westkant die uitkijkt over zee ligt mijn huis, in het zicht van het kasteel, maar hemelsbreed wel meerdere honderden meters daarvandaan, voorbij talloze kleine baaitjes waaruit ’s nachts de vissersboten met fonkelende lichtjes uitvaren. Doordat het zo ver weg ligt kun je de tralies voor de ramen niet onderscheiden, evenmin als de cipiers die rondom de ommuring lopen; daardoor zou je de gevangenis vooral ’s winters, wanneer de lucht nevelachtig is en de wolken ervoor langsdrijven, kunnen aanzien voor een verlaten landhuis, zoals die in veel oude steden staan. Een fascinerende ruïne, enkel bewoond door slangen, uilen en zwaluwen.

Berichten over Romeo de Amalfitaan

Mijn huis verrijst als enige bouwwerk op de top van een steile heuvel, op een braakliggend terrein dat is bezaaid met lavasteentjes. De voorgevel kijkt uit op het dorp, en aan die kant is de flank van de heuvel versterkt door een oude muur gebouwd met rotsblokken; daar woont de blauwe hagedis (die je nergens anders kunt tegenkomen, op geen enkele andere plek ter wereld). Aan de rechterkant is een trap van keien en aarde die afdaalt naar de weg.

Achter het huis strekt zich een groot erf uit, en aan het eind daarvan loopt het terrein steil af en wordt het moeilijk begaanbaar. Via een lange grondverschuiving kom je dan op een driehoekig strandje van zwart zand. Er is geen enkel pad dat naar dat strandje voert; maar je kunt gemakkelijk op blote voeten omlaag rennen tussen de stenen door. Er lag daar beneden maar één bootje aangemeerd: dat was het mijne, genaamd Torpedoboot der Antillen.

Mijn huis ligt niet ver van een pleintje met een bijna stadse uitstraling (het kan onder andere bogen op een marmeren monument) en vlak bij de dicht opeengepakte huizen van het dorp. Maar in mijn herinnering is het een afgelegen plek geworden, waar een enorme ruimte omheen wordt geschapen door de eenzaamheid. Die heerst daar, kwaadaardig en schitterend, als een gouden spin die haar iriserende doek over het hele eiland heeft geweven.

Het is een palazzo van twee verdiepingen, afgezien van de kelders en de zolder (op Procida wordt een huis van zo’n twintig kamers, dat men in Napels klein zou vinden, al aangeduid als een palazzo), en zoals geldt voor een groot deel van de bebouwing op Procida, dat al heel lang bewoond wordt, is het al zeker drie eeuwen oud.

Het heeft een vaalroze kleur, een vierkante, ruwe vorm, en is gebouwd zonder enige decoratie; het zou eerder een grote boerenhoeve lijken als het niet die enorme dubbele voordeur in het midden had, en de gebogen tralies, in barokstijl, ter bescherming van alle ramen aan de buitenkant. De enige versiering van de voorgevel zijn twee ijzeren balkonnetjes aan weerszijden van die dubbele deur, voor twee blinde ramen. Die balkonnetjes, evenals de traliewerken, waren ooit witgeverfd, maar zijn nu vlekkerig, aangetast door de roest.

In een van de beide voordeuren zit een kleiner deurtje, en daarvan maken wij altijd gebruik om naar binnen te gaan: die twee grote deuren zelf worden nooit geopend, en de enorme sloten waarmee ze aan de binnenkant zitten vergrendeld zijn onbruikbare dingen geworden, weggevreten door de roest. Door het deurtje kom je in een lange vensterloze hal met een leistenen vloer, met aan het eind daarvan, in de stijl van de palazzi op Procida, een hek dat uitkomt op een binnentuin. Dat hek wordt bewaakt door twee beelden van beschilderd terracotta, maar inmiddels nogal vaal, die twee personages met een kap voorstellen, misschien monniken of Saracenen, dat is onduidelijk. En achter dat hek lijkt de tuin, omsloten door de muren van het huis als een cour, een ware triomf van verwilderd groen.

Daar, onder de fraaie Siciliaanse johannesbroodboom, ligt mijn hondje Immacolatella begraven.

Vanaf het dak van het huis kun je de uitgestrekte vorm van het eiland zien, die op een dolfijn lijkt; de kleine baaien, de Strafinrichting, en niet al te ver weg, in zee, de blauwpurperen contouren van het eiland Ischia. Zilverige schimmen van eilanden verder weg. En ’s nachts het hemelgewelf, waar Boötes langs trekt, met zijn ster Arturo.

Vanaf de dag dat het werd gebouwd is het huis meer dan twee eeuwen lang een monnikenklooster geweest; dat is heel gewoon bij ons, er is niets spannends aan. Procida is altijd een dorp van arme vissers en boeren geweest, en de weinige grotere gebouwen waren stuk voor stuk een klooster, een kerk, een fort of een gevangenis.

Later verhuisden die geestelijken naar elders, en was het palazzo niet langer bezit van de Kerk. Gedurende een bepaalde periode, tijdens en na de oorlogen van de vorige eeuw, waren er compagnieën soldaten in gehuisvest; daarna was het een behoorlijke tijd verwaarloosd en onbewoond, en ten slotte werd het, ongeveer een halve eeuw geleden, gekocht door een particulier, een rijke Amalfitaanse expediteur op doortocht op Procida, die het inrichtte als zijn woning, en er dertig jaar in ledigheid doorbracht.

Hij verbouwde het vanbinnen gedeeltelijk, vooral op de bovenverdieping, waar hij de scheidswanden van de vele cellen van het vroegere klooster weghaalde en de muren versierde met Frans behangpapier. Ook in mijn tijd had het huis nog de indeling en inrichting zoals hij die had achtergelaten, hoe haveloos en vervallen ook. Het meubilair, met pittoreske maar ondeskundige fantasie vergaard bij Napolitaanse antiekzaakjes en uitdragers, verleende de vertrekken een bepaalde romantische, landelijke sfeer. Als je binnenkwam kreeg je het idee van een verleden vol overgrootmoeders en oma’s, en van eeuwenoude vrouwengeheimen.

En dat terwijl die muren vanaf het moment dat ze waren opgetrokken tot aan het jaar dat onze familie zich er vestigde nog nooit een vrouw hadden gezien.

Toen mijn opa van vaderskant, Antonio Gerace, die als emigrant van Procida was vertrokken, zo’n drie jaar voor mijn geboorte met een bescheiden vermogen uit Amerika was teruggekeerd, werd het oude palazzo nog altijd bewoond door de Amalfitaan, inmiddels bejaard. Op zijn oude dag was hij blind geworden; er werd beweerd dat het een straf was van de Heilige Lucia omdat hij een hekel had aan vrouwen. Hij had ze altijd gehaat, al vanaf zijn jeugd, zozeer dat hij zelfs zijn bloedeigen zussen niet wilde ontvangen en de nonnen van Onze-Lieve-Vrouwe van Troost die een aalmoes kwamen vragen gewoon buiten liet staan. Daarom was hij niet getrouwd, en nooit vertoonde hij zich in de kerk of in de winkels, waar de kans om vrouwen tegen te komen het grootst is.

Hij was niet wars van gezelschap; integendeel, uitbundig als hij was organiseerde hij vaak etentjes of zelfs verkleedfeesten, en bij die gelegenheden betoonde hij zich zo waanzinnig genereus dat hij legendarisch was geworden op het eiland. Er werd echter geen enkele vrouw geduld op zijn recepties; en de meisjes van Procida, jaloers op hun verloofden of broers die wel deelnamen aan die mysterieuze avondjes, duidden de woning van de Amalfitaan misprijzend aan als het Casa dei Guaglioni (guaglione betekent ‘jongen’, ‘jongeman’ in het Napolitaans dialect: het ‘Jongenshuis’ dus).

Mijn opa Antonio had, toen hij na enkele lustrums afwezigheid weer in zijn vaderland aankwam, nooit gedacht dat het lot het Casa dei Guaglioni in petto zou hebben voor zijn familie. Hij herinnerde zich de Amalfitaan nog maar nauwelijks, had nooit enig vriendschappelijk contact met hem onderhouden, en die oude klooster-kazerne tussen de doornstruiken en de vijgcactussen had niets weg van de woning waarover hij tijdens zijn ballingschap had gedroomd. Hij kocht een huisje tussen de landerijen, met een boerenbedrijf erbij, op het zuidelijke deel van het eiland; en daar woonde hij, alleen met zijn pachters, want hij was ongehuwd en had geen naaste familie.

Antonio Gerace had echter wel één naaste verwante op de wereld, een die hij nog nooit had gezien. Het was een zoon die in de begintijd van zijn emigrantenleven was geboren uit een affaire met een Duitse onderwijzeres, die hij algauw in de steek had gelaten. De jonge moeder was hem nog een paar jaar blijven schrijven na zijn vertrek (na een korte arbeidsperiode in Duitsland was de emigrant namelijk verder getrokken naar Amerika); ze smeekte hem om financiële hulp omdat ze zonder werk zat, en probeerde op zijn gemoed te werken met prachtige beschrijvingen van de baby. Maar de emigrant was er destijds zelf zo erbarmelijk aan toe dat hij haar brieven niet eens meer beantwoordde, tot het meisje moedeloos het schrijven had gestaakt. En toen Antonio op oudere leeftijd, eenmaal teruggekeerd op Procida en zonder erfgenamen, naar haar had geïnformeerd, vernam hij dat ze was gestorven, en dat haar zoon, inmiddels een jaar of zestien, alleen was achtergebleven in Duitsland.

Daarop liet Antonio Gerace die zoon naar Procida komen, om hem eindelijk zijn achternaam en zijn erfenis te geven. En zo kwam degene die later mijn vader zou worden op het eiland Procida aan, in lompen gehuld als een zigeuner (zo vernam ik later). Blijkbaar had hij een zwaar leven achter de rug. Zijn hart was kennelijk van jongs af aan gevoed met wrok, niet alleen jegens zijn onbekende vader, maar ook jegens alle andere Procidanen, al waren die onschuldig. Het zou kunnen dat zij door een of andere handeling of manier van doen al direct vanaf het begin zijn getergde trots hadden gekrenkt. Hoe dan ook leverde zijn onverschillige, schofterige houding hem de afkeer van alle eilanders op. Ook tegenover zijn vader, die zijn best deed hem voor zich te winnen, gedroeg hij zich onaardig, op het wrede af.

De enige persoon met wie hij omging op het eiland was de Amalfitaan. Die organiseerde allang geen recepties of feesten meer, en leefde geïsoleerd in zijn blindheid, stug en hooghartig; hij weigerde mensen te ontvangen die hem opzochten, en zwaaide met zijn stok naar degenen die hem op straat benaderden. Zijn lange, treurige gestalte werd door iedereen gehaat.

Zijn huis ging alleen nog open voor één iemand: de zoon van Antonio Gerace. Die raakte zo hecht met hem bevriend dat hij alle dagen in zijn gezelschap doorbracht, alsof de Amalfitaan eigenlijk zijn vader was, en niet Antonio Gerace. De Amalfitaan van zijn kant schonk hem een exclusieve, dwingende genegenheid: het leek alsof hij geen dag zonder hem kon. Als de jongen laat was voor zijn dagelijkse bezoek, ging de oude man hem tegemoet en bleef boven aan de weg op hem wachten. En aangezien hij niet kon zien of de jongen eindelijk in de verte verscheen, riep hij in zijn blinde ongerustheid om de haverklap diens naam, met een schorre stem die al klonk alsof hij uit het graf afkomstig was. Wanneer een voorbijganger hem antwoordde dat de zoon van Gerace nergens te zien was, smeet hij lukraak en vol verachting wat munten en bankbiljetten op de grond, zodat de omstanders, aldus betaald, de jongen voor hem zouden gaan halen. En als ze vervolgens tegen hem kwamen zeggen dat ze hem niet thuis hadden aangetroffen, liet hij over het hele eiland naar hem zoeken en lijnde hij zelfs zijn honden aan voor de zoektocht. Zijn leven bestond inmiddels uit niets anders meer: óf hij vertoefde in het gezelschap van zijn enige vriend, óf hij wachtte op hem. Bij zijn dood, twee jaar later, liet hij zijn huis op Procida aan hem na.

Niet lang daarna stierf ook Antonio Gerace, en zijn zoon, die sinds enkele maanden was getrouwd met een weesmeisje uit Massa, betrok het huis van de Amalfitaan samen met zijn bruidje, dat al zwanger was. Hij was destijds negentien jaar, en de bruid nog geen achttien. Het was de eerste keer in de bijna drie eeuwen sinds de bouw van het oude palazzo dat er een vrouw tussen die muren vertoefde.

In het huis en de boerderij van mijn grootvader bleven de pachters wonen, die er ook nu nog werken, in deelpacht.

Het Casa dei Guaglioni

De vroegtijdige dood van mijn moeder, die al voor haar achttiende stierf bij haar eerste bevalling, was beslist een bevestiging, zo niet de bron van het gerucht dat het dankzij de haat van de overleden eigenaar voor altijd fataal zou zijn voor vrouwen om in het Casa dei Guaglioni te wonen, of er zelfs alleen maar naar binnen te gaan.

Mijn vader reageerde altijd enkel met een spottend lachje op dat volksverhaaltje, waardoor ook ik vanaf het begin leerde het met de nodige minachting te beschouwen, als het bijgelovige verzinsel dat het was. Het had echter zoveel autoriteit verworven op het eiland dat geen enkele vrouw er ooit mee instemde om onze huishoudster te worden. Tijdens mijn vroege kindertijd hadden we een huisknecht uit Napels, genaamd Silvestro, die op het moment dat hij bij ons kwam (kort voor mijn geboorte) een jaar of veertien, vijftien was. Hij keerde terug naar Napels voor zijn militaire dienst, en zijn plaats werd ingenomen door een van onze pachters, die maar een paar uur per dag kwam, om te koken. Niemand maakte zich druk om de rotzooi en het vuil in onze vertrekken, en voor onszelf voelde dat even natuurlijk als de begroeiing in de verwaarloosde tuin van ons huis.

Van die tuin (tegenwoordig de rustplaats van mijn hondje Immacolatella) valt onmogelijk een treffende beschrijving te geven. Er lagen onder andere, rondom de volwassen johannesbroodboom, zelfs karkassen van meubels weg te rotten, begroeid met mos, en gebroken aardewerk, kruiken, roeispanen, wielen, enzovoort. En tussen de stenen en het afval groeiden planten met vlezige, stekelige bladeren, soms zo mooi en mysterieus als exotische planten. Na de regentijd ontsproten daar ook, met honderden tegelijk, bloemen van edeler rassen uit zaad of bollen die daar al wie weet hoe lang in de grond zaten. En in de zomerse droogte verschroeide alles alsof het in brand was gestoken.

Hoewel we welgesteld waren, leefden we als wilden. Een paar maanden na mijn geboorte was mijn vader van het eiland vertrokken voor een afwezigheid van bijna een half jaar, mij achterlatend in de armen van onze eerste huisknecht, die heel serieus was voor zijn leeftijd en mij grootbracht met geitenmelk. Van diezelfde huisknecht leerde ik praten, lezen en schrijven; en vervolgens ontwikkelde ik mezelf door de boeken te lezen die ik in huis vond. Mijn vader nam nooit de moeite om mij naar een school te sturen: ik had altijd vakantie, en mijn zwerversdagen, vooral tijdens de lange periodes dat mijn vader afwezig was, kenden totaal geen regels of structuur. Alleen honger en slaap gaven voor mij aan dat het tijd was om huiswaarts te keren.

Niemand dacht eraan om me geld te geven, en ik vroeg er niet om; ik had het overigens ook niet nodig. Ik kan me niet heugen dat ik ooit een cent op zak heb gehad, in mijn hele kindertijd en vroege jeugd.

De boerderij die we van grootvader Gerace hadden geërfd, verschafte de nodige producten voor onze kok, wiens kookkunsten overigens nogal primitief en barbaars waren. Hij heette Costante, en zo zachtaardig als zijn voorganger Silvestro (degene die ik in zekere zin mijn voedster zou kunnen noemen) was geweest, zo zwijgzaam en ruw was Costante.

Winteravonden en regenachtige dagen bracht ik door met lezen. Na de zee en mijn zwerftochten over het eiland vond ik lezen het fijnste wat er was. Ik las voornamelijk op mijn slaapkamer, languit op bed, of op de canapé, met Immacolatella aan mijn voeten.

Onze slaapkamers kwamen uit op een smalle gang, waaraan vroeger de cellen van de broeders hadden gelegen (bij elkaar misschien een stuk of twintig). De oude eigenaar had om over ruimere vertrekken te beschikken de meeste muren tussen de cellen weggehaald, maar had (misschien verrukt van de versieringen en houtbewerkingen) een aantal van de oude celdeuren laten zitten, naast elkaar in de gang. Zo had bijvoorbeeld de kamer van mijn vader drie deuren, allemaal op een rijtje in de gang, en ook vijf ramen naast elkaar. Tussen mijn kamer en die van mijn vader was één cel in de oorspronkelijke afmetingen behouden gebleven, en daar had toen ik klein was onze huisknecht Silvestro geslapen. Zijn slaapbank stond er nog (of beter gezegd een soort veldbed), evenals de lege pastakist waarin hij zijn kleren opborg.

Wat mij en mijn vader betrof, wij borgen onze kleren nergens op. Onze kamers waren voorzien van commodes en kleerkasten, die als je ze opendeed boven op je dreigden te vallen, en geuren uitwasemden van wie weet welke overledenen van de Bourbonse bourgeoisie. Maar wij hadden die meubelstukken niet nodig, behalve om er af en toe onbruikbaar geworden voorwerpen die in de weg lagen te lozen, zoals oude schoenen, gebroken harpoenen, tot vodden verworden overhemden, enzovoort. Of om er een of andere vondst in te leggen: fossiele schelpen uit de tijd dat het eiland nog een onderzeese vulkaan was, patroonhulzen, flessenbodems gevlekt door het zand, verroeste motoronderdelen. En onderwaterplanten, en zeesterren, die vervolgens uitdroogden of lagen te verrotten in de dichte laden. Misschien komt het ook daardoor dat ik de geur die in onze kamers hing nooit meer ergens anders heb geroken, in geen enkele door mensen bewoonde ruimte en ook niet in de holen van landdieren; hooguit heb ik misschien weleens een vergelijkbare geur aangetroffen op de bodem van een boot, of in een grot.

Die enorme commodes en kleerkasten, die een groot deel van de vrije muren in onze kamers in beslag namen, lieten nauwelijks ruimte over voor de bedden, de gebruikelijke ijzeren frames bedekt met een laag parelmoer of met geschilderde landschappen zoals je die in alle slaapkamers van Procida en Napels aantreft. Onze winterdekens, die ik helemaal om me heen rolde als een zak, waren aangevreten door de motten; en de matrassen, die nooit werden opgeklopt of gekaard, waren door het gebruik steeds platter geworden, als uitgerold deeg.

Ik herinner me dat mijn vader af en toe, terwijl hij een hoofdkussen of een oud leren jack dat van Silvestro was geweest als bezem gebruikte, de sigarettenpeuken rondom zijn bed wegveegde terwijl ik hem hielp; we verzamelden ze op een hoopje in een hoek van de kamer en gooiden ze vervolgens uit het raam. Het was bij ons thuis onmogelijk te zeggen van welk materiaal of welke kleur de vloer was, want die ging schuil onder een dikke laag aangekoekt stof. Zo waren ook de ramen helemaal zwart en dof; hoog in de hoeken en tussen de tralies zag je glinsterend in het licht de spinnendraden hangen.

Ik denk dat de spinnen, de hagedissen, de vogels, en in het algemeen alle niet-menselijke wezens, ons huis beschouwden als een toren die al sinds de tijd van Barbarossa onbewoond was, of zelfs als een hoge rots in zee. Uit spleten en verborgen gangetjes in de buitenmuren kwamen hagedissen tevoorschijn zoals uit de grond; de zwaluwen nestelden er met duizenden, net als de wespen. Vogels van uitheemse rassen, tijdens hun trek op doortocht op het eiland, streken op de vensterbanken neer om uit te rusten. En zelfs de meeuwen kwamen na hun duik hun veren drogen op het dak, zoals op de ra van een schip of de top van een klip.

Er woonde in elk geval zeker één paar ransuilen in ons huis, al kon ik maar niet ontdekken op welke plek precies; feit is dat we ze bij het vallen van de avond van de muren zagen wegvliegen, met hun hele familie. Andere uilen kwamen van ver om op ons erf te komen jagen, als in een bos. Op een avond landde er een reusachtige oehoe voor mijn raam. Hij was zo groot dat ik hem in eerste instantie aanzag voor een adelaar; maar hij had veel lichtere veren, en toen herkende ik hem aan zijn kleine rechte oorpluimen.

In sommige onbewoonde kamers van het huis bleven de ramen uit onoplettendheid het hele jaar openstaan. En dan kon het gebeuren, als je na maanden zo’n kamer binnenkwam, dat er een vleermuis tegen je aan vloog; of dat je geroep hoorde uit mysterieuze nestjes verborgen in een kistbank, of tussen de balken van het plafond.

Soms zagen we zelfs heel merkwaardige wezens, soorten die nooit eerder waren gezien op het eiland. Op een ochtend zat ik op het erf achter ons huis, waar ik met een steen amandelen opensloeg, toen ik vanaf de grondverschuiving een heel sierlijk beestje zag opduiken, iets wat het midden hield tussen een kat en een eekhoorn. Het had een dikke staart, een driehoekige snuit met witte snorharen, en het bekeek me aandachtig. Ik gooide het een gepelde amandel toe, in de hoop zijn vertrouwen te winnen. Maar het schrok van mijn beweging en rende ervandoor.

Een andere keer zag ik ’s avonds, toen ik over de rand van de verschuiving spiedde, een spierwitte viervoeter vanaf de waterkant in de richting van ons huis komen, ongeveer zo groot als een gemiddelde tonijn, zijn kop gewapend met kromme hoorns die eruitzagen als maansikkels. Zodra hij mij opmerkte, draaide hij zich om en verdween tussen de rotsen. Ik vermoedde dat het een zeebuffel betrof, een zeldzame soort amfibische herkauwers, waarvan sommigen beweren dat ze nooit hebben bestaan, anderen dat ze zijn uitgestorven. Meerdere zeelui bevestigen echter dat ze een paar keer zo’n buffel hebben gezien, die woont in de buurt van de Blauwe Grot op Capri. Hij leeft in de zee net als de vissen, maar is dol op groenten, en ’s nachts komt hij uit het water om gewassen van de akkers te stelen.

Wat betreft menselijke bezoekers, van Procida of van elders, die ontving het Casa dei Guaglioni al jaren helemaal niet meer.

Op de benedenverdieping was de oude refter van de broeders, die de Amalfitaan had omgebouwd tot ontvangstzaal. Het was een enorme ruimte, met een plafond dat bijna dubbel zo hoog was als dat van de andere kamers, en met heel hoge ramen vanaf de grond, die uitkeken op zee. De muren waren hier in tegenstelling tot die van de andere kamers niet voorzien van Frans behang, maar helemaal rondom versierd met een fresco dat een zuilengalerij voorstelde, met wijnranken vol druiventrossen. Tegen de achterwand stond een tafel van meer dan zes meter lang, en her en der had je half ingezakte sofa’s en fauteuils, allerlei stoelen en verschoten kussentjes. In één hoek was een grote haard, die wij nooit aanstaken. En aan het plafond hing een enorme kroonluchter van gekleurd glas, helemaal onder het stof: er zaten slechts een paar zwartgeblakerde peertjes in, zodat hij maar net zoveel licht gaf als een kandelaar.

Hier waren ten tijde van de Amalfitaan de gezelschappen jongens bijeengekomen, met veel kabaal en gezang. Er waren nog wel wat sporen van hun feesten te zien in de zaal, die een beetje deed denken aan de ruimtes in villa’s die in oorlogstijd geconfisqueerd zijn geweest door de bezetter, of in sommige opzichten ook aan de groepscellen in gevangenissen, en in het algemeen alle ruimtes waar jongens en jongemannen bij elkaar zijn zonder vrouwen. De vieze, gehavende bekleding van de sofa’s vertoonde schroeiplekken van sigaretten. En de muren, evenals de salontafels, waren volgeklad met teksten en krabbels: namen, handtekeningen, spottende, maar ook weemoedige en amoureuze uitspraken, en regels uit liedteksten. Verder een hartje met een pijl erdoor, een vrachtschip, het silhouet van een voetballer die een bal laat balanceren op de punt van zijn schoen. En wat humoristische tekeningen: een pijprokende doodskop, een zeemeermin die schuilt onder een paraplu, enzovoort.

Er waren ook een heleboel tekeningen en teksten weggekrast, ik weet niet door wie: op het pleisterwerk en op het hout van de salontafels waren de littekens van de doorhalingen nog te zien.

Ook in andere kamers waren nog dergelijke sporen te vinden van de gasten die er hadden vertoefd. In een kamertje dat we niet meer gebruikten was bijvoorbeeld op het Franse behang boven een albasten wijwatervat (overgebleven uit de tijd van het klooster) nog, zij het vaag, een zwierige, met pen geschreven handtekening te lezen: TANIELLO. Maar behalve die onbekende handtekeningen en krabbels zonder enige waarde, was er niets meer in huis dat getuigde van die tijd van feesten en banketten. Ik heb gehoord dat veel Procidanen die in hun jonge jaren aan die feesten hadden deelgenomen, na de dood van de expediteur naar het Casa dei Guaglioni waren gekomen om voorwerpen en souvenirs op te eisen. Ze beweerden, en staafden elkaars beweringen, dat de Amalfitaan hun had beloofd dat ze die spullen na zijn dood zouden krijgen. Er vond dus een soort plundering plaats; misschien werden toen ook de kostuums en maskers weggehaald waarover nu nog zo vaak wordt verteld op het eiland, en de gitaren, en de mandolines, en de kristallen glazen met een toost erop in gouden letters. Misschien worden sommige van die trofeeën nog altijd op Procida bewaard, in de hutjes van boeren of vissers, en bekijken de vrouwen van de familie, intussen oud geworden, die souvenirs met een zucht, en voelen ze weer hun oude jaloezie oplaaien uit de tijd dat ze jong waren, omdat ze waren buitengesloten van die mysterieuze feesten. Ze durven die dode voorwerpen bijna niet aan te raken, want wellicht huist daarin wel de kwade invloed van het Casa dei Guaglioni!

Wat ook een raadsel blijft is het lot dat de honden van de Amalfitaan ten deel is gevallen. Het is bekend dat hij er een heleboel had, en er ook dol op was; maar na zijn dood zijn ze uit het huis verdwenen zonder een spoor achter te laten. Sommigen beweren dat ze nadat hun baas naar het kerkhof was gebracht van verdriet weigerden te eten en stuk voor stuk de hongerdood stierven. Anderen vertellen dat ze over het eiland begonnen te dwalen als wilde dieren, grommend naar wie in de buurt kwam, totdat ze allemaal hondsdol werden en de bewakers ze een voor een vingen en ze doodmaakten door ze van een rots te gooien.

Zo zijn alle gebeurtenissen die voorafgaand aan mijn geboorte in het Casa dei Guaglioni hebben plaatsgevonden me nogal vaag ter ore gekomen, als avonturen van eeuwen geleden. Ook van het korte verblijf van mijn moeder heb ik (afgezien van het beroemde portretje dat Silvestro voor mij had bewaard) geen enkel spoor kunnen vinden in het huis. Van diezelfde Silvestro heb ik gehoord dat er op een dag, toen ik ongeveer twee maanden oud was en mijn vader net op reis was gegaan, enkele familieleden uit Massa kwamen, die eruitzagen als boeren, en die alsof het hun rechtmatige erfenis was alles meenamen wat van mijn moeder was geweest: haar uitzet, die ze als bruidsschat had meegebracht, haar jurkjes, en zelfs haar klompjes en haar paarlemoeren rozenkrans. Ze profiteerden beslist van het feit dat er geen volwassene in huis was om te protesteren, en Silvestro was op een gegeven moment bang dat ze ook mij wilden meenemen. Dus rende hij met een voorwendsel naar zijn cel, waar hij mij op het bed te slapen had gelegd, en verstopte me gauw in de pastakist met zijn kleren (waarvan het gedeukte deksel lucht doorliet). Naast me legde hij het flesje met geitenmelk, zodat ik stil zou blijven als ik wakker werd, en geen teken zou geven van mijn aanwezigheid. Maar ik werd niet wakker en gaf geen kik gedurende het hele bezoek van de familieleden, die overigens niet al te zeer gebrand leken te zijn op nieuws over mij. Pas toen ze op het punt stonden te vertrekken met hun lading spullen, vroeg een van hen, meer uit beleefdheid dan iets anders, of ik goed groeide en waar ik was; en Silvestro antwoordde dat ik bij een voedster was. Daar namen ze genoegen mee, en ze vertrokken voorgoed naar Massa, vanwaar ze nooit meer iets van zich hebben laten horen.

En zo verstreek mijn eenzame kindertijd, in het palazzo waar geen vrouwen mochten komen.

In de slaapkamer van mijn vader hangt een grote foto van de Amalfitaan. Een slanke oude man, gehuld in een lange jas, met een ouderwetse, tamelijk strakke broek waaronder een glimp van zijn lichte sokken te zien is. Zijn witte haar hangt achter zijn oren omlaag als de manen van een paard, en zijn hoge, gladde voorhoofd dat het licht vangt, lijkt onwerkelijk bleek. In zijn wijdopen, uitgedoofde ogen ligt de uitdrukking die je soms ziet bij dieren, helder en gefascineerd.

De Amalfitaan heeft een bestudeerde, brutale pose aangenomen voor de fotograaf. Hij zet een stap en vertoont een galant lachje, alsof hij iemand begroet. Met zijn rechterhand houdt hij een zwart stokje met een ijzeren punt omhoog, dat hij ronddraait; en met zijn linkerhand heeft hij twee grote honden aan de riem. Onder het portret staat in zijn beverige handschrift, dat van een blinde, semi-analfabete oude man, de opdracht voor mijn vader:

Voor Wilhelm
ROMEO.

Dat portret van de Amalfitaan deed me denken aan de figuur van Boötes, het sterrenbeeld van Arturo, zoals het was getekend op een grote kaart van het noordelijk halfrond, in een sterrenatlas die we thuis hadden.

Schoonheid

De dingen die ik weet over de afkomst van mijn vader heb ik vernomen toen ik al best groot was. Vanaf mijn kindertijd hoorde ik dat de mensen van het eiland hem soms bastaard noemden, maar dat woord klonk voor mij als een benaming die autoriteit en een mysterieus prestige uitstraalde; zoals markgraaf of een dergelijke titel. Jarenlang vertelde niemand me ooit iets over het verleden van mijn vader en mijn grootvader; de Procidanen zijn niet erg spraakzaam, en van mijn kant had ik naar het voorbeeld van mijn vader met niemand op het eiland een vertrouwelijke band, ik ging met niemand om. Onze kok Costante was een eerder dierlijke dan menselijke aanwezigheid. Ik kan me niet heugen dat ik in al die jaren dat hij voor ons werkte ooit een paar woorden met hem gesproken heb; ik zag hem trouwens ook maar zelden. Als hij klaar was met zijn werk in de keuken ging hij terug naar de boerderij, en wanneer ik thuiskwam, op het moment dat het mij paste, vond ik zijn primitieve gerechten, die intussen koud geworden in de lege keuken op me wachtten.

Mijn vader was het grootste deel van de tijd weg. Hij kwam voor een paar dagen naar Procida en vertrok dan weer, waarbij hij soms een heel jaargetijde wegbleef. Als je zijn zeldzame, korte verblijven op het eiland bij elkaar zou optellen, aan het eind van het jaar, zou je tot de slotsom komen dat hij van de twaalf maanden er misschien twee bij mij op Procida was geweest. Zo bracht ik bijna al mijn dagen in absolute eenzaamheid door; en die eenzaamheid, die voor mij al in mijn vroegste jeugd was begonnen (met het vertrek van mijn voeder Silvestro), zag ik als mijn natuurlijke toestand. Ik beschouwde elk verblijf van mijn vader op het eiland als een buitengewone gunst van zijn kant, een bijzondere tegemoetkoming, waar ik trots op was.

Ik denk dat ik net had leren lopen toen hij een bootje voor me kocht. En toen ik een jaar of zes was nam hij me op een dag mee naar de boerderij, waar de herdershond van de pachters haar puppy’s van één maand oud zoogde, opdat ik er eentje zou uitzoeken. Ik koos het hondje dat me de grootste deugniet leek, met de liefste oogjes. Het bleek een vrouwtje te zijn, en aangezien ze smetteloos wit was, zoals de maan, kreeg ze de naam Immacolatella.

Mijn vader dacht er echter zelden aan mij te voorzien van schoenen of kleren. In de zomer droeg ik geen ander kledingstuk dan een lange broek, waarmee ik ook in het water dook, waarna ik hem aan de lucht liet drogen terwijl ik hem aanhield. Slechts een enkele keer droeg ik behalve de broek ook een katoenen hemdje, dat te kort was en helemaal gescheurd en uitgelubberd. Mijn vader bezat daarnaast ook nog een linnen zwembroek; maar afgezien daarvan droeg ook hij in de zomer nooit iets anders dan een oude, verschoten broek en een openhangend overhemd waar geen knoop meer aan zat. Soms knoopte hij een gebloemde zakdoek om zijn hals, zo een als boerinnen op de markt kopen voor de zondagse mis. Maar bij hém vond ik die katoenen lap staan als het teken van een leider, een bloemenkrans die de glorieuze winnaar eert!

We hadden geen van beiden een overjas. ’s Winters droeg ik twee truien over elkaar, en hij eerst een trui en daarover een geruit wollen jasje, afgedragen en vormeloos, met overdreven schoudervullingen waardoor zijn lange gestalte extra voornaam leek. Het gebruik van ondergoed onder de kleding was ons vrijwel geheel onbekend.

Hij bezat een polshorloge (met een stalen kast, en ook de band was van zware stalen schakels), dat ook de seconden aangaf, en dat je ook in het water kon dragen. Hij bezat bovendien een duikbril, om tijdens het zwemmen onder water te kunnen kijken, en een harpoengeweer, en een zeeverrekijker waarmee je de schepen die op volle zee voeren kon onderscheiden, tot en met de figuurtjes van de matrozen aan dek.

Mijn kindertijd is als een gelukkig land, waarvan hij de absolute heerser is! Hij was altijd op doortocht, stond altijd op het punt te vertrekken; maar in de korte intervallen dat hij op Procida verbleef liep ik overal als een hondje achter hem aan. Dat moet een grappig gezicht zijn geweest, voor de mensen die ons tegenkwamen! Hij die vastberaden voortging, als een zeil in de wind, met zijn buitenlandse blonde hoofd, zijn volle lippen en harde ogen, zonder dat hij iemand aankeek. En ik die achter hem aan dribbelde, fier met mijn donkere ogen naar links en rechts blikkend, alsof ik wilde zeggen: ‘Kijk, Procidanen, hier loopt mijn vader!’ Ik was in die tijd niet veel langer dan een meter, en mijn zwarte haar, krullend als dat van een zigeuner, had nog nooit een kapper gezien (als het te lang werd, knipte ik het zelf energiek korter; slechts zelden kwam het bij me op het te kammen, en in het zomerseizoen was het altijd zout van de zee).

Bijna altijd werden wij tweeën voorafgegaan door Immacolatella, die voor ons uit rende en dan weer terugkwam, aan alle muren snuffelde, haar snuit om alle deuren stak en iedereen begroette. Ik ergerde me vaak aan haar familiaire houding ten opzichte van de dorpsgenoten, en met gebiedende fluitjes riep ik haar terug tussen de gelederen van de familie Gerace. Zo kon ik goed oefenen met fluiten. Sinds ik mijn tanden had gewisseld, was ik een meester geworden in die kunst. Met mijn wijsvinger en middelvinger in mijn mond wist ik ware marsklanken tevoorschijn te toveren.

Ik kon ook aardig zingen; van mijn voeder had ik verschillende liedjes geleerd. Soms, wanneer ik achter mijn vader aan liep, of met hem ging varen, zong ik keer op keer over le donne dell’Avana (de vrouwen van Havana), il tabarin (het café chantant), la sierra misteriosa (de mysterieuze siërra), of ik zong de Napolitaanse levensliederen, zoals dat ene met de uithaal: Tu si’ ’a canaria! tu si’ l’ammore! (Jij bent de kanarie! jij bent de liefde!), in de hoop dat mijn vader diep in zijn hart mijn stem zou bewonderen. Hij gaf er niet eens blijk van dat hij me hoorde. Hij was altijd zwijgzaam, gehaast, prikkelbaar, en hij keurde me nauwelijks een blik waardig. Maar het was voor mij al een groot voorrecht dat mijn gezelschap het enige was dat hij duldde op het eiland.

In de boot zat hij aan de riemen, en ik hield de koers in de gaten, zittend op de achtersteven, of schrijlings op de boeg. Soms liet ik me helemaal gaan, bedwelmd door die goddelijke blijdschap, en begon ik met een enorme eigenwaan commando’s te roepen: ‘Hup, rechterriem! Hup, de linker! Slippen!’ Maar als hij dan zijn blik op me richtte, bracht zijn zwijgende grandeur me weer tot het besef van mijn nietigheid. En dan voelde ik me als een ansjovis tegenover een grote dolfijn.

De voornaamste reden voor zijn superioriteit boven alle anderen schuilde in het feit dat hij anders was: dat was zijn mooiste mysterie. Hij was anders dan alle mannen van Procida, oftewel dan alle mensen die ik op de wereld kende, en ook (o, bitterheid) anders dan ik. Hij stak vooral boven de eilandbewoners uit vanwege zijn gestalte (maar die lengte van hem viel alleen op bij vergelijking, als je hem in de buurt van anderen zag. Als hij alleen was, op zichzelf, leek hij bijna klein, zo gracieus waren zijn verhoudingen).

Behalve door zijn gestalte werd hij ook van anderen onderscheiden door zijn kleuren. Zijn lichaam kreeg in de zomer een warme, bruine glans, en leek de zon op te zuigen als een olie; maar in het winterseizoen werd het weer zo licht als een parel. En ik, die in elk seizoen even donker was, zag dat bijna als het teken van een onaardse afkomst: alsof hij een broer was van de zon en de maan.

Zijn zachte, sluike haar was van een matblonde kleur, die bij een bepaalde lichtval een kostbare luister verkreeg; en in zijn nek, waar het korter was, bijna weggeschoren, had het echt een gouden tint. Zijn ogen ten slotte waren van een turkoois-paarsige kleur, zoals je soms ziet bij een gladde zeevlakte, vertroebeld door de wolken.

Dat mooie haar van hem, altijd stoffig en in de war, hing in lokken over zijn gefronste voorhoofd, alsof het met die schaduw zijn gedachten wilde verhullen. En op zijn gezicht, dat door de jaren heen de wrokkige trekken van de adolescentie had bewaard, lag een gesloten, arrogante uitdrukking.

Soms gleed er over zijn gezicht een flits van de angstvallig bewaakte geheimzinnigheden waarmee zijn hoofd altijd bezig leek te zijn: bijvoorbeeld een snel lachje, wild en bijna gevleid; of een slinkse, beledigende grijns; of een plotselinge wrevel, zonder aanwijsbare reden. Voor mij, niet in staat om enige menselijke gril aan hem toe te schrijven, was zijn norsheid even ontzagwekkend als het betrekken van de hemel; een duidelijk teken van mysterieuze gebeurtenissen, net zo belangrijk als de geschiedenis van het heelal.

Zijn beweegredenen behoorden alleen hem toe. Voor zijn stiltes, zijn vrolijkheid, zijn verachting en zijn lijden zocht ik geen verklaring. Die waren voor mij als de sacramenten: groots en gewichtig, verheven boven elke aardse maat, en boven elke oppervlakkigheid.

Stel dat hij op een dag bijvoorbeeld dronken of in een delirium voor mij zou zijn verschenen, dan was dat voor mij beslist geen reden geweest te veronderstellen dat ook hij gevoelig was voor de gewone zwakheden der sterfelijken! Net als ik was hij nooit ziek, voor zover ik me kan herinneren; maar als ik hem toch ziek had gezien, zou ik zijn ziekte niet hebben beschouwd als een van de gebruikelijke foutjes van de natuur. Die zou dan in mijn ogen bijna de betekenis van een mysterieus ritueel hebben aangenomen, waarin Wilhelm Gerace de held was en waarin de celebranten die werden opgeroepen om hem te verzorgen het privilege van een wijding ontvingen! En ik zou er denk ik ook niet aan hebben getwijfeld dat dit vaderlijke mysterie gepaard zou dienen te gaan met een bepaalde kosmische schok, van de aardse landerijen tot aan de sterren.

Er bestaat op het eiland een vlak stuk grond omgeven door hoge rotsen, waar je een echo kunt horen. Soms, als we daar toevallig kwamen, had mijn vader er plezier in om Duitse zinnen te schreeuwen. Ook al wist ik niet wat ze betekenden, ik begreep door zijn arrogante air dat het vreselijke, angstaanjagende woorden moesten zijn: hij slingerde ze de lucht in op een uitdagende, bijna profane toon, alsof hij een wet schond of een betovering verbrak. Wanneer de echo die woorden terugriep, lachte hij, en riep hij nog ergere. Uit ontzag voor zijn autoriteit durfde ik niet mee te doen, en hoewel ik beefde van krijgslustige onrust, hoorde ik die raadsels zwijgend aan. Ik had niet het idee dat ik een gewoon echospelletje bijwoonde, dat vaak genoeg voorkomt onder kinderen, maar een episch duel. We zijn bij Roncevaux, en dan komt Roeland ineens aanstormen met zijn hoorn. Of we zijn in de bergpas van Thermopylae, en achter de rotsen staan de Perzische ruiters verstopt, met hun puntige hoeden.

Als hij op onze tochten door de velden voor een helling stond, werd hij bevangen door ongeduld en stormde hij omhoog, met de verbetenheid waarmee je een geweldige taak onderneemt, alsof hij een scheepsmast beklom. En hij trok zich er niets van aan of ik achter hem aan kwam of niet; maar ik volgde hem halsoverkop, zij het met het nadeel van mijn kortere beentjes, en mijn bloed bruiste van blijdschap. Dit was niet een van de gewone wedlopen die ik talloze keren per dag deed, wedijverend met Immacolatella. Dit was een beroemd toernooi. Daarboven wachtte ons een juichende finish, en alle dertig miljoen goden!

Zijn kwetsbaarheden waren even mysterieus als zijn achteloosheid. Ik herinner me dat hij een keer tijdens het zwemmen een kwal tegen zich aan kreeg. Iedereen kent het effect van zo’n voorval: de huid wordt rood, het is onschuldig en het is zo weer over. Ook hij moet dat hebben geweten, maar toen hij die bloedrode strepen op zijn borst zag, werd hij overvallen door een afgrijzen waardoor hij bleek wegtrok tot en met zijn lippen. Hij vluchtte meteen naar de kant en plofte op zijn rug neer, met zijn armen wijd, als een gevelde strijder die zich al overgeeft aan de misselijkheid van zijn doodsstrijd! Ik knielde bij hem neer; zelf was ik meer dan eens het slachtoffer geworden van zee-egels, kwallen en andere zeedieren, zonder dat ik me ooit druk had gemaakt om hun steken. Maar die dag, toen hij het slachtoffer was, kwam het me voor alsof ik een ware tragedie beleefde. Over het strand en de hele zee daalde een diepe stilte neer, en daarin klonk de kreet van een overvliegende meeuw als een vrouwelijke jammerklacht, een furie.

De Absolute Zekerheden

Hij achtte het beneden zijn waardigheid om mijn hart te veroveren. Hij leerde me nooit Duits, zijn moedertaal; tegen mij sprak hij altijd in het Italiaans, maar dat was een ander Italiaans dan het mijne, dat ik van Silvestro had geleerd. Alle woorden die hij zei leken net uitgevonden, en nog wild; en zelfs mijn eigen Napolitaanse woorden, die hij ook vaak bezigde, klonken uit zijn mond brutaler en nieuwer, als in een gedicht. Dat vreemde taalgebruik schonk hem in mijn ogen de gratie van de Sibillen.

Hoe oud hij was? Ongeveer negentien jaar ouder dan ik! Zijn leeftijd leek me even plechtig en eerbiedwaardig als de heiligheid van de profeten of van koning Salomon. Al zijn daden en uitspraken hadden een dramatische onafwendbaarheid voor mij. Hij was werkelijk het toonbeeld van zelfverzekerdheid, en alles wat hij zei of deed was de getuigenis van een universele wet waaruit ik de eerste geboden van mijn leven afleidde. Daarin schuilde de grootste aantrekkingskracht van zijn gezelschap.

Van huis uit was hij protestants, maar hij praktiseerde geen enkel geloof en gaf blijk van een norse onverschilligheid jegens de eeuwigheid en de problemen die daarbij kwamen kijken. Ikzelf ben katholiek, al sinds ik een maand oud was, op initiatief van mijn voeder Silvestro, die er destijds voor zorgde dat ik werd gedoopt in de parochie beneden bij de haven. Dat was denk ik de eerste en de laatste keer dat ik een kerk heb bezocht in mijn hoedanigheid van christelijke onderdaan. Ik vond het fijn om af en toe in een kerk te verblijven, zoals in een fraaie salon, in een tuin, in een schip. Maar ik zou me ervoor generen om neer te knielen, of iets anders ceremonieels te doen, of te bidden, al was het maar in gedachten: alsof ik werkelijk zou kunnen geloven dat dat het huis van God was, en dat God contact met ons onderhoudt, als hij al bestaat!

Mijn vader had wel enig onderwijs genoten, dankzij zijn jonge moeder, de onderwijzeres, en hij bezat (grotendeels van haar geërfde) boeken, waaronder ook enkele in het Italiaans. Die kleine familie-bibliotheek werd in het Casa dei Guaglioni uitgebreid met vele andere exemplaren, achtergelaten door een jonge literatuurstudent die vele zomers te gast was geweest bij Romeo de Amalfitaan. En dan waren er ook nog verschillende boeken die beantwoordden aan een jeugdige voorliefde, detectives en avonturenverhalen, van verschillende herkomst. Zo kon ik beschikken over een respectabele bibliotheek, ook al bestond die uit oude, versleten boeken.

Het betrof voor het merendeel klassieke werken, of boeken van pedagogische of educatieve aard: atlassen en woordenboeken, geschiedenisboeken, heldenzangen, romans, tragedies en dichtbundels, en vertalingen van beroemde werken. Afgezien van de teksten die voor mij onbegrijpelijk waren (geschreven in het Duits of in het Latijn, of in het Grieks), las en bestudeerde ik die boeken allemaal; en sommige ervan, mijn favorieten, heb ik zo vaak herlezen dat ik ze nu nog bijna uit mijn hoofd ken.

Van de vele dingen die ik door het lezen leerde, koos ik vervolgens spontaan de meest fascinerende lessen, dat wil zeggen die het beste pasten bij mijn natuurlijke gevoel over het leven. Daarmee, en vooral met de eerste zekerheden die me al waren ingegeven door de persoon van mijn vader, vormde zich dus in mijn bewustzijn, of in mijn fantasie, een soort Code van Absolute Waarheid, waarvan de belangrijkste geboden als volgt zouden kunnen worden opgesomd:

I.  DE AUTORITEIT VAN DE VADER IS HEILIG!

II.  DE WARE MANNELIJKE GROOTSHEID SCHUILT IN MOED OM TE HANDELEN, MINACHTING VOOR GEVAAR, EN DAPPERHEID IN GEVECHT.

III.  DE ERGSTE LAAGHEID IS VERRAAD. ALS JE DAN OOK NOG JE VADER OF JE BAAS VERRAADT, OF EEN VRIEND ENZ., IS DAT WEL DE ALLERLAAGSTE LAFFE STREEK!

IV.  GEEN ENKELE LEVENDE MEDEBURGER OP HET EILAND PROCIDA IS WILHELM GERACE EN ZIJN ZOON ARTURO WAARDIG. EEN GERACE ZOU ZICHZELF VERLAGEN DOOR EEN VERTROUWELIJKE OMGANG MET EEN MEDEBURGER.

V.  GEEN ENKELE LIEFDE IN HET LEVEN EVENAART DIE VAN DE MOEDER.

VI.  KLIP-EN-KLARE BEWIJZEN EN ALLE MENSELIJKE ERVARINGEN TONEN AAN DAT GOD NIET BESTAAT.

De Tweede Wet

Deze zekerheden die ik als kind had vormden lange tijd niet alleen datgene wat ik eerde en liefhad, maar ook de kern van de enige mogelijke werkelijkheid voor mij! In die jaren zou het me niet alleen onterend, maar zelfs onmogelijk hebben geleken om buiten mijn grote zekerheden te leven!

Maar bij gebrek aan een geschikte gesprekspartner met wie ik in vertrouwen kon praten, had ik er nooit een woord over gezegd tegen wie dan ook. Mijn Code was mijn angstvallig bewaarde geheim gebleven: en dat was natuurlijk nobel en trots, en dus een positief kenmerk, maar het maakte het ook lastig. Een andere moeilijkheid van mijn Code was iets wat ik juist had verzuimd te noemen. Ik bedoel, geen van mijn wetten benoemde datgene waar ik het meest van gruwde: de dood. Die omissie was van mijn kant een teken van elegantie en van verachting jegens dat gehate onderwerp, dat dus niets anders restte dan zich op slinkse wijze tussen de woorden van mijn wetten te wringen, als een paria of een spion.

In mijn natuurlijke opgewektheid wendde ik al mijn gedachten af van de dood, als van een onmogelijk sujet dat vreselijke gewoontes had en dat ambivalent, onbegrijpelijk, volslagen slecht en schandelijk was. Aan de andere kant gold dat hoe groter mijn hekel aan de dood was, des te liever en enthousiaster ik halsbrekende toeren uithaalde: sterker nog, ik vond geen enkel spel leuk genoeg als het niet de aantrekkingskracht van het gevaar had. En zo was ik opgegroeid met die tegenstelling: ik hield van heldhaftigheid en ik haatte de dood. Al zou het kunnen dat dat geen tegenstelling was.

De hele werkelijkheid scheen me helder en zeker toe: alleen de duistere vlek van de dood vertroebelde die; en dus deinsden mijn gedachten, zoals ik al zei, op dat punt vol afschuw terug. Al meende ik anderzijds in die afschuw misschien een fatale aanwijzing van mijn onvolwassenheid te bespeuren, zoals de angst voor het donker bij onbenullige grietjes (onvolwassenheid was mijn schande). En ik wachtte tot die enige troebelheid – de dood – voor mij zou oplossen in de heldere werkelijkheid, als rook in transparante lucht, ten teken van mijn wonderbaarlijke volwassenheid.

Tot die dag kon ik mezelf in wezen als niets anders beschouwen dan een onbeduidend jochie; en alsof ik werd aangetrokken door een verraderlijke luchtspiegeling was ik intussen alleen maar bezig me uit te sloven (zoals mijn vader het noemde) in allerlei kinderlijke bravourestukjes… Al volstonden dergelijke bravourestukjes natuurlijk niet, vond ik zelf, om me te bevorderen tot de zo begeerde rang (de volwassenheid), noch om me te verlossen van een groot innerlijk wantrouwen jegens mezelf.

In feite was het dan ook alleen maar spel; de dood daarginder was nog altijd een vreemde voor me, als een onwaarschijnlijke fantasie. Hoe zou ik me daarentegen gedragen als ik echt op de proef werd gesteld, in een oorlog bijvoorbeeld, wanneer ik die donkere, monsterlijke vlek daadwerkelijk zou zien oprukken en steeds groter zag worden…?

Zo heb ik, sceptisch tijdens mijn kinderlijke durfspelletjes, vanaf het begin altijd de ultieme uitdaging afgewacht, als mijn eigen uitdager en rivaal. Kwam dat misschien doordat ik alleen maar een ijdel ventje was en meer niet (waar W.G. me eens voor heeft uitgemaakt)? Was die voortijdige bitterheid ten opzichte van de dood, die me bedrukte en me verlokte om mezelf ervan te verlossen, eigenlijk misschien niets anders dan de drang om mezelf zozeer te behagen tot ik eraan onderdoor zou gaan – dezelfde drang die Narcissus te gronde richtte?

Of was het misschien alleen maar een excuus? Daar is geen antwoord op. En trouwens, dat zijn mijn zaken. Kortom: in mijn Code was de Tweede Wet (waarin die befaamde verzwijging het natuurlijkst zat weggedoken, als in haar hol) voor mij de belangrijkste van allemaal.

De Vierde Wet

De Vierde Wet, die me was ingegeven door het gedrag van mijn vader, was zonder meer, misschien in combinatie met een natuurlijke neiging van me, de primaire oorzaak van mijn eenzaamheid op Procida. Ik zie haast voor me hoe mijn kleine gestalte daar rondloopt, in de haven, tussen het drukke verkeer van de mensen, met een air van argwanende, stugge superioriteit, als een vreemdeling die te midden van een vijandig volk is beland. De meest vernederende karaktertrek die me opviel bij dat volk, was hoe afhankelijk ze allemaal voortdurend waren van de praktische noodzakelijkheden in het leven; en dat kenmerk benadrukte alleen maar des te meer dat mijn vader toch echt van een glorieus ander slag was! Niet alleen de armen, maar ook de rijken leken zich continu druk te maken om hun huidige belangen of verdiensten: allemaal, van de kleine schooiers die elkaar te lijf gingen voor een muntje, een stuk brood of een gekleurd steentje, tot aan de eigenaren van de vissersboten die discussieerden over de prijs van de vis alsof dat de belangrijkste waarde van hun bestaan was. Niemand van al die mensen interesseerde zich blijkbaar voor boeken of voor grootse daden! Soms werden de schooljongens door hun meester op een leeg plein opgesteld voor pre-militaire oefeningen. Maar die meester was een slome vetzak, de jongens vertoonden geen talent of enthousiasme; en het hele schouwspel, van de uniformen tot de bewegingen en de houdingen, kwam zo weinig krijgshaftig over, naar mijn oordeel, dat ik er direct met een pijnlijk gevoel mijn blik van afwendde. Ik zou rood van schaamte zijn geworden als mijn vader net op dat moment was aan komen lopen en me erop had betrapt dat ik naar bepaalde scènes of personen stond te kijken!

De gevangenisburcht

De enige eilandbewoners die niet mijn vaders verachting en aversie leken te wekken, waren de onzichtbare, naamloze gedetineerden van de Strafinrichting. Sterker nog, hij had bepaalde romantische, vervloekte gewoontes die mij deden veronderstellen dat hij door een soort broederschap, of omerta, niet alleen verbonden was met hen, maar ook met alle andere levenslang veroordeelden en bajesklanten van de wereld. En ook ik stond natuurlijk aan hun kant, niet alleen om mijn vader te imiteren, maar ook vanwege mijn natuurlijke inslag, waardoor ik de gevangenis beschouwde als een onrechtvaardige, absurde gruwel, net als de dood.

De burcht van de Strafinrichting leek me een soort naargeestig, heilig terrein, en dus verboden; ik kan me niet heugen dat ik het in mijn kindertijd ooit in mijn eentje heb betreden. Soms begon ik haast gefascineerd de helling op te lopen die ernaartoe voert, maar zodra ik die poorten zag opdoemen, rende ik ervandoor.

Ik herinner me dat ik destijds, op de wandelingen met mijn vader, wel een of twee keer samen met hem door de poorten van de burcht ben gegaan, en door die verlaten kwartieren heb rondgelopen. En in mijn jeugdherinneringen waren die zeldzame uitstapjes als doortochten in een gebied ver weg van mijn eiland. In het kielzog van mijn vader keek ik vanaf de verlaten binnenplaats naar die zogenaamde wolvenmuilraampjes, maar zodra ik achter een tralieraam van de ziekenboeg de treurige witte kleur van een gevangenisuniform opving, wendde ik mijn blik af. De nieuwsgierigheid, of zelfs alleen maar de belangstelling, van vrije, gelukkige mensen leek me kwetsend voor de gedetineerden. De zon, op dat plaveisel, leek me een belediging, en de kraaiende haantjes op het erf van de hutten, de koerende duiven in de daklijsten, irriteerden me, daar op die hoge plek, vanwege hun indiscrete hoogmoed. Alleen de vrijheid van mijn vader was in mijn ogen niet krenkend maar juist geruststellend, als de verzekering dat er in elk geval één iemand gelukkig was daar, op die droeve heuvel. Met zijn elegante gezwinde tred, een beetje schommelend zoals matrozen lopen, in zijn hemelsblauwe hemd dat opbolde in de wind, leek hij me de boodschapper van een zegevierend avontuur, van een betoverende macht. Diep in mijn hart was ik er vrijwel van overtuigd dat hij er enkel door een raadselachtige minachting of een zekere onbezorgdheid van werd weerhouden om zijn heldhaftige wil uit te oefenen door de poorten van de Strafinrichting open te beuken en de gevangenen te bevrijden. Ik kon me werkelijk niet voorstellen dat er grenzen waren aan zijn heerschappij. Als ik in wonderen had geloofd, zou ik hem beslist in staat hebben geacht die te verrichten. Maar zoals ik al heb laten weten, geloofde ik niet in wonderen, noch in occulte krachten, waarvan sommige mensen hun hele lot laten afhangen, zoals herderinnetjes dat laten afhangen van de heksen of de feeën!