DE GESCHIEDENIS

Elsa Morante

De geschiedenis

Vertaald uit het Italiaans door Frédérique van der Velde

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk 1982

Vierde druk 2023

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te achterhalen.

Wie meent rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Oorspronkelijke titel La storia

© 1974 Elsa Morante en Giulio Einaudi Editore S.p.A.

© 1982, 2023 Nederlandse vertaling erven Frédérique van der Velde / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Rai Com

Foto auteur © Elsa Morante Estate

NUR 302

ISBN 978 90 284 5101 8

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2023, met ISBN 978 90 284 5100 1

Por el analfabeto a quien escribo

Er is in geen enkele mensentaal een woord

dat de proefdieren kan troosten

die het waarom van hun dood niet kennen.

Een overlevende van Hiroshima

… dat Gij deze dingen voor wijzen en verstandigen verborgen hebt,

doch aan kinderkens geopenbaard…

… want zo is het een welbehagen geweest voor U.

Lucas 10:21

…19––

‘… me een catalogus, een brochure, te bezorgen, want hier, lieve moeder,

bereikt het nieuws uit de wijde wereld ons niet…’

(Uit de Siberische brieven)

… 1900-1905

De nieuwste wetenschappelijke ontdekkingen omtrent de structuur van de materie kondigen het begin van het atoomtijdperk aan.

1906-1913

Er is niet zo veel nieuws in de wijde wereld. Evenals alle eeuwen en millennia die haar op aarde zijn voorafgegaan richt ook deze nieuwe eeuw zich naar het bekende, starre principe van de historische dynamiek: voor sommigen de macht en voor anderen de slavernij. En op dit principe berust zowel de interne maatschappelijke orde (in deze tijd beheerst door de kapitalistisch genoemde ‘Krachten’) als de externe internationale orde (imperialisme genoemd) die wordt beheerst door enige ‘Machten’ genoemde staten die vrijwel het gehele aardoppervlak onder elkaar verdelen in hun respectieve bezittingen of wereldrijken. Hierbij is als laatste Italië gekomen, dat de rang van Grote Mogendheid ambieert en om die te verdienen gewapenderhand reeds enige zwakkere vreemde landen heeft overmeesterd, waardoor het zich een klein koloniaal bezit, maar nog geen wereldrijk heeft geschapen.

Hoewel de elkaar beconcurrerende Machten nog altijd dreigend en bewapend tegenover elkaar staan, sluiten ze zich telkens aaneen in blokken om gemeenschappelijk hun belangen te verdedigen (die in het binnenland overeenkomen met de belangen van de ‘krachten’. De anderen, de tot slavernij gedoemden, die niet in de winst delen maar toch nuttig zijn, worden deze belangen gepresenteerd in de vorm van ideële abstracties die in dezelfde mate variëren als de praktijk van de propaganda die bijvoorbeeld graag met het begrip vaderland schermt.).

In deze periode strijden in Europa twee blokken om de macht: de Triple Entente van Frankrijk, Engeland en het tsaristische Rusland en de Triple Alliantie: Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië. (Later zal Italië naar de Entente overlopen.)

In het middelpunt van al deze sociale en politieke bewegingen staan de grootindustrieën, die door hun onstuimige ontwikkeling uitgegroeid zijn tot massa-industrieën (die de arbeider verlagen tot ‘een simpel hulpstuk van de machine’). Om te functioneren zijn ze voor de consumptie aangewezen op de massa, en omgekeerd. En omdat de industrie altijd in dienst van ‘Krachten’ en ‘Machten’ staat, richt haar productie zich in de eerste plaats op de aanmaak van wapens (de bewapeningswedloop), die op grond van een economie van massaconsumptie een afzet moet vinden in een massale oorlog.

1914

De Eerste Wereldoorlog breekt uit tussen de twee blokken elkaar vijandig gezinde ‘Machten’ waarbij zich successievelijk andere bondgenoten of satellieten aansluiten. Voor het eerst wordt gebruikgemaakt van de nieuwe (of geperfectioneerde) producten van de wapenindustrie, zoals tanks en gifgas.

1915-1917

Hoewel het overgrote deel van de Italiaanse bevolking tegen de oorlog is (en daarom defaitistisch wordt genoemd) drijven de koning, de nationalisten en de verschillende belangengroepen het deelnemen van Italië aan de oorlog aan de zijde van de Entente door. Onder andere schaart ook de supermacht van de Verenigde Staten zich om de Entente.

In Rusland wordt de oorlog tegen de Grote Mogendheden beëindigd ten gevolge van de grote marxistische revolutie die onder leiding van Lenin en Trotski het internationale communisme proclameert. (‘De arbeiders hebben geen vaderland.’ ‘Oorlog tegen de oorlog.’ ‘De imperialistische oorlog veranderen in burgeroorlog.’)

1918

De Eerste Wereldoorlog eindigt met de overwinning van de Entente en haar toenmalige bondgenoten (zevenentwintig zegevierende naties waaronder het Japanse keizerrijk). Tien miljoen doden.

1919-1920

De overwinnaars en hun bondgenoten worden op de vredesconferentie vertegenwoordigd door zeventig personen, die komen tot een nieuwe verdeling van de wereld en die de nieuwe kaart van Europa ontwerpen. Met de ondergang en de verbrokkeling van de overwonnen Centrale Mogendheden wordt de afstand van hun koloniale bezit aan de overwinnaars besloten. Verder wordt besloten nieuwe, onafhankelijke Europese staten te stichten volgens het nationaliteitsprincipe (Albanië, Joegoslavië, Tsjecho-Slowakije en Polen). Duitsland moet onder andere de Poolse Corridor afstaan, die zijn nationale grondgebied in tweeën deelt en Polen toegang geeft tot de zee.

De vredesvoorwaarden worden als onbevredigend en voorlopig bestreden door enige onderhandelingspartners, waaronder Italië (verminkte vrede), en blijken ondraaglijk voor de tot honger en vertwijfeling veroordeelde bevolking van de overwonnen landen (straffende vrede).

Bij de vredesonderhandelingen ontbreekt Rusland, dat op dat ogenblik is omsingeld en veranderd in een slagveld als gevolg van de militaire interventie van de grote mogendheden (Frankrijk, Engeland, Japan en de Verenigde Staten) in de burgeroorlog tegen het Rode Leger.

Tijdens deze beslissende krachtproef en onder de druk van bloedbaden, epidemieën en ontberingen wordt in Moskou de Komintern (de communistische Internationale) opgericht, die alle proletariërs ter wereld, zonder onderscheid naar ras, taal en nationaliteit, oproept tot eendrachtige verbondenheid in revolutionaire eenheid, met als einddoel de Internationale Republiek van het proletariaat.

1922

Na jaren burgeroorlog, eindigend met de overwinning van de revolutionairen, verrijst uit het oude Rusland de nieuwe Sovjet-Unie. Zij zal het symbool van hoop worden voor alle ‘verworpenen der aarde’ wier ellende door de oorlog – gewonnen of verloren – slechts groter is geworden. Voor de andere mogendheden en voor de grootgrondbezitters en grootindustriëlen daarentegen, voor wie de oorlog in hoofdzaak een lucratieve speculatie is geweest, zal de nieuwe staat de belichaming zijn van het fameuze ‘spook van het communisme’, dat nu Europa bedreigt. Deze profiteurs verenigen zich in Italië (de zetel van een van hun kwalijkste vertakkingen) met hun handlangers en met de tegenstanders van de verminkte vrede om niets en niemand ontziend hun belangen te verdedigen. En het duurt niet lang of ze vinden een voorvechter en passend instrument in Benito Mussolini, een middelmatige streber, de ‘personificatie van al het uitschot’ van het slechtste Italië. Eerst had hij geprobeerd onder het vaandel van het socialisme hogerop te komen, maar het leek hem voordeliger over te lopen naar het kamp van de gevestigde machten (het grootkapitaal, de koning en later ook de paus). Uitsluitend op basis van een gegarandeerd, militant en goedkoop anticommunisme richt hij zijn fasci op, een kliek van slaafse volgelingen en huurmoordenaars van de burgerlijke revolutie. En in dat gezelschap behartigt hij de belangen van zijn opdrachtgevers met het terroristische geweld van armzalige strijdgroepen die bestaan uit omkoopbare warhoofden. Aan deze man vertrouwt de koning van Italië (die zich, afgezien van zijn geërfde koningstitel, op geen enkele verdienste kan beroepen) de regering van het land grif toe.

1924-1925

In de Sovjet-Unie sterft Lenin. Onder zijn opvolger, die de naam Stalin (Man van Staal) heeft aangenomen, moeten wat in het binnenland noodzakelijk is, zoals collectivisatie, industrialisatie en de verdediging tegen de eensgezind anticommunistische mogendheden, enzovoort, de idealen van Trotski en de Komintern (permanente revolutie) noodgedwongen wijken voor de stelling van Stalin (socialisme in één enkel land). Tot ten slotte de dictatuur van het proletariaat die Marx voor ogen stond, nadat deze was gereduceerd tot de hiërarchische dictatuur van een partij, degradeert tot de persoonlijke dictatuur van Stalin.

In Italië heerst intussen de totalitaire dictatuur van de fascist Mussolini, die, om zijn macht te versterken, een demagogische formule heeft uitgedacht. Deze slaat vooral in bij de middenstand, die (omdat hij jammer genoeg zelf geen echte idealen heeft) in valse idealen een compensatie voor de eigen middelmatigheid zoekt. Mussolini wijst op de roemrijke herkomst van de Italianen, wettige erfgenamen van de grootste supermacht in de geschiedenis, het Romeinse imperium van de Caesars. Door deze en andere nationale leuzen wordt Mussolini tot ‘massa-idool’ verheven en neemt de titel Duce aan.

1927-1929

In China begint de guerrillaoorlog van de communistische revolutionairen onder leiding van Mao Tse-Toeng tegen de centrale nationalistische regering.

In Sovjet-Rusland lijdt de oppositie een nederlaag. Trotski wordt uit de partij gestoten en moet het land verlaten.

In Rome: het verdrag van Lateranen van het Vaticaan met het fascisme.

1933

In een soortgelijke situatie als in Italië geeft het heersende bestel in Duitsland de teugels van de regering in handen van de grondlegger van het Duitse fascisme (nationaalsocialisme) Adolf Hitler – een onzalige bezetene, verteerd door een verdorven vernietigingsdrang (‘Het doel is het elimineren van de levende krachten’). Ook Hitler wordt met de titel ‘Führer’ tot massa-idool verheven en hij kiest als machtsformule de superioriteit van het arische ras boven alle andere mensenrassen. Bijgevolg vereist het reeds opgestelde programma van het Grootduitse Rijk de totale knechting en uitroeiing van alle minderwaardige rassen, om te beginnen van het joodse volk. In Duitsland begint de systematische jodenvervolging.

1934-1936

De Lange mars van Mao Tse-Toeng door China (twaalfduizend kilometer), die om de overmachtige troepen van de nationalistische regering (Kwomintang) heen trekt. Van de honderddertigduizend man van het Rode Leger komen er slechts dertigduizend levend aan.

In de Sovjet-Unie begint Stalin (nu zelf ook ‘massa-idool’) de ‘Grote Zuivering’ met het geleidelijk verwijderen van de oude revolutionairen uit de partij en het leger.

Zich beroepend op de door de Duce bedachte formule van het oude Romeinse Rijk eigent Italië zich gewapenderhand Abessinië (een onafhankelijke Afrikaanse staat) toe en bevordert zichzelf tot wereldrijk.

Burgeroorlog in Spanje, ontketend door de katholieke fascist Franco (bijgenaamd de Generalissimo en El Caudillo) in opdracht van de heersende machten, zoals gebruikelijk, uit angst voor de dreiging van het communistische ‘spook’. Na drie jaar van vernielingen en massale bloedbaden (onder andere wordt het in Europa gewoonte complete steden mét hun inwoners vanuit de lucht te verwoesten) krijgen de fascisten (falangisten) de overhand, dankzij de massale hulp van de Duce en de Führer; alle mogendheden van de wereld laten dit oogluikend toe.

De Führer en de Duce verenigen zich in de as Rome-Berlijn, die vervolgens geconsolideerd wordt door het militaire verdrag dat bekendstaat als het Stalen Pact.

1937

Na een anti-Kominternverdrag met de Asmogendheden gesloten te hebben valt het keizerlijke Japan China binnen, waar de burgeroorlog tijdelijk wordt gestaakt om de vijand eendrachtig het hoofd te bieden.

In Sovjet-Rusland (politiek geïsoleerd in een wereld waarvan de belangen botsen met het communisme) past Stalin, terwijl hij in het binnenland het systeem van terreur verhevigt, steeds meer de objectieve strategie van een realpolitik toe in zijn buitenlandse betrekkingen met de grote mogendheden.

1938

Nadat aanvankelijk de hoogste lagen van de Sovjetbureaucratie het slachtoffer van de stalinistische terreur zijn geweest, strekt de zuiveringsactie zich nu ook uit tot het volk (miljoenen en nog eens miljoenen arrestaties en deportaties naar de werkkampen, willekeurige doodvonnissen in een monsterachtige omvang, enzovoort). Niettemin is de Sovjet-Unie voor de ontelbare onderdrukten in de wereld – die overigens nergens van op de hoogte zijn en voortdurend bedrogen worden – nog steeds het enige vaderland van hun hoop (want het is moeilijk één hoop te laten varen als er geen andere hoop is).

Het Akkoord van München tussen de Asmogendheden en de westerse democratieën.

In Duitsland is de bloedige nacht bekend als de Kristallnacht in feite het sein tot de openlijke genocide van de Duitsers op de joden.

Italië volgt het voorbeeld van zijn bondgenoot Duitsland en kondigt zijn eigen rassenwetten af.

1939

Ondanks de recente afspraken met de westerse mogendheden om de vrede te bewaren denkt Hitler er niet aan af te wijken van zijn programma, dat in de eerste plaats de verwezenlijking van de Duitse imperialistische aanspraken en een herziening van de straffende vrede van twintig jaar tevoren beoogt. Daarom valt Hitler na de annexatie van Oostenrijk Tsjecho-Slowakije binnen (de Duce volgt prompt zijn voorbeeld en annexeert Albanië) en knoopt vervolgens diplomatieke onderhandelingen aan met het stalinistische Rusland.

Het resultaat van deze onderhandelingen is een non-agressiepact tussen het nationaalsocialistische Duitsland en de Sovjet-Unie – dat beide partijen toestaat Polen onder de voet te lopen en te verdelen. Op de overrompelende actie van Hitlers troepen tegen West-Polen reageren Frankrijk en Engeland met de oorlogsverklaring aan Duitsland, hetgeen de stoot geeft tot de Tweede Wereldoorlog.

Voor het oorlogsmaterieel zorgt de op volle toeren werkende oorlogsindustrie, die miljoenen mensen aan de machines heeft gezet en nieuwe wapens heeft ontwikkeld, waaronder in de eerste plaats de zwaarbewapende en gepantserde tanks, de Panzers, en de jachtvliegtuigen en bommenwerpers met grote actieradius, die al in het begin van de oorlog worden gebruikt.

Intussen is Stalin bezig zijn eigen strategische plannen uit te voeren (die al op de onvermijdelijke botsing met Duitsland vooruitlopen). Na de inval in Oost-Polen onderwerpt hij de Baltische staten, ondanks het uitzichtloze verzet van Finland, dat ten slotte door de Sovjettroepen wordt verslagen. Ook de Sovjetindustrie werkt met totalitaire betrokkenheid aan de massaproductie van oorlogsmaterieel, waarbij ze zich speciaal toelegt op het ontwikkelen van moderne raketten met een zeer groot explosievermogen.

VOORJAAR-ZOMER 1940

De eerste fase van de Tweede Wereldoorlog kenmerkt zich door de onvoorstelbare snelheid waarmee de troepen van de Führer oprukken. Na Denemarken, Noorwegen, Nederland, België en Luxemburg te hebben bezet loopt de Wehrmacht Frankrijk tot aan de poorten van Parijs onder de voet. De Duce – die tot dusver min of meer neutraal is gebleven, maar er nu van overtuigd is dat de overwinning voor de deur staat – besluit zich aan het Stalen Pact te houden. (‘Ik zal een paar duizend mensen moeten opofferen om plaats te kunnen nemen aan de tafel van de vredesconferentie.’) Vier dagen voor de intocht van de Duitsers in Parijs verklaart hij Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog. De triomfantelijke successen van Hitler noch zijn vredesaanbiedingen kunnen Groot-Brittannië ertoe bewegen de strijd te staken. Integendeel, Engeland biedt hardnekkig tegenstand terwijl door de Italiaanse inmenging een nieuw front ontstaat in het Middellandse Zeegebied en Afrika. Tegen ieders verwachting in breidt de aanvankelijke Blitzkrieg of bliksemoorlog van de As zich uit en sleept zich voort.

Luchtoorlog van Hitler tegen Engeland, onafgebroken bombardementen en de totale verwoesting van wegen, havens, installaties en hele bewoonde steden. Het woord ‘coventriseren’, naar de Engelse stad Coventry, die door de Duitse luchtaanvallen met de grond gelijkgemaakt werd, wordt een begrip. De bommenterreur, die weken en maanden zonder onderbreking wordt voortgezet met de bedoeling de Britse weerstand te breken (met het oog op een mogelijk beslissende landing op Engelse bodem), heeft echter niet het beoogde effect.

De oorlogshandelingen in het westen brengen de Führer intussen niet af van zijn andere geheime plannen voor een toekomstige aanval op de Sovjet-Unie (zoals voorzien in het historische plan van het Grootduitse Rijk, dat zowel de uitroeiing van het minderwaardige Slavische ras vereist als het van de aardbodem wegvagen van het bolsjewistische spook). Maar ook hier onderschat de Führer de reserves van de tegenstander en de risico’s van de onderneming.

Driemogendhedenverdrag tussen Duitsland, Italië en Japan met het doel in Eurazië een ‘nieuwe (imperialistisch-fascistische) orde’ te vestigen. Tot het verdrag treden toe: Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Slowakije en Joegoslavië.

HERFST-WINTER 1940

Onverwachte aanval van Italië op Griekenland, door de verantwoordelijken aangekondigd als ‘een simpel wandelingetje’. De slecht voorbereide onderneming blijkt echter rampzalig voor de Italianen, die, teruggedreven door de Grieken, in wanorde vluchten en van bevoorrading verstoken in de bergen van Epirus door de winter worden verrast.

De Italiaanse vloot lijdt zware verliezen in de Middellandse Zee.

In Noord-Afrika blijkt het moeilijk de Italiaanse stellingen te verdedigen die worden bedreigd door het Britse woestijnleger…

Op een dag in januari van het jaar

1941

slenterde een Duitse soldaat

door de wijk San Lorenzo in Rome.

Hij kende amper vier woorden Italiaans

en de wereld kende hij nauwelijks of niet.

Zijn voornaam was Gunther.

Zijn achternaam blijft onbekend.

1

Op een dag in januari van het jaar 1941 slenterde een Duitse soldaat, die op doorreis was en van een vrije middag profiteerde, in zijn eentje door de wijk San Lorenzo in Rome. Het was een uur of twee en om die tijd waren er zoals gebruikelijk weinig mensen op straat. Geen van de voorbijgangers nam echter notitie van de soldaat omdat de Duitsers, ook al waren ze in deze oorlog wapenbroeders van de Italianen, in bepaalde arbeiderswijken niet populair waren. De soldaat onderscheidde zich trouwens niet van zijn soortgenoten: hij was groot, blond en hij had de gebruikelijke houding van fanatieke discipline met vooral in de stand van zijn pet iets echt uitdagends.

Natuurlijk, als je hem nauwkeuriger bekeek, ontbrak het hem niet aan bepaalde karakteristieke kenmerken. Zo lag er bijvoorbeeld een wanhopige blik in zijn ogen, die in strijd was met zijn krijgshaftige allure. Zijn gezicht leek ongelooflijk onvolwassen, hoewel hij ongeveer 1,85 meter lang moest zijn. En zijn uniform, hoewel het nieuw was en strak om zijn magere lichaam sloot, was in de taille en de mouwen te kort en liet zijn polsen, zo schonkig en naïef als die van een boer of een arbeider, bloot – een potsierlijk gezicht voor een soldaat van het Duitse Rijk, vooral destijds, in het begin van de oorlog.

Hij was dan ook werkelijk heel plotseling de vorige zomer en herfst uit zijn krachten gegroeid en wel zozeer dat zijn gezicht deze onstuimige groei door tijdgebrek niet had kunnen bijhouden en net zo gebleven was als vroeger, zodat het hem er voortdurend van leek te beschuldigen dat hij zelfs niet oud genoeg was om gewoon soldaat te zijn. Hij was een eenvoudige rekruut van de laatste lichting en was net onder de wapens geroepen. Voor hij onder dienst ging, had hij altijd met zijn broers en zusters en zijn moeder, die weduwe was, in zijn ouderlijk huis in Beieren, in de buurt van München, gewoond.

Hij kwam, om precies te zijn, uit het landelijke plaatsje Dachau, dat later, na het einde van de oorlog, berucht zou worden door het naburige ‘werkkamp’ en de ‘speciale afdeling voor biologische experimenten’. Maar in de tijd dat de jongen in het dorp opgroeide, verkeerde deze monsterlijke moordmachine nog in haar geheime begin- en proefstadium. In de omgeving en zelfs in het buitenland werd het kamp zowaar geprezen als een soort modelsanatorium voor gedesoriënteerde geesten… Destijds waren er ongeveer vijf- tot zesduizend gevangenen, maar hun aantal werd van jaar tot jaar groter. Uiteindelijk, in 1945, bedroeg het totale aantal mensen dat daar is vermoord 66.428.

De persoonlijke ervaringen van de soldaat, waarmee hij echter niet in de duistere toekomst kon doordringen, waren wat het verleden en ook wat het heden betrof beperkt gebleven tot enkele vrij verwarde belevenissen. Voor hem was zijn thuis in dat Beierse dorp het enige duidelijke en vertrouwde punt in de duizelende dans van het lot. Voor hij soldaat werd, was hij nooit verder gekomen dan de naburige stad München, waar hij af en toe als elektricien karweitjes had opgeknapt en waar hij niet lang geleden het bedrijven van de liefde had geleerd met een oude prostituee.

Deze winterse dag in Rome was het bewolkt en drukkend. Gisteren was het Driekoningen geweest – ‘na het Driekoningenfeest zijn alle feesten er geweest’, zoals de Italianen zeggen – en de soldaat was pas een paar dagen tevoren teruggekeerd van zijn kerstverlof, dat hij thuis had doorgebracht.

Zijn voornaam was Gunther. Zijn achternaam blijft onbekend.

Hij was die ochtend in Rome aangekomen voor een kort verblijf, om zich voor te bereiden op zijn weg naar een bestemming die de generale staf bekend, maar voor de troepen nog een geheim was. De kameraden van zijn onderdeel waren er bijna zeker van dat het geheimzinnige reisdoel Afrika was, waar men kennelijk van plan was garnizoenen te legeren om de koloniale bezittingen van het verbonden Italië te verdedigen. Deze berichten hadden hem in het begin opgewonden door het vooruitzicht van een waar exotisch avontuur.

AFRIKA! Wat een naam voor iemand die nauwelijks de kinderschoenen ontwassen was en tot dusver alleen op de fiets of met de autobus naar München was gegaan!

AFRIKA! AFRIKA!

… Meer dan duizend zonnen en tienduizend trommels tsants

tamtam baobab ibar!

Duizend trommels en tienduizend zonnen

Op de broodbomen en cacaoplanten!

Rood oranje groen en rood

de apen voetballen met de kokosnoten

Daar is de Grote Tovenaar Mboenoemnoe Roeboemboe onder

een parasol van papegaaienveren!!

Daar rijdt de witte rover op een buffel

en trekt door het Drakengebergte en de Atlas

tsants tamtam baobab ibar

in de tunnels van de rivierwouden

waar de miereneters krioelen en springen!

Ik heb een hut vol goud en diamanten

en op mijn dak heeft een struisvogel zijn nest gebouwd.

Ik ga dansen met de koppensnellers.

Ik heb een ratelslang betoverd.

Rood oranje groen rood,

ik slaap in een hangmat bij de Roewenzori

In het land van de duizend heuvels

vang ik leeuwen en tijgers als hazen.

Ik vaar in mijn kano op de rivier van de nijlpaarden, duizend

trommels en tienduizend zonnen!

Ik vang krokodillen als hagedissen

in het Ngamimeer

en in de

Limpopo.

… Hier in Italië was hij voor de eerste keer in het buitenland en dat had al een voorproefje kunnen zijn van al het nieuwe en opwindende dat hem wachtte. Maar nog vóór hij hier aankwam, al toen hij de vaderlandse bodem verliet, was hij overvallen door een vreselijke triestheid en eenzaamheid die verrieden hoe pril en vol tegenstrijdigheden hij nog was. Een beetje hunkerde hij naar avontuur; maar een beetje was hij, zonder het zelf te weten, nog een moederskindje. Hij nam zich voor onvoorstelbare heldendaden te verrichten ter ere van zijn Führer; tegelijkertijd kon hij echter het idee niet van zich afzetten dat de oorlog een zinloze algebra was die de generale staf had bedacht maar die hem niets aanging. Enerzijds voelde hij zich tot elke bloedige gewelddaad bereid, anderzijds dacht hij de hele reis voortdurend met bitter medelijden aan zijn prostituee in München, die, omdat ze oud was, waarschijnlijk niet veel klanten meer zou vinden.

Terwijl zijn reis hem steeds verder naar het zuiden bracht, verdrong zijn trieste stemming elk ander gevoel tot hij blind was voor het landschap, de mensen, elk schouwspel of alles wat nieuw was. ‘Zo word ik letterlijk als een kat in de zak naar het Zwarte Werelddeel vervoerd!’ zei hij bij zichzelf. Ditmaal dacht hij niet Afrika, maar echt Schwarzer Erdteil, zwart werelddeel, en daarbij zag hij een zwart tentzeil voor zich dat zich nu al eindeloos boven hem uitstrekte en hem van zijn kameraden scheidde. En zijn moeder, zijn broers en zusters, de klimplanten tegen de muur van het huis, de kachel in de gang losten zich op in een wervelend waas dat boven het zwarte tentzeil wegdreef als een melkweg op zijn vlucht door het heelal.

In deze stemming maakte hij, eenmaal in Rome aangekomen, gebruik van zijn middagverlof om alleen en op goed geluk te dwalen door de straten in de buurt van de kazerne waar zijn onderdeel tijdens het oponthoud was gelegerd. Zo belandde hij in de wijk San Lorenzo, niet met opzet, maar bij toeval, als een door bewakers omringde verdachte die met zijn bespottelijke laatste beetje vrijheid niet méér weet te beginnen dan met een lor. Hij kende precies vier woorden Italiaans en van Rome wist hij niet meer dan wat er op de lagere school over wordt onderwezen. Daarom kostte het hem geen moeite de oude vervallen huurkazernes van San Lorenzo voor de antieke en monumentale architectuur van de Eeuwige Stad aan te zien! En toen hij achter de dikke muren van het enorme Veranokerkhof de lelijke grafmonumenten zag, dacht hij dat het de historische graftomben van de Romeinse keizers en pausen waren. Dat was voor hem echter geen reden om te blijven staan en ze te bekijken. Op dat ogenblik waren het Capitool en het Colosseum voor hem niet meer dan een hoop puin. De geschiedenis was een vloek. En de geografie ook.

Om de waarheid te zeggen was het enige wat hij op dit moment in de straten van Rome instinctief zocht een bordeel. Niet zozeer vanwege een onweerstaanbare en dringende begeerte, maar eerder omdat hij zich zo alleen voelde; hij dacht dat hij zich slechts in het lichaam van een vrouw, weggezonken in dat warme en vriendelijke nest, minder alleen zou voelen. Maar voor een vreemdeling in zijn toestand en zijn sombere en grimmige stemming bestond er weinig hoop in deze omgeving en op dit tijdstip zo’n toevluchtsoord te vinden zonder dat iemand hem de weg wees. Evenmin kon hij erop rekenen dat het toeval hem het geluk in de schoot zou werpen op straat iemand te ontmoeten omdat soldaat Gunther, hoewel hij zich zonder het te weten ontwikkeld had tot een knappe jongen, toch nog onervaren en goedbeschouwd ook erg bleu was.

Af en toe uitte hij zijn gevoelens door een schop tegen de stenen te geven die voor zijn voeten terechtkwamen. Misschien had hij er plezier in zich een ogenblik te verbeelden dat hij de beroemde Andreas Kupfer of een van zijn andere voetbalhelden was, maar dadelijk herinnerde hij zich weer dat hij het uniform droeg van een soldaat van de Wehrmacht. Dan ging hij met een ruk weer in de houding lopen, waardoor zijn pet een beetje verschoof.

Het enige hol dat hij op zijn troosteloze speurtocht ontdekte was een souterrain, een paar treden lager dan de straat, met het uithangbord VINO E CUCINA – DA REMO; en toen hij zich herinnerde dat hij die dag geen trek had gehad en zijn rantsoen aan een kameraad had gegeven, merkte hij plotseling dat hij honger had. Hij liep het stoepje af en ging naar binnen, aangetrokken door de belofte van wat troost, hoe weinig ook. Hij wist dat hij in het land van een bondgenoot was en hoewel hij zeker niet verwachtte in die gezellige wijnkelder te worden ontvangen met het eerbetoon voor een generaal, hoopte hij wel op een vriendelijk en sympathiek onthaal. Maar zowel de waard als de kelner ontving hem zo koel, lusteloos en wantrouwig en keek hem met zulke scheve ogen aan dat de eetlust hem meteen verging. Daarom ging hij niet zitten om te eten, maar bleef aan de tapkast staan en bestelde op dreigende toon wijn. Na enig verzet van de twee en wat gesmiespel met elkaar op de achtergrond kreeg hij het bestelde.

Hij was helemaal geen drinker. En bovendien dronk hij liever bier, dat hij sinds zijn jeugd kende. Maar bij wijze van protestdemonstratie tegen de kelner en de patroon liet hij zich met een steeds dreigender air vijf maal achter elkaar een kwart liter wijn brengen, die hij met grote slokken als een Sardinische bandiet naar binnen sloeg. Daarna smakte hij bijna al het kleingeld dat hij in zijn zak had op de tapkast, terwijl er een boosheid in hem opwelde die hem in de verleiding bracht alle banken en tafels omver te gooien en zich niet meer te gedragen als een bondgenoot, maar als een indringer en een moordenaar. Maar een lichte misselijkheid weerhield hem van alle actie. En met nog vrij martiale pas stapte hij naar buiten.

De wijn was hem al in de benen gezakt en naar het hoofd gestegen. En buiten, in de rottende zwoelte die hem de adem benam, werd hij opeens overvallen door het onbedwingbare verlangen thuis te zijn, in zijn te korte bed, met om zich heen de koude, drassige geur van de aarde en de lauwe kooklucht van de witte kool die zijn moeder in de keuken klaarmaakte. Dankzij de wijn kwelde dit overweldigende heimwee hem niet, maar maakte hem vrolijk. Voor iemand die half beschonken rondtuimelt zijn alle wonderen althans enige minuten mogelijk. Er kan een helikopter voor hem landen om hem spoorslags terug te brengen naar Beieren of er kan een radiogram door de lucht komen aanvliegen waarin staat dat zijn verlof tot Pasen is verlengd.

Hij liep nog een paar passen verder op het trottoir, sloeg toen op goed geluk een hoek om en bij de eerste huisingang die hij zag bleef hij op de drempel staan met de overmoedige gedachte daar te gaan liggen om een tukje te doen, desnoods ergens op de trap of eronder, net als tijdens het carnaval, wanneer alles mag en niemand zich bemoeit met wat een ander doet. Hij dacht niet meer aan zijn uniform; door het optreden van een potsierlijke tijdelijke macht werd een kinderlijke willekeur de krijgswet van het Grootduitse Rijk te machtig! Die wet was een komedie en Gunther had er lak aan. Op dit ogenblik was hij in staat geweest het eerste het beste vrouwelijke schepsel dat toevallig bij de huisingang verscheen (en we bedoelen niet een straatmeid of een hoertje uit de buurt, maar onverschillig welk vrouwelijk dier: een merrie, een koe, een ezelin) en dat hem enigszins menselijk aankeek onstuimig te omarmen en het, als een verliefde aan haar voeten liggend, ‘Mutter’ te noemen! En toen hij een ogenblik later een bewoonster van het huis om de hoek zag komen, een kleine vrouw die er armoedig maar proper uitzag en beladen met tassen en zakken naar huis terugkeerde, aarzelde hij niet ‘Signorina! Signorina!’ tegen haar te roepen (een van de vier woorden Italiaans die hij kende). En met een sprong ging hij vastberaden op haar af, hoewel hij zelf niet wist wat hij van haar wilde.

Toen ze hem voor zich zag staan, staarde ze hem echter aan met een volslagen onmenselijke blik, alsof ze werd geconfronteerd met de baarlijke en herkenbare verschijning van het afgrijzen.

2

De vrouw, onderwijzeres van beroep, heette met haar meisjesnaam Ida Ramundo, nu weduwe Mancuso. Eigenlijk was het de bedoeling van haar ouders geweest haar de voornaam Aida te geven. Maar door een vergissing van de klerk werd ze ingeschreven als Ida en door haar uit Calabrië afkomstige vader Iduzza genoemd.

Ze was zevenendertig en ze probeerde waarachtig niet jonger te lijken. Haar nogal ondervoede en vormloze lichaam met de verwelkte boezem en het lelijk uitgezakte onderlijf werd maar nauwelijks bedekt door een ouwelijk bruin manteltje met een afgedragen bontkraagje en een vuilgrijze voering die in rafels uit de mouwen hing. Ze droeg ook een hoed die vastgestoken was met een paar goedkope hoedenspelden en die getooid was met een kleine zwarte sluier uit haar eerste rouwdagen. Behalve door de weduwsluier werd haar positie van getrouwde vrouw ook bevestigd door de trouwring (een stalen in plaats van de gouden ring, die destijds aan het vaderland was geofferd voor de Abessijnse onderneming) aan haar linkerhand. Haar gitzwarte krulhaar begon al grijs te worden; maar de ouderdom had haar ronde gezicht met de volle lippen wonderlijk ongerept gelaten, zodat haar gezicht op dat van een vroeg oud geworden kind leek.

En Ida was in haar hart ook inderdaad een kind gebleven. Haar voornaamste relatie met de wereld was altijd (bewust of niet) een bang ontzag geweest en gebleven. De enigen voor wie ze nooit angst had gehad waren haar vader en haar man geweest, en later misschien haar kleine leerlingen. De rest van de wereld vervulde haar met een dreigende onzekerheid die, zonder dat Ida het wist, haar wortels had in wie weet welke tribale prehistorie. En in haar grote, donkere, amandelvormige ogen lag de passieve zachtheid van een diepe, ongeneeslijke barbaarsheid die een voorkennis leek te verraden.

Voorkennis is eigenlijk niet het juiste woord, omdat er geen kennis in besloten lag. Het vreemde van die ogen deed eerder denken aan de mysterieuze zwakzinnigheid van de dieren die niet met het verstand maar met een zintuig van hun kwetsbare lichaam het verleden en de toekomst van ieder lot ‘kennen’. Laten we dat zintuig – dat ze alle bezitten en dat deel uitmaakt van de andere zintuigen – de zin voor het heilige noemen; waarbij met heilig bij de dieren de universele macht bedoeld wordt die ze kan verteren en vernietigen, alleen omdat ze al schuldig zijn door op de wereld te komen.

Ida was in 1903 geboren in het teken van de Steenbok, wat op vlijt, gevoel voor kunst en profetische gaven kan wijzen, maar in sommige gevallen ook op waanzin en onnozelheid. Ze was middelmatig intelligent, maar ze was een handelbare en ijverige leerlinge die nooit bleef zitten. Ze had geen broers of zusters en haar ouders gaven allebei nog altijd les op dezelfde lagere school in Cosenza waar ze elkaar hadden leren kennen. De vader, Giuseppe Ramundo, kwam uit een boerenfamilie in het uiterste zuiden van Calabrië. En haar moeder, Nora Almagià, dochter van een kleinburgerlijke winkeliersfamilie in Padua, was als alleenstaand meisje van dertig na een sollicitatie als onderwijzeres in Cosenza aangesteld. Voor Giuseppe vertegenwoordigde zij met haar manieren, haar intellect en haar voorkomen iets hogers en verfijnds.

Giuseppe, acht jaar jonger dan zijn vrouw, was een grote, corpulente man met rode, stevige knuisten en een breed, fris en sympathiek gezicht. Als kind was hij door een klap van een schoffel op zijn enkel zo ongelukkig gewond geraakt dat hij zijn hele leven kreupel bleef. Zijn hinkende loop versterkte de indruk van trouwhartige argeloosheid die hij al van nature uitstraalde. Juist omdat hij voor het werk op het veld ongeschikt was, had zijn familie, arme landarbeiders, zich offers getroost om hem te laten leren. Hij was eerst naar de school van de paters gestuurd, met wat financiële steun van de landheer; blijkbaar hadden Giuseppes ervaringen met priesters en landeigenaars zijn innerlijk vuur niet gedoofd, maar integendeel aangewakkerd. Ik zou niet kunnen zeggen hoe en waar hij bepaalde teksten van Proudhon, Bakoenin, Malatesta en andere anarchisten had opgediept. Maar daarop berustte zijn onverzettelijke – hoewel onbeproefde – geloof, dat echter gedoemd was zijn persoonlijke ketterij te blijven. Zelfs in zijn eigen huis was het hem niet vergund het openlijk te belijden.

Nora Ramundo-Almagià was joods, zoals uit haar meisjesnaam valt op te maken. (Haar familieleden woonden ook nog, zoals zovele generaties voor hen, in het kleine getto van Padua.) Ze wilde het echter voor niemand weten en had het alleen onder het zegel van strengste geheimhouding aan haar man en dochter bekend. Bij officiële gelegenheden placht ze ook haar meisjesnaam te camoufleren door Almagià te veranderen in Almagía, ervan overtuigd met het verplaatsen van het accent zichzelf een vrijgeleide te geven! In elk geval werd een onduidelijke raciale afkomst in die tijd nog niet onderzocht of gecontroleerd. Vermoedelijk werd dit onbenullige Almagià (of Almagía, al naar gelang) in het zuiden aangezien voor een Venetiaanse achternaam, onschadelijk en onbeduidend; en trouwens, de mensen herinnerden het zich intussen niet meer. Nora was voor iedereen Signora Ramundo, die, net als haar man, vanzelfsprekend katholiek was.

Nora had geen bijzondere kwaliteiten, geestelijk noch lichamelijk. Toch was ze, zonder mooi te zijn, wel aardig om te zien. Uit haar lange vrijgezellenstaat had ze een kuise en puriteinse ingetogenheid overgehouden die in deze streek van het zuiden zeer gewaardeerd werd. (Zelfs in de intimiteit met haar man bewaarde ze een zekere meisjesachtige preutsheid.) En haar verfijnde Venetiaanse manieren maakten haar bij haar leerlingen zeer geliefd. Ze was bescheiden van aard en vooral in het bijzijn van vreemden verlegen. Toch smeulden er in haar introverte binnenste martelende vlammen die je zag oplaaien in haar donkere zigeunerogen. Dat waren bijvoorbeeld verzwegen excessen van jeugdige sentimentaliteit… Maar vooral heimelijke onrustgevoelens belaagden haar onder allerlei voorwendsels dag en nacht en groeiden zelfs uit tot dwangvoorstellingen. Wanneer haar zenuwen tot het uiterste gespannen waren, liet ze zich binnenshuis op een onbeheerste en ergerlijke manier gaan.

Het natuurlijke slachtoffer van haar uitbarstingen was altijd degene die haar het naast stond: Giuseppe, haar man. Het kwam voor dat ze erger dan een heks tegen hem tekeerging, hem verwijten maakte over zijn afkomst, zijn dorp, zijn ouders, hem met de meest flagrante leugens belasterde en hem tot slot toeschreeuwde: ‘Jij, verwekte achter Gods rug, doe drie stappen terug!’ – een kreupel rijm vanwege zijn kreupele voet. Dan bleef ze opeens uitgeput staan, leeg en slap als een lappenpop, en begon te stamelen: ‘Wat heb ik gezegd?… dat wilde ik niet zeggen… dát wilde ik helemaal niet zeggen, stakker die ik ben… O god, o god…’ met toonloze stem en een spierwit gezicht, terwijl ze haar handen om de krullen van haar pijnlijke hoofd legde. Dan begon een vertederde Giuseppe haar te troosten: ‘Och kom,’ zei hij tegen haar, ‘wat is er nou? Het geeft niet, het is al over. Je bent een mal kind, een kleine domoor…’ terwijl ze hem als verdwaasd aankeek, met ogen waaruit een oneindige liefde sprak.

Wat later herinnerde ze zich deze scènes als een vreselijke nachtmerrie waarin ze haar eigen dubbelganger was. Niet zij, maar een bloedzuigend beest, haar vijand, klampte zich in haar binnenste aan haar vast en dwong haar krankzinnige en onbegrijpelijke dingen te zeggen. Dan verlangde ze naar de dood. Maar om haar berouw niet te tonen kon ze de hele verdere dag een zuur en somber, ja bijna beschuldigend stilzwijgen bewaren.

Een andere eigenaardigheid van haar waren bepaalde overdreven en plechtige zinswendingen die misschien nog van de oude patriarchen stamden. Deze Bijbelse uitdrukkingen werden echter doorspekt met heel gewone zinnen die net als haar tongval haar Venetiaanse afkomst verrieden, hetgeen eerder een koddig effect had.

Wat haar joodse geheim betrof had ze haar dochter al van kind af aan uitgelegd dat de joden een volk waren dat vanaf het begin bestemd was zich de wraakzuchtige haat van alle andere volken op de hals te halen; en dat ze altijd het slachtoffer van vervolging zouden zijn, die zelfs in ogenschijnlijk rustige tijden niet ophield en tot in alle eeuwigheid zou voortgaan, overeenkomstig hun voorbestemming. Daarom had zij zelf gewild dat Iduzza katholiek gedoopt werd, net als haar vader. Die had er voor Iduzza’s bestwil in toegestemd, zij het tegenstribbelend, en hij had zich er zelfs toe gedwongen tijdens de plechtigheid ten overstaan van alle aanwezigen haastig en woedend een groot kruis te slaan. Maar als er thuis over God werd gesproken, placht hij de uitspraak ‘De hypothese GOD is nutteloos’ aan te halen, waarop hij plechtig de naam van de auteur liet volgen: ‘FAURE!’, zoals altijd wanneer hij iemand citeerde.

Behalve Nora’s grote geheim waren er nog andere geheimen in het gezin: een ervan was dat Giuseppe aan de drank was.

Dat was voor zover ik weet de enige ondeugd van deze goedmoedige atheïst. Hij was zó bestendig in zijn affecties dat hij zijn leven lang – en daarmee was hij als jongeman al begonnen – een groot deel van zijn salaris stuurde aan zijn ouders en broers, die armer waren dan hij. Zonder zijn politieke opvattingen zou zijn instinct, geloof ik, hem ertoe hebben aangezet zich met de hele wereld te verbroederen. Maar meer dan alles ter wereld hield hij van Iduzza en Nora; hij was zelfs in staat madrigalen voor hen te dichten. Toen ze verloofd waren, noemde hij Nora wel ‘Mijn morgenster!’ en voor Iduzza (die eigenlijk Aida had moeten heten) zong hij vaak: ‘Hemelse Aida…’

(Het spreekt vanzelf dat Nora en hij trouwe bezoekers waren geweest van de voorstellingen die de in woonwagens rondreizende operagezelschappen in hun stad gaven.) Het pimpelen (Nora’s kruis) kon hij echter niet laten, ook al zag hij er met het oog op zijn positie als onderwijzer van af cafés te bezoeken. Hij wijdde zich thuis aan zijn wijn, ’s avonds en vooral op zaterdag. En omdat hij nog jong was, nog geen dertig, kon het gebeuren dat hij zijn heimelijke idealen lichtzinnig blootgaf.

Als zijn tong loskwam, was het eerste teken een zekere rusteloosheid van zijn grote knuisten, die met het glas begonnen te spelen of het verplaatsten, terwijl zijn donkerbruine ogen een gekwelde, peinzende uitdrukking kregen. Dan schudde hij het hoofd en zei: ‘Verraad! Verraad!’, waarmee hij bedoelde dat hij zich, sinds hij in dienst van de staat was getreden, gedroeg als een verrader van zijn kameraden en broeders. Een onderwijzer had, als hij eerlijk was, die arme hummeltjes op school de anarchie, de volledige afwijzing van de gevestigde maatschappij die hen opfokte om hen uit te buiten of als kanonnenvlees te gebruiken moeten prediken… Als het zover was, sloot een bezorgde Nora haastig ramen en deuren om te voorkomen dat buren of voorbijgangers zulke subversieve praatjes te horen kregen. En hij van zijn kant ging midden in de kamer staan en begon met opgestoken vinger met sonore en steeds luidere stem te citeren: …‘De staat is de autoriteit, het domein en de georganiseerde macht van de bezittende en zogenaamd verlichte klasse over de massa’s. Hij garandeert altijd wat hij aantreft: voor de een de op bezit berustende vrijheid, voor de ander de slavernij, noodlottig gevolg van hun ellende. BAKOENIN!

… Vandaag de dag is anarchie de aanval, de oorlog tegen elke autoriteit, tegen elke macht, tegen elke staat. In de maatschappij van de toekomst zal anarchie de verdediging zijn, het beletsel tegen het herstel van elke autoriteit, elke macht, elke staat. CAFIERO!’

Hier begon Nora hem te smeken: ‘Sttt… sttt…’ en als een bezetene van de ene muur naar de andere te lopen. Ze was ervan overtuigd dat ook met dichte deuren en ramen bepaalde woorden en bepaalde namen, uitgesproken in het huis van twee onderwijzers, een algemeen schandaal zouden ontketenen: alsof er voor hun armoedige hermetisch gesloten deuren een reusachtige menigte getuigen stond te luisteren. In werkelijkheid leefde ze, hoewel ze niet minder atheïstisch was dan haar man, in voortdurende angst voor een wrekende en straffende god die haar bespiedde.

…‘Vrijheden worden niet gegeven. Ze worden genomen. KROPOTKIN!’

‘Het is zonde en jammer! Houd je mond toch, zeg ik je! Jij wilt dit huis in een afgrond van schande en oneer storten! Jij wilt je gezin door het slijk halen!’

‘Maar welk slijk, mijn Noruzza? Het slijk kleeft aan de blanke handen van de bezitters en de bankiers! Het slijk is de rotte maatschappij! Anarchie is geen slijk! Anarchie is de eer van de wereld, een heilige naam, de ware zon van de nieuwe geschiedenis… een ontzaglijke, een onverbiddelijke revolutie!’

‘Ach! Vervloekt zij de dag, het uur en het ogenblik dat ik die betrekking wilde hebben! Vervloekt zij het godvergeten lot dat mij liet stranden bij deze zuiderlingen, deze straatrovers, het uitschot van het mensdom, het waardeloze tuig dat opgehangen zou moeten worden!’

‘Jij zou ons willen ophangen, Norú? Ons ophangen, schatje?’

Van verbazing wilde Giuseppe weer gaan zitten. Maar toen hij al half op zijn stoel hing, kreeg hij een onweerstaanbare lust om te zingen, terwijl hij omhoog keek naar het plafond als een voerman die tegen de maan zingt:

‘Dynamiet in alle kerken en paleizen,
we maken de gehate bourgeoisie af!…’

‘O, hou toch je mond, moordenaar! Hou je mond, booswicht! Hou je mond of ik spring uit het raam!’

Om niet door de buren te worden gehoord zorgde Nora ervoor haar stem te dempen, maar dat was zo’n inspanning voor haar dat haar aderen opzwollen alsof ze gewurgd werd. Ten slotte liet ze zich uitgeput en buiten adem op de kleine divan vallen en dan ging Giuseppe bezorgd naar haar toe om zich te verontschuldigen en hij kuste – alsof ze een voorname dame was – haar kleine, magere handen, die vroegtijdig oud waren en vol kloven zaten door haar huishoudelijk werk, en ook omdat ze winterhanden had. En het duurde niet lang of ze lachte tegen hem, getroost en voor het ogenblik genezen van haar oerangsten.

In haar beschilderde stoeltje (dat haar vader voor haar op maat had laten maken) volgde Iduzza deze woordenwisselingen met grote ogen, uiteraard zonder er iets van te begrijpen. Ze was vanaf haar geboorte al bepaald niet opstandig van aard, maar als ze destijds haar mening had kunnen geven zou ze gezegd hebben dat van de twee ruziemakers haar moeder het meest rebels was! In ieder geval was het enige wat ze ervan begreep dat haar ouders het over bepaalde kwesties niet eens waren en gelukkig schrok ze niet al te zeer van hun scènes omdat ze er helemaal aan gewend was. Wel lachte ze tevreden zodra ze zag dat de vrede tussen hen weer getekend was.

Voor haar waren die avonden van dronkenschap toch feestelijke avonden omdat haar aangeschoten vader, als hij met zijn oproervlag gezwaaid had, zijn aangeboren goede humeur en zijn cultuur als boer, oerverwant aan dieren en planten, liet spreken. Hij imiteerde voor haar de geluiden van alle dieren, van het vogeltje tot en met de leeuw. En op haar verzoek herhaalde hij wel tien keer talloze Calabrische liedjes en sprookjes die hij, als ze tragisch waren, grappig maakte omdat zij, net als alle kinderen, graag lachte en omdat haar uitgelaten gelach muziek voor haar ouders was. Op een gegeven ogenblik liet Nora zich dan vermurwen en deed ook mee. Met haar naïeve, wat vals klinkende stem gaf ze haar beperkte repertoire ten beste, dat, voor zover ik weet, in totaal uit twee nummers bestond. Een ervan was de beroemde romance Ideaal: