LEUGENS EN TOVENARIJ

Elsa Morante

Leugens en tovenarij

Vertaald uit het Italiaans
door Manon Smits

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling

een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van schwob.nl

een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Mensogna e sortilegio

© 1948 Giulio Einaudi editore s.p.a., Turijn

© 2022 Nederlandse vertaling Manon Smits / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

De gedichten ‘Op het sprookje’ (p. 5), ‘Voor de personages’ (p. 31) en ‘Lied voor de kat Alvaro’ (p. 766) zijn overgenomen uit de bundel Alibi van Elsa Morante, vertaald door Jan van der Haar, onder redactie van Gandolfo Cascio.

Serena Libri, Amsterdam 2012

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Donald Jean / Arcangel

Foto auteur © Elsa Morante Estate

NUR 302

ISBN 978 90 284 5104 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5265 7

Opdracht voor Anna oftewel

Op het Sprookje

Met jou, Verzinsel, omgord ik mij,

onbenullig kleed,

Ik bewerk je met de gulden veren

die mijn grootse verleden jaargetijde tooide

voordat het vuur werd

om mij in een lichtende feniks te veranderen!

De naald is roodgloeiend, de lap is rook.

Versleten tussen zijn gouden cirkels

rust de ijdele hand

als ik voor het spelletje hij houdt van me

houdt niet van me

het hemelse antwoord

maar verzin.

INLEIDING TOT DE GESCHIEDENIS VAN MIJN FAMILIE

HOOFDSTUK EEN

Een levend begravene en een verloren vrouw.

Het is nu al twee maanden geleden dat mijn adoptiemoeder, mijn enige vriendin en beschermster, is gestorven. Toen zij me na het verlies van mijn beide ouders in huis nam en adopteerde, stond ik net aan het begin van mijn meisjestijd; vanaf dat moment (meer dan vijftien jaar geleden) hebben we altijd bij elkaar gewoond.

Het bericht over haar dood heeft zich inmiddels door haar hele kennissenkring verspreid; en nu er allang een eind is gekomen aan de toevallige bezoekjes in de eerste dagen, van mensen die het nog niet wisten en haar wilden komen opzoeken, meldt zich niemand meer bij dit oude appartement waar ik alleen ben achtergebleven. Amper een week na de begrafenis heeft ook ons enige dienstmeisje, dat sinds kort bij ons werkte, met een smoesje haar ontslag ingediend, waarschijnlijk omdat ze niet goed tegen de verlatenheid en de stilte kon binnen onze muren, waar voorheen altijd bezoek en geroezemoes was. En hoewel de erfenis van mijn beschermster me in staat stelt om in enige welstand te leven, wil ik geen nieuwe hulp aannemen. Sinds enkele weken leef ik dus teruggetrokken hierbinnen, zonder dat ik nog een menselijk gezicht zie, behalve dat van de huisbewaarster, die de opdracht heeft me mijn boodschappen te brengen; en dat van mezelf, weerkaatst in de vele spiegels van mijn woning.

Af en toe, terwijl ik doelloos door de kamers dwaal, komt mijn spiegelbeeld me plotseling tegemoet; eerst krijg ik een schok bij het zien van een schim die zich door deze doodse eenzame wateren beweegt, en dan, als ik besef dat ik het ben, blijf ik roerloos naar mezelf staan staren, alsof ik een kwal aanschouw. Ik bekijk die tengere, nerveuze figuur in haar gebruikelijke vaalrode jurk (ik heb niets met rouwkleding), de zwarte vlechten die op haar hoofd prijken in een ouderwets, slordig kapsel, haar ziekelijke gezicht met de tamelijk donkere huid, en de grote, gloeiende ogen, die elk moment betoveringen en verschijningen lijken te verwachten. En dan vraag ik me af: wie is die vrouw? Wie is die Elisa? Niet zelden wend ik mijn gezicht af van de spiegel, zoals ik als kind ook al deed, in de hoop dat ik zodra ik opnieuw kijk een heel andere ik weerspiegeld zal zien; want nu mijn tweede moeder is gestorven, de enige die me graag complimentjes gaf en me zelfs mooi vond, komt mijn aloude haat jegens mijn eigen persoon weer bij me op, en neemt met de dag toe.

Toch moet ik toegeven dat die vertrouwde persoon er weliswaar niet erg beminnelijk uitziet, maar ook niet zedeloos of onfatsoenlijk. Het vuur in haar ogen, zo zwart als die van een halfbloed, heeft niets ordinairs; ze heeft nu eens de rusteloze levendigheid die je kunt aantreffen in de ogen van een wilde jongen, nu eens de mystieke vastberadenheid van een denker. Dat vormloze wezen met de naam Elisa kan het ene moment overkomen als een kinderlijk oudje en dan weer als een in de groei geknakt kind, maar uit al haar trekken, dat valt niet te ontkennen, spreekt haar schuchterheid, haar eenzaamheid en haar fiere kuisheid.

Goed, een onbekende bezoeker die hier binnenkomt zou beslist, en niet zonder verwondering, een merkwaardig contrast opmerken tussen mijn persoon en mijn woning. Ik ga nu niet een hele beschrijving geven van deze kermis van wansmaak en schaamte; deze opeenhoping van meubels, protserige, doorsnee imitaties van de meest uiteenlopende stijlen; en de schreeuwerige, vuile bekleding, de kussens, de pretentieuze poppen en de uitdragerij; de met waterverf bewerkte foto’s, onder het stof, vaak met vulgaire opdrachten; en de prenten en beeldjes met zodanige figuren en houdingen dat ze elke eerzame persoon die er de blik op vestigt doen blozen (in het onwaarschijnlijke geval dat een dergelijke persoon hier überhaupt zou belanden). Eerlijk gezegd lijkt de overleden eigenares en inrichtster van deze woning niet de moeite te hebben genomen haar schandelijke levenswijze te verbergen, maar er juist mee te pronken, en in al haar kamers hier met veel trots en kabaal te verkondigen dat zij was wat in deze contreien een ‘slechte vrouw’ wordt genoemd. Dat was mijn tweede moeder namelijk; en wel van haar jonge jaren tot aan haar dood, die haar in de bloei van haar leven overviel, op haar vierenveertigste. En het is mij helaas niet ontgaan dat deze nu zo verlaten, treurige kamertjes in de lange jaren dat zij hier woonde genoeg hebben gezien om duizend vrouwen naar de hel te verdoemen, laat staan één.

Dat gezegd hebbende lijkt het misschien nog vreemder, en bijna ongelooflijk, dat schrijfster dezes onder ditzelfde dak een even teruggetrokken en kuis bestaan heeft geleid als ze in een slotklooster zou hebben gedaan, vanaf de dag dat ze hier als jong meisje werd opgenomen tot nu. En hoewel mijn adoptiemoeder me zo nu en dan haar plagerijtjes niet bespaarde (die vrijwel altijd goedmoedig waren, maar soms wreed en grof), respecteerde ze wel mijn gewoonten en stond ze niemand toe die te verstoren. Eerlijk gezegd had ze in het begin van ons gezamenlijke leven wel geprobeerd mij te genezen van mijn primitieve eenzelvigheid. Vrijwel meteen had ze me ontdaan van mijn rouwkleding, omdat ze geen donkere, doffe kleuren om zich heen kon verdragen, en aangezien ze me te bleek vond gaf ze mijn wangen soms wat kleur met een beetje rouge. Daarnaast veranderde ze mijn kapsel door mijn dikke haar, dat ik tot dan toe in twee strakke vlechten droeg, los te laten hangen; en bij een snuisterijenkraam kocht ze verschillende nepgouden ringetjes, kettingen en haarspelden voor me, en een paar oorbellen, eveneens van nepgoud, die ze met behulp van twee zijden draadjes aan mijn oren hing, want mijn moeder had bij mijn geboorte verzuimd gaatjes in mijn oren te laten prikken. Nadat ze me zo had gekapt, getooid en een beetje opgemaakt, ontbood ze me in de woonkamer wanneer er visite was, om me aan haar vriendinnen te showen. Dan maakte ik direct gehoorzaam mijn opwachting, bevend en zwijgend; en met die volle bos haar leek ik net een dier met lachwekkende dunne pootjes en een enorm dikke vacht, aangepast aan een barbaars klimaat. De aanwezigen, herinner ik me, reageerden lachend en grappend op mijn stugheid; maar ze pakten me nooit al te hard aan, al hadden ze dat misschien best gewild, omdat ze heel goed wisten hoe fel, agressief zelfs, mijn beschermster in de bres kon springen voor alles wat bij haar hoorde. Hoewel ze zich inhielden, kleurde ik toch vuurrood door hun grapjes; en mijn verloren, schuchtere ogen zochten die van mijn beschermster, terwijl ik hevig rillend alsof ik koorts had wegdook tussen haar gewaden.

Zoals ik al zei deden dergelijke taferelen zich in het begin nog weleens voor; maar uiteindelijk liet mijn beschermster me over aan mijn beschouwende, solitaire stemmingen, en hield ze ermee op om in te gaan tegen mijn natuurlijke neigingen, die haarzelf overigens totaal niet stoorden. Geleidelijk aan maakte ik steeds minder en korter mijn opwachting als ze gezelschap had, en trokken de bezoekers van het huis zich niets meer aan van mijn persoon en mijn vrijwel onzichtbare bestaan. Waarschijnlijk beschouwden ze mij als een wat buitenissig maar ongevaarlijk wicht, dat mijn gastvrouw puur uit grilligheid bij zich in huis hield, zoals een ander een weemoedige uil of een schildpad zou houden.

Zodoende is er van de talloze figuren die ik de afgelopen jaren heb zien rondhangen in dit huis, van hun feesten en ruzies en scènes, en van de dames in markante kledij, en van het drukke gebaren, het kabaal en het geroezemoes, in mijn herinnering slechts een warrig, excentriek en onsamenhangend beeld blijven hangen, zonder enige betekenis. Niet heel anders zal volgens mij een theater met alle decors en maskers en lampen, alle acteurs en dansers, overkomen op een aapje, of een hondje, of misschien een timide konijn dat volgens de aanwijzingen van het script alleen maar als taak heeft tijdens een bepaalde scène kort zijn opwachting te maken.

Inmiddels zal mijn lezer zich wel afvragen welke lotgevallen mij ertoe hebben gebracht onderdak te zoeken tussen deze muren; en het antwoord daarop zal in de loop van het onderhavige verhaal worden gegeven. Dezelfde lezer zal zich echter waarschijnlijk ook afvragen, en niet zonder enig cynisme, hoe zo’n schuw, deugdzaam meisje toen ze eenmaal de jaren des onderscheids had bereikt toch besloot te gast te blijven bij zo’n onbetamelijke madame, en haar gunsten te blijven accepteren. En dat niet alleen: hoe kon ze het accepteren om nu nog steeds te leven van de erfenis van geld dat op zo’n schandelijke wijze is verdiend?

Op dergelijke vragen kan ik geen vergoelijkend antwoord geven. Ik erken mijn vroegere en huidige lamlendigheid, waarvan geen enkel door mij aangevoerd excuus mij zou kunnen verschonen; en ik kan niets anders doen dan proberen er een verklaring voor te geven door mijn dagen en mijn karakter te beschrijven. Overigens ben ik me ervan bewust dat die uitleg me beslist niet zal kunnen vrijpleiten, maar juist eerder mijn vonnis zal bevestigen.

Het zij zo; ik ben ook niet op zoek naar vergiffenis en ik hoop niet op andermans sympathie. Ik wil alleen maar eerlijk zijn.

Zonder aanspraak te willen maken op andere verdiensten, zal ik ermee beginnen u te vertellen dat mijn adoptiemoeder na mijn echte moeder degene is geweest van wie ik het meest heb gehouden. Nu zou mijn hart kunnen lijken op die oude vorstendommen waarin voor het volk een andere wet gold dan voor de Groten, die namelijk op een bepaalde manier onaantastbaar waren, niet alleen voor straf, maar zelfs voor schuld. En dezelfde handelingen die voor mensen van lage komaf als misdaad golden, waren voor hen geoorloofd en rechtmatig.

Kortom, ik hoefde de mensen die ik liefhad nooit hun ondeugden te vergeven, omdat ik nooit enige ondeugd bij hen waarnam. In hun fonkelende essentie verloren dezelfde zonden die ik bij anderen haatte hun vorm, als in vuur, en werden ze verteerd tot toewijding en zuiverheid, zodat het leven van mijn dierbare in mijn ogen een en al fiere pracht was. Zodoende verloren de misdaden van mijn beschermster hun misdadige betekenis; en haar schandelijkheden benoemde ik niet als schandelijkheden. Als ik iemand bij een woordenwisseling de benaming tegen haar hoorde roepen die zij helaas verdiende, schokte dat me evenzeer als een blasfemische vloek me zou hebben geschokt; en het zal geen verbazing wekken dat ik, onbenullig als ik was, nooit een poging heb gedaan, of zelfs maar fantasieën heb gekoesterd, om mijn weldoenster te verlossen door haar op het rechte pad te krijgen, wat hoe dan ook een utopie zou zijn geweest. Ik voeg eraan toe dat ik haar ook nu nog, terwijl mijn verstand me het passende oordeel over de overledene influistert, onwillekeurig voor me blijf zien in de onschuldige, stralende vorm die ik haar verleende zolang ze leefde. En als ik hardop zeg: ‘Ze is beslist vervloekt,’ gaat er op hetzelfde moment een soort spitsvondige verrukking door me heen; alsof mijn bewering een grap is, en ik er stiekem niet aan twijfel dat mijn goedlachse, wulpse overledene in het paradijs zetelt, en onmogelijk ergens anders kan verblijven. Dat is in feite het ultieme bewijs van mijn onbenulligheid, dat bij mijn ondeugden kan worden opgeteld. Denken dat de hemel mijn bondgenoot is; eisen dat die zijn gerechtigheid zal aanpassen aan mijn voorkeuren, dat hij de dierbaren van die onnozele Elisa zal verheerlijken!

Andersom koesterde mijn beschermster ook een tedere genegenheid voor mij, en die was, zoals we verderop zullen zien, bij haar ontstaan tijdens een tragische zomer in mijn kindertijd, en zou tot haar dood voortduren. Want hoewel ze vanuit haar eigen aanleg en voorkeuren (niet door de slechtheid van de samenleving of het lot) een zedeloze avonturierster was, bleef ze niettemin constant en toegewijd in haar ware gevoelens. Dat was de meest aimabele tegenstelling in haar aard; maar het moge duidelijk zijn dat ze, ondanks haar genegenheid, door haar veelvuldige, vervlochten verstrooiingen slechts een uiterst gering deel van haar tijd en aandacht aan mij kon besteden.

Dat bezorgde me in mijn jeugd een bittere ergernis en kwelling. Vandaar dat ik in alle oprechtheid niet kan beweren dat ik de losbandigheid van mijn dierbare niet voldoende heb gehaat; het was alleen zo dat mijn haat niet werd ingegeven door het idee dat haar ziel erdoor in het verderf zou worden gestort, maar door mijn jaloezie.

Die jaloezie versterkte mijn neiging om me terug te trekken; en mijn eenzaamheid verschafte me zo’n krachtige remedie en verkwikking dat ik er op het laatst steeds vaker toe kwam mijn beschermster, hoewel ik haar liefhad, zoveel mogelijk te ontvluchten. Ik verkoos haar denkbeeldige aanwezigheid (door mijn fantasie naar mijn eigen smaak verfraaid en getemd) boven haar lijfelijke aanwezigheid.

En dit is dus meteen de dieperliggende reden voor mijn lamlendigheid; wat bovendien, zou je kunnen zeggen, ook de reden is voor dit boek, en voor de vele personages die er een rol in spelen.

HOOFDSTUK TWEE

Heiligen, sultans en grote aanvoerders in mijn kamer.

(De mysterieuze Alvaro wordt aangekondigd.)

De weinige vertrekken van ons appartement komen op één na allemaal uit op een lange gang, die aan het eind een haakse bocht maakt en uitmondt in een kleine ruimte, afgeschermd met een fluwelen gordijn, die vol staat met opgestapelde koffers, oude, onbruikbare lampen en andere afgedankte spullen. Aan de andere kant van dit berghok is de deur naar een kamertje dat vroeger voor de dienstmeid bestemd was, maar dat toen ik hier kwam werd ingericht voor mijn gebruik, terwijl de dienstmeid naar de keuken werd verbannen. Bij die gelegenheid bracht mijn beschermster er verschillende verfraaiingen in aan die nu nog te zien zijn, zoals het turkoois-gouden behang en het wijwatervat (in de vorm van een vergulde duif met een aureool en gespreide vleugels) dat zij persoonlijk regelmatig met wijwater vulde, net als dat van haarzelf. Sindsdien (vijftien jaar geleden) werd dat mijn kamer, en dat is het nu nog.

De hoop spullen waarmee het berghok is volgestouwd belemmert bijna als een barricade de toegang tot mijn kamertje, waarvan de deur maar half open kan. En door die deur, evenals door het zware gordijn van mijn piepkleine vestibule, worden de geluiden uit de andere kamers behoorlijk gedempt.

Het enige raam van het kamertje kijkt uit op een binnenplaats; alleen niet op de voornaamste binnenplaats van deze huurkazerne, een groot, rumoerig erf, maar op een smal, secundair plaatsje waar bijna nooit iemand komt. De huurkazerne telt tien verdiepingen, en op dit plaatsje, omsloten door vier hoge betonnen muren, als een soort toren zonder dak erop, schijnt nooit de zon, op geen enkel tijdstip en in geen enkel seizoen; op de grond, tussen de met afval bezaaide stenen, prijkt wat kleurloos onkruid.

Behalve het mijne zijn er nog een paar andere ramen die op dat plaatsje uitkijken, en daaruit klinkt soms het weemoedige gezang van een arme dienstmeid uit het dorp die zich door het raam buigt om matten te kloppen, en die op zondag een spiegeltje aan het kozijn hangt om zich in te bekijken terwijl ze haar haren doet. Een groenvink in een kooitje, te gast in een huis zonder zon, wordt af en toe op de vensterbank gezet in de buitenlucht van het plaatsje, terwijl daarboven in die open, bijna duizelingwekkende hoogte de zwaluwen kwetterend langs elkaar heen scheren. En soms bereiken me vanuit verre kamers de rauwe stemmen van een grammofoon.

In dit kamertje heb ik, als het ware begraven, het grootste deel van de tijd doorgebracht die ik in dit huis heb gewoond. In gezelschap van mijn boeken en van mezelf, als een meditatieve monnik; afgezonderd van alles wat in de aangrenzende kamers gebeurde, zonder enig gezelschap of tijdverdrijf en immuun voor de frivoliteiten die normaal gesproken zelfs de eenvoudigste meisjes niet sparen. Toch moet u daarom niet denken dat deze eenzame kamer het toevluchtsoord van een heilige was; juist eerder dat van een heks.

Op dit moment komt het me dan ook daadwerkelijk als hekserij voor hoe snel de tijd dat ik hier opgesloten heb geleefd is vergleden: drie hele lustrums zijn er voorbijgevlogen, zo snel dat ze me, nu ik terugkijk, haast voorkomen als één lange dag. Of nee, als één roerloos uur op een zomermiddag, in het zonloze licht dat buiten wit weerkaatst tegen de pleistermuren van het plaatsje; en dat binnen, gereflecteerd door de kleur van het behang, een sombere, geladen tint heeft. Mijn enige metgezel in deze kamer is Alvaro, die wel een levend wezen is, maar niet menselijk (meer wil ik u voorlopig niet over hem vertellen, niet wat, noch wie hij is, want ik wil de verklaring van het mysterie net als in een detective voor u bewaren tot het einde van het boek).

Aangezien voor mensen het gezelschap van een Alvaro echter niet telt, ben ik al met al toch alleen. Ik hoor af en toe het gekweel van de groenvink, waarop de arme dienstmeid uit het dorp reageert, en uit de nabije kamers klinken gedempte echo’s; maar ook die geluiden tellen niet: rondom mij heerst stilte.

In werkelijkheid is mijn leven (met het woord leven bedoel ik de beproevingen, ontmoetingen en gebeurtenissen die eenieders ervaring vormen) – is mijn leven stil blijven staan op de dag dat ik hier als tienjarig meisje voor het eerst binnenkwam. Ik was herstellende van een dodelijke ziekte, en mijn komst in dit huis was de afloop van droeve en voor een jong meisje hoogst bizarre wederwaardigheden. De zomer liep ten einde, maar gevoelig en ziekelijk geworden door hevige emoties bleef ik nog steeds, als een vlag die tegen de wind in wappert, met mijn gedachten terugreiken naar het hete seizoen dat achter me lag, waarin mijn hele kindertijd op zijn kop was gezet en mijn lot was veranderd. Ook nu ben ik in zekere zin nog altijd blijven stilstaan bij die ene zomer uit mijn jeugd; daar blijft mijn ziel onophoudelijk omheen fladderen en tegenaan botsen, als een insect rondom een verblindende lamp.

Het was in die zomer dat ik mijn beide ouders verloor. Door hun onverwachte, vroege einde, dat hen beiden op een leeftijd van rond de dertig overviel, bleef ik alleen en zonder middelen achter. Te zijner tijd zullen we nader ingaan op de omstandigheden omtrent hun overlijden; hier wil ik u alleen zeggen dat ik door hun dood veel hechter met mijn ouders verbonden raakte dan wanneer ze in leven zouden zijn gebleven. Bovendien veroorzaakte hun dood een wrede transformatie bij mij. Tot die tijd was ik een verstandig, bedachtzaam, zelfs pedant meisje geweest, maar ineens werd ik bezocht door excentrieke, perverse geesten en omgeven door een soort lunaire nevelen. Ik was weliswaar altijd verlegen en schuw van aard geweest, maar ik was wel bevriend met mijn gelijken, terwijl ik nu veranderde in een soort bezeten, krankzinnige, solitaire non.

Die verandering vond niet plotsklaps bij mij plaats, maar verliep geleidelijk en ging gepaard met veel bitterheid, als een terende ziekte. Dat alles werd veroorzaakt door de erfenis die mijn ouders me hadden nagelaten: een ontastbare, maar veelvoudige erfenis, en volgens mij onuitputtelijk, want tijdens het verteren van die erfenis verteer ik ook mezelf.

Op de eerste plaats lieten mijn ouders me een raadsel na. Hun dood was voorafgegaan door enkele omstandigheden die mij, ook al waren ze nu ik ze met een volwassen geest bezie eigenlijk ook weer niet zo heel buitengewoon of ongelooflijk, als kind wel zo voorkwamen. Met het verstrijken van de jaren bleef het lot van mijn familie voor mij ondoorgrondelijk, en bepaalde documenten en getuigenissen die ik had bewaard gaven me er geen verklaring voor, maar maakten het juist des te mysterieuzer, omdat ze de fantasie behoorlijk aan het werk zetten. De kortstondige verschijning van mijn ouders, die voor mij even lang duurde als mijn kindertijd, was van zo’n onthutsende aard geweest dat mijn herinnering hun kleinburgerlijke drama naderhand transformeerde tot een legende.

En zoals het volken zonder geschiedenis vergaat, ben ik in de ban van die legende.

De tweede erfenis die mijn ouders me hebben nagelaten was een opmerkelijke soort angst. Laat ik vooropstellen dat het mijn lot is om altijd zo iemand te zijn die overmatig, ongeneeslijk verliefd wordt, maar op wie anderen nooit verliefd worden. Mijn moeder was de eerste en de hevigste van mijn ongelukkige liefdes, en dankzij haar kende ik vanaf mijn vroegste kindertijd de bitterste beproevingen van verliefden die worden genegeerd. Toch had ik altijd dapper elke beproeving van mijn lot het hoofd geboden, aangezien me zelfs bij de allerwreedste nog wel enige hoop werd gegund. Het einde van alle hoop, dat was de beproeving die ik nog niet had ervaren, toen mijn moeder stierf. Niet in staat te geloven in de strenge onverschilligheid van de doden, verwachtte ik nog lange tijd mijn moeder terug te zien, en beloofde ik mezelf opnieuw haar kille gezelschap, haar trouweloosheid. Maar nee, zelfs de kwelling van de ongelukkige liefde was me niet langer gegund; niets, ze ontzegde me zelfs haar minachting, ze ontvluchtte mijn minste, uiterste hoop. Die vreselijke ervaring, die ik nooit eerder had gehad, maakte me tot het zwakste en onderdanigste schepsel dat maar bestaat, zo erg dat ik nu ik eraan terugdenk haast zou willen lachen, als ik niet juist medelijden voelde. Ik was te vergelijken met een invalide met een wond die niet was geheeld en die bij elke stoot weer begon te bloeden. Zodra er een prikkelend gevoel van liefde bij me opkwam voor een naaste, opende het eindeloze landschap van het liefdesleed zich voor me, tot aan de uiteindelijke afgrond van de dood, en aan de omvang daarvan kon ik, zoals bij een leengoed, de macht van degene die ik liefhad afmeten. Vanaf dat moment had ik een leenheer, die mij naar believen kon rond commanderen. Zo overkwam het me, weet ik nog, dat ik tijdens de eerste herfst na die beruchte zomer als een dienstmeid gehoorzaamde aan de bevelen van een kleurloos, brutaal schoolgenootje van me, alleen omdat mijn ogen haar bij de eerste aanblik hadden beoordeeld als het mooiste meisje van onze klas. En het was tijdens diezelfde herfst dat ik, toen ik mijn favoriete leraar een keer op straat tegenkwam, die mij in zijn verstrooidheid niet opmerkte, nog een heel eind achter hem aan liep, hijgend om hem te kunnen bijhouden, als een kleine, volhardende bedelaar. Stilzwijgend schooiend, met mijn smekende ogen naar hem opgeheven, om een vluchtige groet van hem.

Maar het besef van een ongebreidelde macht kan, zoals iedereen weet, zelfs bij de minst wrede soevereinen toch het plezier van de wreedheid aanwakkeren. De wreedheid van mijn naasten ten opzichte van mij was een onvermijdelijk gevolg van mijn slaafsheid; en ik van mijn kant was juist zo gevoelig geworden dat een ruw woord al volstond om me aan het huilen te krijgen, een kleine belediging me al kwetste als een grove krenking; en ik kon er zelfs ziek van worden als ik onheus werd bejegend.

Op een dag, toen ik was uitgenodigd op een kinderfeestje, werd ik daarvan huilend thuisgebracht, en zo overstuur dat ik er vervolgens koorts van kreeg. En dat alleen omdat een klein indiaantje dat ik niet eens kende, maar dat ik meteen boven alle anderen had uitverkoren omdat hij zo’n prachtig kostuum had, zich vrijwel op het moment dat ik de ruimte binnenkwam op de dansvloer in de armen van een Spaanse dame had gestort.

Kortom, zelfs de meest terloopse ontmoetingen, de meest onbeduidende gesprekjes, werden voor mij dramatische gebeurtenissen. Daardoor ontwikkelde zich in mijn hart een voortdurende angst voor mijn gelijken, of beter gezegd: niet echt voor henzelf, maar voor mijn eigen hartstocht voor hen, en voor de wraak die zij op mij zouden nemen vanwege die hartstocht. Mijn angstige schuchterheid leidde ertoe dat ik hen niet langer zag als wie ze feitelijk waren, maar enkel nog het beeld zag van hun macht over mij, en van mijn kwelling. Het lieve gezicht van mijn adoptiemoeder werd voor mij bijvoorbeeld, zoals ik al vertelde, bedekt door het wrede masker van mijn jaloezie.

Zo kwam het dat ik, nog maar net op de drempel van de adolescentie, juist vanwege een overdaad aan liefde veranderde in een misantrope. Als ik genoodzaakt was me onder mijn gelijken te begeven, bewoog ik me in hun gezelschap als een pas gespeend hertje te midden van een meute honden: zo laf en dromerig had mijn nieuwe angst me gemaakt.

Om die redenen moest mijn beschermster algauw afzien van haar ambitie om me verder te laten leren. Trouwens, het leed voor haar in haar onwetendheid geen twijfel dat ik, omdat ik altijd met mijn neus in de boeken zat, ook zonder leraren wel een groot geleerde zou worden.

Maar wie vlucht uit liefde kan geen rust vinden in de eenzaamheid, en het zal niet moeilijk te begrijpen zijn hoe ongelukkig ik was in die toestand. Eeuwig heen en weer geslingerd tussen de verlangens, verleidingen en angsten, belaagd door onwaarschijnlijke schimmen en vermoedens, bracht ik mijn dagen door in verveling en in tranen.

Naarmate ik echter ouder werd, verloor het gezelschap van mijn naasten, dat ik in weerwil van mezelf ontvluchtte, elke aantrekkingskracht voor mij. Ik nam steeds minder deel aan het leven dat zich voltrok om mij heen, en zelfs voor mijn ogen. Als ik in gezelschap was, bereikten de stemmen van de aanwezigen me als echo’s, hun gelaatstrekken als weerspiegelingen, en alles wat aanwezig en echt was voelde alsof het al heel lang voorbij was, en ver weg in de ruimte, en zonder enige connectie met mijn persoon. Mijn tijd en mijn ruimte, en de enige werkelijkheid die mij toebehoorde, waren beperkt tot mijn eigen kamertje.

Ik was namelijk in het bezit gekomen van de laatste en belangrijkste erfenis die mijn ouders me hadden nagelaten: de leugen, die zij als een ziekte aan me hadden doorgegeven. Eerlijk gezegd was hun beider dramatische lot, dat mij in mijn kindertijd zo had gekweld, de allerbeste manier om mij te immuniseren tegen onze erfelijke ziekte. Dat toonde mij immers het onmenselijke, eenzame einde dat is weggelegd voor mensen die het lot dat hun in dit leven is toebedeeld weigeren, mensen die zelf een decor en gezelschap verzinnen en deze leugens verkiezen tot hun enige waarheid. En daar spelen ze dan in mee, zoals een zwakzinnige, die is meegenomen naar het theater, schrikt van de tragedie die wordt opgevoerd, een kreet slaakt als de prima donna wordt neergestoken en het toneel op wil rennen om de tiran te vermoorden. Maar die arme dwaas heeft als rechtvaardiging in elk geval nog het feit dat hij geen weet heeft van verzinsels en toneelstukjes, of tenminste dat hij zelf niet aanwezig is geweest of heeft meegewerkt aan het organiseren van het bedrog. Terwijl de mensen op wie ik doel juist dol zijn op de vermommingen die ze zelf hebben gefabriceerd, en denken dat ze echt zijn; daarvoor verloochenen ze hun eigen aardse ervaringen, en dus ook het hemelse einde waar die toe leiden.

Het lot van mijn ouders, bedoel ik, zou als waarschuwing voor mij kunnen dienen. Maar hun voorbeeld kon niets beginnen tegen onze natuurlijke aanleg. Het giftige kwaad van de leugen kronkelt door de takken van mijn familie, zowel aan vaderskant als aan moederskant. Het zal er in vele gedaanten in opduiken, duidelijk of vaag, in verschillende personages van de voorliggende geschiedenis, en u moet het die geschiedenis dan ook niet kwalijk nemen, want die is er juist op gericht de ware getuigenissen van onze aloude waanzin te verzamelen.

Niettemin kom ik erachter, al gravend tussen mijn voorouders die met deze ziekte waren besmet, dat deze bij hen gewoonlijk een goedaardige vorm aanneemt. Als de leugen niet direct van belang is voor praktische doeleinden, is ze voor hen in veel gevallen niet meer dan grootspraak, voorwendsel, of lichte uitspatting. Maar ook in de ernstigere gevallen, en zelfs in die met dodelijke afloop, blijft de zieke diep vanbinnen de leugen beschouwen als een surrogaat van de werkelijkheid. Natuurlijk, hij zou zijn fabeltje maar wat graag verruilen voor een werkelijkheid die naar zijn wens is gecorrigeerd, en zijn pact met de leugen komt hem voor als een onrecht en een vloek.

Maar om nu aanbidder en monnik van de leugen te worden! Om die te verheffen tot je wereldbeeld, je wetenschap! Om alle bewijzen te negeren, en niet alleen de pijnlijke, maar zelfs de mogelijkheden op geluk, doordat je geen enkel mogelijk geluk erkent buiten de onwaarheid! Dat is het bestaan geweest voor mij! En dat is dus ook waarom ik er zo uitgeteerd en mager uitzie, zoals de kinderen die worden opgegeten door de dorpsheksen. Zij door de heksen, en ik door de verzinsels, die waanzinnige, spottende toverkollen.

En hoewel u, beste lezer, ervan uit kunt gaan dat u via dit boek meer dan één personage zult leren kennen dat is besmet met die fantasievolle kwaal van ons, kan ik u zeggen dat u degene die er het zwaarst door getroffen is al bent tegengekomen. Diegene is niemand minder dan ondergetekende, namelijk ik, Elisa.

Mocht u geïnteresseerd zijn in een zo grotesk, vaag geval, dan zal ik proberen u uit te leggen welke vorm onze oude ziekte in mij heeft aangenomen.

Zoals ik al zei is er in deze woning één territorium waar ik altijd ongestoord heb mogen heersen, namelijk mijn eigen kamer. Afgezien van de heiligenafbeeldingen, de portretten en de boeken, is dit vertrek niet veel veranderd sinds de dag dat ik er voor het eerst binnenkwam. Wie hier rondkijkt zou ook nu nog kunnen denken dat het de kamer is van een ordelijk meisje dat veel studeert en van lezen houdt. Liefst boeken waarin het aardse bestaan niet wordt beschreven zoals het zich dagelijks vertoont aan verstandige stervelingen, maar vol wonderen, buitensporigheden en waanzin. Alsof de brutale schrijver ervan, meer als een dronken marionet dan als een ziener, de schepping maar saai vindt, en zijn dissonante chaos tegenover de muzikale orde van de natuur wil plaatsen.

Mijn voorliefde voor dat soort boeken wordt iedereen die mijn bibliotheek bekijkt meteen duidelijk. Bijna alle werken daarin behoren tot het genre van de fantastische literatuur, ook al zijn ze in verschillende streken ontstaan: de waanzinnige legendes van de Duitsers voeren daarin de boventoon, samen met de weemoedige Scandinavische mythen, de lyrische heldendichten uit de Oudheid en de oosterse liefdesverhalen. Verder zal men er talloze heiligenlevens in aantreffen, maar ook al beschouw ik mezelf als gelovig, wat mij daarin aanspreekt is niet de getuigenis van de goddelijke macht die zich dankzij de goddelijke genade manifesteert via een nederig schepsel. Nee, wat mij daar ondanks mezelf in aanspreekt is een soort fatale illusie die me tijdens het lezen bevangt, en waardoor ik uiteindelijk, zonder nog aan God te denken die deze zalige wonderen had gewild en bewerkstelligd, alle glorie ervan toeschrijf aan de tussenpersoon, alleen aan de mens dus. Alsof de menselijke wil zonder de goddelijke genade in staat zou zijn wonderen te verrichten, en alsof een blind geloof in de eigen levende ziel het geloof in God zou kunnen vervangen, en daarmee de dood en alle andere angsten zou kunnen overwinnen. Kortom, die stichtelijke boeken vertellen mij niet over het leven van een heilige, maar van een held. Ze troosten mijn ontzetting tegenover de werkelijkheid niet met een hemelse verklaring, maar met de pretentie dat een mens desgewenst kan heersen over de verschijnselen die mij veel angst inboezemen. Uit die laatste zin kunt u in elk geval afleiden dat mijn waanzin me niet drijft tot de hoop dat ikzelf, Elisa, dergelijke proeven kan verrichten. Integendeel, ik koester een scherpe verachting jegens mijn eigen nietigheid, en juist mijn overtuiging dat ik niets voorstel moedigt me aan me te verzadigen met andermans triomfen.

Op een dergelijke voeding heb ik vanaf mijn meisjesjaren tot nu geleefd, maar om verzadigd te raken had ik er niet genoeg aan om alleen maar die fabels van me te lezen, want daardoor bleef ik juist verbitterd en onvoldaan. Ik voelde me als een mislukte zanger die in stilte, in zijn eenzame kamer, operapartituren zit te lezen; en het was opnieuw het genie van de leugen dat me te hulp schoot.

In eerste instantie (ik was nog maar een pubermeisje) leek het slechts een spelletje wat ik deed, of een aangename oefening. Als ik mijn boeken had dichtgeslagen genoot ik ervan om in mijn fantasie zelfbedachte verhalen en gebeurtenissen te fabriceren, die dus waren gebaseerd op mijn favoriete fabels. En hoewel de verhaallijnen die ik bedacht varieerden, al naargelang mijn stemming van de dag, waren degenen die er de hoofdrol in speelden wel altijd vergelijkbare figuren (zij het niet precies dezelfde), en als het ware verbonden door een nauwe familieband. Uiteraard waren het altijd koningen, aanvoerders, profeten, kortom, mensen uit de hoogste kringen. Als ze niet waren uitgedost in een harnas of monnikspij, droegen mijn personages kostuums van een weergaloze luister, en wanneer ze geen aureool droegen, waren het voor het merendeel gekroonde hoofden. Maar onder elk harnas of uniform of ornament waren bij hen altijd dezelfde trekken te herkennen, en dat waren om precies te zijn de mij vertrouwde gelaatstrekken van mijn eigen familieleden, dood of levend, en van degenen die weliswaar niet via de bloedband met mij verbonden waren, maar wel een diepe indruk van liefde dan wel haat hadden achtergelaten in mijn verleden. Het besef dat ik een nakomeling of een gelijke van mijn helden was, maakte mij deelgenoot van hun roem, ook al hield ik mezelf volledig verscholen, en speelde mijn eigen persoon dus nooit een rol in mijn fantasieën, in geen enkele hoedanigheid. O, wat een uitzonderlijk voorgeslacht! Mijn moeder was een heilige, mijn vader een vermomde groothertog, mijn achteroom Edoardo een heerser over de woestijnen in het hiernamaals, en mijn oudtante Concetta een helderziende koningin. Zo werden de rollen van mijn onbeduidende tragedies vastgelegd, in indrukwekkende gedaantes die mij vertrouwd waren. Algauw verloren mijn fantasieën hun fragmentarische, vage karakter en weefde ik in het verborgene van mijn geest dag in, dag uit aan een soort epos dat, ondanks het complexe, ingewikkelde patroon, toch één draad volgde en als constante hoofdpersonen de bovengenoemde verwante helden had. Op die manier werd mijn belangstelling voor die fantasie-oefening dubbel zo groot, en mijn onsamenhangende epos (waar nooit een eind aan kwam, net als bij van die romans die in feuilletonvorm verschijnen) – mijn onsamenhangende epos dus had me zozeer in de greep dat ik ’s avonds bij het naar bed gaan al hoopte dat het gauw de volgende ochtend zou zijn, zodat ik de draad van het onderbroken avontuur weer kon oppakken.

Wat betreft de handelingen die ik bedacht, die waren minder origineel, en van de meest absurde en barbaarse soort die men zich maar kan voorstellen. Het enige wat u hoeft te weten is dat ze werden gekenmerkt door hoogmoed en drama, en door een onbeschrijfelijk vertoon van feesten en triomfen. Ik vertelde al dat mijn ouders me bij hun dood een raadsel hadden nagelaten, en dat ik dankzij dat onopgeloste raadsel talloze verhalen kon bedenken in plaats van hun burgerlijke tragedie. En dus verzon ik, begraven in mijn kamer, onmogelijke verlossingen en wonderbaarlijke opstandingen voor mijn doden; en terwijl alles erop wees dat hun einde in het teken van de nederlaag had gestaan, ontvingen ze nu, in dit dienstkamertje, overwinningskransen van hun dochter Elisa.

Ik hoef u niet te zeggen dat ik mijn fantasieën met geen sterveling deelde; ze waren juist zo bekoorlijk en giftig doordat ze geheim bleven. En evenmin kwam ik in de verleiding mijn favoriete schrijvers te imiteren door mijn hersenspinsels op papier te zetten, want de meest fatale, bizarre eigenschap van mijn gefantaseer schuilde er juist in dat het me als een drug beroofde van alle wilskracht en me in een extatische toestand wierp, waarin de tijd en de natuurwetten niet meer bestonden.

Wie me zo had gezien, dagenlang onbeweeglijk, met dromerige ogen voor me uit starend, had kunnen denken dat ik opging in een hemelse meditatie, terwijl ik juist als een doorgedraaide dronkaard ronddoolde in de gekunstelde heksensabbat van mijn leugens.

Leugens, dat waren het voor elk zinnig brein, maar niet voor dat van Elisa. Ik begon na verloop van tijd dan ook in mijn rêverie te geloven alsof het een soort openbaring was, en de personages waren voor mij niet langer schimmen, maar bijna vleesgeworden zielen. Mijn geloof gaf inhoud en vorm aan hun leegheid: ze bevolkten mijn kamer en die krappe ruimte strekte zich grenzeloos uit, fonkelend van hun wapens en guirlandes, resonerend van hun adellijke namen, wat uiteindelijk ónze namen waren. Alsof ik was voorzien van nieuwe zintuigen der verbeelding zag ik mijn personages voor mijn ogen strijden en elkaar liefhebben, ik bewonderde hun schoonheid, luisterde naar hun gemoduleerde stemmen, ik verkneukelde me om hun charmante aanvallen en hun trotse caracoles. In hun avontuurlijke dagen vervlogen die van mezelf, zo onbewogen, en ik ging in die onbenulligheid op als in gebed.

Uiteindelijk trok ik mezelf terug van de levenden, als een asceet die zichzelf kastijdt en in ballingschap gaat om de conversatie der engelen te genieten, en wilde ik geen ander gezelschap meer dan die doden in mijn fantasie.

Dankzij mijn leugen kon ik nu wraak nemen voor mijn onbeantwoorde liefdes, kon ik mijn heimelijke trots, duister en onderaards als de hel, bevredigen. Alleen mijn personages, die ruimhartige hidalgo’s, waren even verbitterd als ik, even hooghartig in hun trots en wreed in hun verontwaardiging. Zij waren mijn bloedverwanten en mijn gelijken, en geen enkel gezelschap buiten het hunne was mij waardig.

Mijn allergrootste glorie lag hierin: dat ik weliswaar in hen geloofde, en mezelf schijnheilig tot hun onderdaan en volgeling verklaarde, maar tegelijkertijd pretendeerde hun keizerin te zijn, bijna hun godin, en dat ik er evenmin aan twijfelde dat ik de draad van hun hooghartige levens in mijn hand klemde.

Die schimmen wreekten zich echter voor mijn hooghartigheid, en namen tegelijkertijd wraak op de rede en de realiteit van die onnozele Elisa.

Van de kameraden die ze aanvankelijk waren geweest veranderden ze in mijn tirannen. Ze achtervolgden me tot in mijn slaap, waar ze eerder de vorm van nachtmerries aannamen dan van dromen; dag en nacht waren ze allemaal op de been als voor een bestorming en drongen ze me onophoudelijk, groots en geniepig, hun intriges, hun wrede bedrog op. In ruil voor mijn toelating tot hun trotse klasse onderwierpen ze me aan hun discipline, waarvan niet mocht worden afgeweken. Als het me af en toe overkwam, terwijl ik op een of andere receptie of bijeenkomst was, dat ik deelnam aan de algemene conversatie en me, mezelf vergetend, enigszins overgaf aan wereldse belangen en vertier, dan verscheen daar een van mijn jaloerse spoken. Als een strenge ceremoniemeester die een onbezonnen jonkvrouw wijst op de gebruiken van het hof deed die Ridder van de droevige figuur de lach en de woorden op mijn lippen bevriezen. Dankzij zijn magische kracht vond ik de gesprekken die ik om me heen hoorde dan op slag steriel, en zelfs de meest gracieuze aspecten smakeloos en lomp, en kwamen de levende mensen me als dood voor. Ik keek en luisterde naar niemand meer, popelend van ongeduld om samen met mijn grillige spook terug te keren naar mijn kamer; net zoals geliefden in een menigte van vreemde gasten elkaars ogen zoeken om het moment te bespoedigen dat ze weer alleen zullen zijn, en al een schok krijgen bij de gedachte aan hun volgende omhelzing.

Nadat mijn personages me ervan overtuigd hadden dat zij mijn troost, mijn feest en mijn bevrijding waren tegenover de onrustbarende werkelijkheid, legden ze mij de ontkenning van elke realiteit op, in ruil voor hun schimmenwereld. Ze verlosten me weliswaar van mijn oude, pijnlijke passie voor mijn naasten, maar tegelijkertijd maakten ze me ook ongevoelig voor menselijke sympathie en voor liefdadigheid. Zozeer zelfs dat ik, God vergeve me, geen traan heb gelaten bij de dood van mijn adoptiemoeder, aangezien zij wat mijn genegenheid betrof allang gestorven was, en ik niet van haar echte persoon hield, maar van haar dubbelgangster in mijn fantasieën, een dame zonder lichaam die mijn kamer bezocht. Die zag er precies zo uit als zij, en was even opgewekt, uitbundig en weelderig, alleen was deze figuur, anders dan zijzelf, ook nog eens trouw.

HOOFDSTUK DRIE

De laatste Ridders van de droevige figuur.

Sinds ik echter, nadat het stoffelijk overschot van mijn beschermster naar de begraafplaats was gebracht, in mijn eentje ben teruggekeerd in dit huis, zijn mijn tirannen verraders gebleken. Mijn kamer, voorheen zo druk bezocht door hun talloze schimmen, is nu verlaten; nu ik onherroepelijk alleen ben in dit huis van de dood, laten ze mij in de steek. En als ik naar ze op zoek ga, meen ik in mijn kamer tot mijn schrik niet hun verblindende figuren te ontwaren, maar slappe, levenloze huiden, als kostuums die na de voorstelling door de acteurs achteloos zijn neergesmeten achter het toneel van een derderangstheater. Waren dit nu mijn eretrofeeën, mijn grote liefdes? Ik voel me net een dronken schooier, die weer bij zijn positieven komt na zijn ijldromen van grootsheid, en dan inziet wat voor vodden hij draagt.

Op hetzelfde moment dat mijn fantasieën uiteenvallen, lijken mijn zintuigen echter vreemd genoeg aangescherpt. Terwijl de aanwezige of nabije dingen jarenlang ver weg leken, en als het ware uitgedoofd, overkomt het me nu, in de stilte van mijn kamer, dat ik stemmen en geluiden waarneem die klinken vanuit een verre kamer in het gebouw, en zelfs dat ik dialogen meekrijg van onzichtbare buren, of van een groepje mensen op straat. Die gesprekken bereiken mij dwars door deuren en muren, en ook al gaan ze voor het merendeel over onbeduidende onderwerpen, in mijn brein worden ze van buitengewoon belang.

Wanneer de huisbewaarster me de lunch brengt, of als die arme dienstmeid aan de overkant voor het raam staat, bespeur ik zelfs hun nauwelijks hoorbare hartslag, en meen ik hun gedachten te kunnen lezen alsof het die van mezelf zijn. Elke verandering in de lucht of het licht, het opsteken van de wind, een plotselinge regenbui, het vallen van de nacht, bezorgen me een hevige schok, zoals dat gaat bij sommige schuwe dieren, en zelfs met mijn ogen dicht ben ik me bewust van een wolk die boven mijn hoofd overtrekt.

Ik weet maar al te goed dat dit alles er niet op duidt dat ik bovennatuurlijke eigenschappen bezit, maar alleen dat mijn zenuwen ziek zijn. ’s Nachts lijd ik aan slapeloosheid, maar de volgende dag ben ik niet moe. Integendeel, je zou juist zeggen dat de slapeloosheid, als een mysterieuze nachtelijke pianostemmer, mijn zenuwen spant om ze beter te laten trillen.

In die doorwaakte nachten heb ik in plaats van mijn vroegere leugen een nieuwe metgezel: mijn geheugen. Ik breng de hele nacht door met herinneringen ophalen aan vroegere gebeurtenissen. Niet alleen mijn eigen verleden, en dan met name mijn kindertijd en het laatste jaar dat ik heb doorgebracht met mijn ouders, dat ik intact en levendig terugvind alsof het gisteren was; maar ook hún verleden, dat van mijn vader en mijn moeder, en dat van mijn overleden familie. Ik kan geen ander werkwoord gebruiken dan herinneringen ophalen, en alles wat ik niet van hen wist ontvouwt zich dan ook als vanzelf voor me, en ik laat hun levens van het begin de revue passeren alsof het allemaal episodes van mijn eigen leven waren. Net als iemand die ontwaakt uit een lethargische slaap, en dan na een korte twijfel een voor een de omstandigheden van zijn wakende leven terugvindt.

De oude Zuid-Italiaanse stad waar ik ben geboren en tot mijn tiende heb gewoond verrijst. De stadsmuur is doorrookt en grijs, ook al is het daglicht er verblindend en kan ik me die stad niet anders herinneren dan badend in de volle zuidelijke zon. De inwoners, geïntimideerd door al dat licht, kleden zich voor het merendeel in het zwart, de volkse vrouwen lopen niet met ontbloot hoofd maar dragen hoofddoeken en sluiers die soms zelfs hun gezicht verbergen. Van onder die doeken word je aangekeken door hun mooie, zwarte, schichtige ogen, die altijd een beetje argwanend staan. De deftige dames daarentegen gaan in vol ornaat de deur uit, wedijverend met ons Afrikaanse zonlicht; waardoor de straat wanneer zij voorbijkomen verandert in een theater.

Op sommige momenten komt deze stad mij voor als een afgrond in de hel, en op andere momenten juist als een tuin in het aards paradijs. En ofschoon ik weet dat ze niet tot stof is vergaan, maar nog in haar geheel bestaat, en dat haar naam op de kaart van ons land staat geschreven, kan ik toch alleen aan haar denken als aan een onbereikbaar Ultima Thule, dat enkel uit herinneringen bestaat. Te midden van haar waanzin wonen voor eeuwig de personages van mijn familie; ontdaan van de verzonnen kostuums die mijn leugen hun verleende, dragen ze voor het merendeel bescheiden, versleten kleren. Dat zijn mijn echte voorouders! Je zult er enkele drukke winkeliers in leren kennen; twee, drie onderwijzeressen die haastig een hoedje hebben opgezet, met vuurrode wangen en een schorre keel; een groezelige huismoeder met een uitgezakt lijf en een uiterst vroom gezicht; en een paar bleke ambtenaren in jasjes van zwarte alpacawol. Het ontbreekt er ook niet aan een horde straatjochies, knechten en kruiers van rijke toeristen; noch aan enkele onderdanige, hypocriete boeren. Ten slotte paradeert er, als een groep pauwen in het wilde veld, te midden van dat gezelschap ook een groepje kleurrijke hoge heren.

Dat is de obscure parentage van Elisa; deze en meer van zulke figuren zijn de familieleden annex helden van wie u weldra de naam en de geschiedenis zult vernemen. Een voor een herken ik ze allemaal, en allemaal ontbranden ze in mijn hoofd als vlammetjes; maar vier van hen torenen boven de anderen uit, als standbeelden tussen minuscule passagiers.

De eerste is Anna, mijn echte moeder, die vanwege bepaalde karaktertrekken en vanwege andere redenen die we nog zullen zien ‘de nacht’ zou kunnen heten. Aan haar kleine marmerwitte hand prijkt een gouden ring met een diamant en een robijn. Ik herken die ring, waarvan de dubbele glinstering jarenlang in mijn herinnering fonkelde als een spookachtige lamp. De laatste keer dat ik hem zag was ik tien jaar oud, en sindsdien is hij toegetreden tot de categorie spoken die samenwerkten om mij te verleiden. Vaak lokten die twee edelstenen me in hun onderaardse hol, zoals schatgravers worden uitgenodigd door mineralen in de grond; alleen beloofden zij me geen rijkdom, maar alleen slaap. Toch hadden ze zo’n betoverende invloed op me dat ik niet zelden de voorkeur zou hebben gegeven aan hun glinsteringen boven die van andere, echtere stenen, en dat ik voor hun graf zou hebben afgezien van het paradijs.

De tweede is Rosaria, mijn adoptiemoeder, die ik zou kunnen aanduiden als ‘de dag’; op de eerste plaats vanwege haar heldere, stralende voorkomen, en daarnaast omdat ze pas net is overleden en nog niet de gedaante van een schim heeft aangenomen. De derde is ‘de pokdalige’, wiens gezicht bijna een duistere weerspiegeling van het mijne lijkt, ware het niet dat het wordt verminkt door littekens. In heel die terugkerende menigte is hij beslist het meest stugge, onhandelbare personage.

De vierde is ‘de neef ’, de ware schuldige, en je zou kunnen zeggen de veroorzaker van al onze wederwaardigheden, de slinkse wever van al onze intriges. Hij verbergt zijn gezicht voor me, misschien uit schaamte omdat hij me in vroeger tijden heeft belaagd en bespot; of misschien vanwege een nieuw slinks plannetje van hem.

Tegen het einde van de nacht val ik vaak in een lichte sluimering, en in mijn dromen ontmoet ik dezelfde personen en dezelfde stad als in mijn herinneringen. Veel van die dromen komen meerdere nachten terug, met vrijwel identieke details; maar wanneer die monotonie wordt verbroken en ik bezocht word door een nieuwe, andere droom, ervaar ik een bijzondere ontroering.

Ik word uit mijn slaap gewekt door vertrouwde stemmen die in mijn oren roepen, op de dringende toon waarop ik tijdens mijn schooltijd ’s ochtends vroeg altijd werd gewekt: Elisa! Elisa! Maar zodra ik mijn ogen open, meen ik een zachte angstkreet te horen en meen ik bij het eerste daglicht een glimp op te vangen van een hele groep vage wezens die verward de kamer uit vluchten, als een zwerm motten wanneer er een stoffige kast wordt geopend.

Ik voel dat ik word bevangen door een subtiele, valse ontzetting, en niet zelden huil ik om mijn vreemde eenzaamheid, en roep ik de namen aan van de personen die ik liefhad.

Zo lig ik te woelen in mijn bed, totdat in de huurkazerne de eerste ochtendstemmen klinken, haastige voetstappen, slaande deuren, en vanaf de straat het geronk van de eerste vrachtwagens en het gerinkel van de fietsen die de arbeiders naar hun werk brengen.

Ik stap uit bed en ga, alsof ik weer een schoolkind ben, aan het tafeltje zitten, waar ik mijn oren spits voor het vrijwel onhoorbare gefluister van mijn geheugen. Dat vertelt me mijn herinneringen en mijn dromen van die nacht, en dicteert me zo de pagina’s van onze geschiedenis, terwijl ik als een trouwe klerk alles opschrijf.

Reken maar dat mijn familieleden dat willen. Ik herken namelijk in het aandringende gefluister waar ik naar luister hun vele stemmen, en dit boek is me in feite door hen gedicteerd. Zij zijn het die in een kring om me heen staan te fluisteren. Als ik opkijk verdwijnen ze, maar als ik, tamelijk gewiekst, vanuit mijn ooghoeken om me heen kijk, kan ik hun vreemde, vage figuren onderscheiden en dan zie ik in de transparante substantie van hun gezichten voortdurend hun dunne tongen koortsachtig bewegen.

Dat is de bron van het verhaal dat ik u ga vertellen. Dat gaat niet over beroemde mensen, het gaat slechts over een arme burgerfamilie, maar het is wel, hoe bizar het u hier en daar ook mag voorkomen, van begin tot eind waargebeurd.

Misschien kan ik, door op die manier onze ware geschiedenis te reconstrueren, eindelijk korte metten maken met het raadsel van mijn kinderjaren, en alle andere familielegendes. Misschien zijn ze naar me teruggekomen om me te verlossen van mijn heksen en de sprookjes; doordat ze zichzelf, en niemand anders, de schuld aanrekenen dat ze die verstandige Elisa hebben besmet met leugens, willen ze haar nu genezen.

Dat is de reden waarom ik aan hun stemmen gehoorzaam, en waarom ik schrijf: misschien dat ik uiteindelijk met hun hulp deze kamer zal kunnen verlaten.

Voor de personages

Jullie, Doden, luisterrijke gastheren, ontvangen mij

in je vorstelijke woonsteden,

je verluchte boeken

bladeren jullie elegant voor me door.

Ik weet het: ik, onnozele, barbaarse vrouw,

ben enkel onderdaan en dienstmaagd voor jullie.

Maar toch siert het gouden lint van je

heldendaden en hooghartige liefdes

mijn nederige voorhoofd,

o werkschuwe Sultans.

Niet meer dan een bemiddelende bij ben ik

onder jullie, bloemen buitengewoon en geheim.

Maar op mijn vluchtige vleugelschildjes

blijft, hoe vaag ook, een spoor

van jullie hemelse stuifmeel achter.

En jullie honing

is helemaal van mij!