HIER ZIJN LEEUWEN

Katerina Poladjan

Hier zijn leeuwen

Vertaald uit het Duits
door Floor Borsboom

Nieuw Amsterdam

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Hier sind Löwen

© 2019 S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main

© 2021 Nederlandse vertaling Floor Borsboom /
Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld © Mark Owen / Arcangel Images

Foto auteur © Andreas Labes

NUR 302

ISBN 978 90 284 5108 7

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5107 0

HIC ET NUNC

Ik doe het plafondlicht aan. Op meerdere tafels liggen stapels papier en rollen perkament. Ik ruik aarde, ei en zwam, houtstof en oud dier. Mijn adem strijkt over het boekomslag, mijn adem is te warm, te warm ook mijn huid. Ik werk zonder handschoenen en las een pauze in. De bladen van het boek zijn uit hun beschermhoes gehaald en netjes op stapeltjes gelegd. Lang geleden lag dit boek misschien onder het kussen van een zieke, en wachtte men de volgende ochtend met angst en beven zijn ontwaken af, in de hoop op de heldere oogopslag van het beginnende herstel. Misschien waren de bomen al kaal, misschien was er geen voer voor de koe, misschien was de vertrouwde berg verschoven. Zeventienduizend handschriften en boeken liggen in de kelders en depots van het archief opgeslagen, kaarten, folianten, gravures in rekken, laden en kluizen, en steeds duidelijker hoor ik in het ruisen van de ventilatie het gemurmel van hun woorden en stemmen.

ISTANBUL

In de bus van het ene vliegveld naar het andere, buiten een wirwar van taxi’s en mensen, ik was weer in Istanbul.

Vijf naalden, vijf zijden draden, twee zwarte,
twee rode, een witte.

Bij elke halte werd het drukker in de bus. Ik had een zitplaats, zat wat weg te dromen. Een jonge moeder zette haar kind bij me op schoot, ze deed het zwijgend en vanzelfsprekend. Het kind zat heel stil, draaide zich maar één keer naar me om en keek me aan. ‘Het schiet niet erg op, hè?’ zei ik. Het kind lachte, mijn Turks klonk houterig na al die jaren.

De rode draad in het oog, de witte er meteen achteraan, aantrekken.

Op het Taksimplein moest ik overstappen. Ik had nog wat tijd over en nam plaats in de lobby van Hotel Marmara. Ik bestelde thee en belde Tarık. Tien jaar geleden had ik tijdens mijn stage in Istanbul bij Tarık en zijn moeder gewoond. Ik was toen net klaar met mijn studie kunstgeschiedenis, had er een paar semesters oriëntalistiek aan vastgeplakt en mijn geest was alle theorie moe. Ik snakte naar concrete materie en meldde me aan voor een stage in een van de ateliers van de Süleymaniye-bibliotheek. Ik werd ingewijd in het restaureren van oude handschriften, en voor het eerst hield ik boeken in mijn handen van tien eeuwen oud. Terug in Duitsland liet ik mijn promotieplannen varen en ging bij een boekbinder in de leer.

Wit, rood, wit, de zwarte draad eronder,
steek voor steek, strak aantrekken, strakker.

Tarık klonk niet erg verbaasd dat ik belde. Tien jaar geleden had hij mij de stad laten zien, één keer een onderaards gewelf van een Byzantijns paleis, waar kratten drank, gymschoenen en frituurpannen opgeslagen lagen, een andere keer had hij op een binnenplaats een roestig luik opengetrokken en waren we over trappen bezaaid met afval en dode ratten een flink eind afgedaald. In het donker tussen de zuilen van een antieke cisterne had hij staan oreren over de watervoorziening die in deze stad altijd al een uitdaging was geweest. En toen me daar zo diep onder de grond opeens de angst voor een aardbeving bekroop, schitterden zijn ogen in het schijnsel van de zaklantaarn en fluisterde hij: ‘Aardbevingen – ik vind het heerlijk als de natuur de mens een lesje leert.’

Tarık is classicus, bibliofiel, verzamelt cameeën en is zich bij elke stap bewust van het stof der eeuwen en het bezinksel van millennia onder zijn voeten. Denk ik aan zijn bureau, dan zie ik er een oud-Griekse uitgave van de Ilias op opengeslagen liggen. Denk ik aan zijn stem, dan hoor ik gedichten van Goethe of Herder, die hij net zo vlot citeert als verzen van Omar Khayyam: ‘Toen de nachtegaal de weg vond naar de gaard, zong hij dronken in mijn oor: geniet van het heden, niemand vond ooit de weg naar het verleden.’ Of zoiets.

Tarık en zijn moeder woonden in een traditioneel houten huis met uitzicht op de Bosporus. Osmaans hout en een fraaie locatie stelden hen echter niet in staat de eindjes aan elkaar te knopen en ze verhuurden een mooie kamer op de eerste verdieping. Vandaar voerde mijn weg me dagelijks naar de aanlegsteiger van de pont en dan verder met de boot over de waterscheiding tussen Azië en Europa. Tarık vergezelde me dikwijls op mijn weg, en wanneer er in het voorjaar dolfijnen uit het water sprongen, riep hij: ‘U moet zingen, Helen, want we weten van Herodotus dat die dieren de mythische zanger Arion het leven redden toen hij door op geld beluste rovers overboord werd gegooid, zing!’ Zodra we in Eminönü aan land gingen, bood hij me een verfrissingsdoekje aan, nam er zelf ook een, maakte zijn handen schoon, en dan geurden we om het hardst naar citroenen uit Çeşme of lavendel uit Burdur.

We hadden elkaar in geen jaren meer gezien of gesproken, elkaar slechts af en toe een kattebelletje gestuurd.

‘Bent u in Istanbul, Helen?’ Tarık bleef hardnekkig u zeggen, hoewel we elkaar al meer dan eens hadden voorgesteld om over te gaan op je en jij.

‘Op doorreis. Ik wil naar het oosten, om te beginnen naar Ordu. Vandaar is er een busverbinding naar Kars. Mijn vliegtuig vertrekt om vier uur.’

‘Wat voert u naar Anatolië? Hic sunt leones schreef men in de oudheid bij de witte plekken op een landkaart.’

‘Zouden we elkaar nog even kunnen zien?’

‘Op zo’n korte termijn ben ik niet beschikbaar. Maar ik zou u – uiteraard met uw welnemen – in Ordu kunnen treffen en escorteren.’

Ik keek uit het raam. Het decemberlicht was hard en helder. De stad was veranderd. Ik was veranderd.

Laat ik bij het begin beginnen.

ZEEGEZICHT MET ARARAT

De dag van mijn aankomst in Jerevan begon met een ruige landing. Op enkele medereizigers en een paar vermoeide beveiligers na was de hal van het vliegveld uitgestorven, de bagageband ontwaakte uit een diepe slaap. Al bij het openen van de laatste schuifdeur las ik mijn naam op een wat achteloos opgehouden bordje en was opgelucht dat ik echt werd verwacht.

‘Helene Mazavian? Mijn naam is Levon Petrosian, welkom in Jerevan,’ zei de man in het Russisch. Hij had opdracht om me naar het appartement te brengen waar ik de komende weken zou verblijven. Ik drong er echter op aan om rechtstreeks naar het instituut te gaan. Het regende. De ruitenwissers smeerden de oktoberochtend uit over de voorruit. Mijn chauffeur was niet erg spraakzaam, ik was hem daar in stilte dankbaar voor.

Een steile oprit voerde naar het Matenadaran, grijs en imposant verhief het instituut voor Armeense handschriften zich tegen een rotswand boven het keteldal van de stad. Hier zou ik de volgende drie maanden dus komen te werken.

‘Weet u zeker dat u wilt wachten? Het is nog vroeg, en het duurt nog wel even voordat het opengaat.’

‘Ik vind het niet erg om te wachten.’

Hij leek geamuseerd, haalde zijn schouders op, tilde mijn koffer op het voorplein en wenste me een aangenaam verblijf. Na een paar meter stopte hij weer en opende het raampje.

‘Als u van jazz houdt, er is een bar in de Abovyanstraat, daar speel ik af en toe. Het is niet zo ver van uw appartement.’

‘Jazz?’

‘Weet u daar iets van?’

‘Nee.’

‘U bent toch welkom.’ Hij reed weg.

Ik keek de auto na. Levon Petrosian. Een lichte nevel hing boven de stad.

Het was koud. Ik hulde me dieper in mijn jas en begon op en neer te lopen, slenterde naar het grote standbeeld van Mesrop Masjtots op het plein voor het archief. Somber en kolossaal troonde de vader van het Armeense alfabet op zijn sokkel, aan zijn voeten knielde zijn leerling Koryun. Ik leunde tegen diens koude arm en keek met hem op naar de strenge gelaatstrekken van de meester. Abovyanstraat zou ik wel kunnen onthouden. Abovyan. Petrosian. Mazavian. Mijn achternaam bevond zich plotseling in fonetisch gezelschap. Tot nu toe had ik die gedragen als een slechtzittend kledingstuk, als een verfomfaaide hoed die ik zelfs tijdens het eten niet afnam.

Ik was een jaar of tien, en al mijn poppen heetten net als ik – Helen. Als ik met hen speelde noemde ik hen allemaal net ietsje anders, Helen, Helli, Helene, zodat ze zich niet allemaal tegelijk aangesproken voelden. Ik had vijf Helens en twee grasparkieten in mijn kamer. Ik woonde met mijn moeder Sara in een bescheiden rijtjeshuis, haar atelier had ze in de kelder. Op een warme dag vlak voor de zomervakantie kwam ik uit school en liep meteen door naar mijn kamer om te kijken hoe het met mijn parkieten ging. De vogels leefden, maar ik miste iets. Ik keek om me heen, daar was mijn bed met de groene deken en de posters aan de muur. Maar de poppen waren weg, en ook de beer en mijn varken. Ik liep de trap af naar Sara’s atelier. In de gang rook het naar verf en oplosmiddelen. De deur zat op slot. Ik klopte en bonkte. Wat is er? Doe de deur open! Ik hoorde haar kwieke voetstappen op de stenen vloer. Ben je nu al thuis, is er een les uitgevallen? Het is half twee, ik kom elke dag om half twee uit school. Ik drong me langs haar heen. Eerst herkende ik de beer, zijn kop zat er niet meer op, en toen zag ik stukken van mijn poppen en mijn varken en een paar van mijn kindertekeningen en foto’s voor de ezel op de grond slingeren. Hier een arm, daar een hoofd, de rest was op een grote houten plank geplakt en met verf besmeurd, ertussenin foto’s van dode kinderen, die kende ik al. Dode Armeense kinderen in zwart-wit en sepia waren niets bijzonders meer, Sara plakte ze al jaren op haar doeken. Ze stond midden in die ravage te roken. Ik zei niets, zij ook niet. De pop met krulhaar naast de foto van een broodmager meisjeslichaam. Ze lag in het stof, en voor het eerst drong het tot me door dat het echte mensen waren op die foto’s. Zo dood kan een kind toch niet zijn, dacht ik nog.

Ik schopte Mesrop Masjtots tegen zijn scheenbeen om me van de bladeren te ontdoen die aan mijn zolen plakten, ging op mijn koffer zitten en stuurde Danil een berichtje: Ben goed aangekomen.

Uit de verregende wirwar van auto’s en voetgangers onder aan de oprit maakte zich een gestalte los die zich met kordate pas een weg omhoog baande naar het Matenadaran.

‘Mijn zoon heeft me gebeld, hoe haalt hij het in zijn hoofd om u hier zo vroeg af te zetten? Het spijt me echt verschrikkelijk, neemt u me alstublieft niet kwalijk. Hartelijk welkom, Helen, ik ben Evelina Stepanovna Petrosian.’

De kleine vrouw zag bleek van opwinding en inspanning en liet zich ook door mijn verzekering dat ik hier zelf had willen blijven wachten niet tot bedaren brengen. Een nietsnut was haar zoon, hij maakte zich dan wel verdienstelijk voor het vaderland, maar een nietsnut bleef het.

Ze sluisde me door de bewaakte ingang naar de restauratieateliers van het instituut. Daar duurde het nog vrij lang voordat al het personeel was gearriveerd en ik eindelijk mijn object in ogenschouw kon nemen. Een handbijbel dus, een zogenaamd helend evangelieboek, met alleen die passages uit de evangelies over Jezus’ wonderbaarlijke genezingen, sta op en ga, open je ogen en zie, uit circa 1710, door mogelijke vochtschade was het boekblok gegolfd, de band beschadigd. Leren bekleding, waarschijnlijk kalfsleer, blindstempeling, vijftien centimeter breed, eenentwintig centimeter hoog. Ontbrekende delen aan de hoeken en uiteinden van de rug bij de kapitalen, kras- en schraapsporen op het voor- en het achterplat. Resten van de leren klep – de voor Armeense handschriften zo karakteristieke flap – plakten aan de binnenkant van het achterplat. De flap was nog voor een derde intact, sluitingen ontbraken geheel. Ik woog het in mijn handen, een kleine meloen, een middelgrote steen. Ik streek over de bandrug, die was vlak zoals bij oosterse handschriften.

‘U bent vast vermoeid van de reis.’

‘Integendeel.’

Evelina stuurde me niettemin weg, voor een oud handschrift moest je een uitgeslapen geest en rustige handen hebben, dus trok ik mijn koffer over het gehavende plaveisel naar een betonnen flatgebouw van vier verdiepingen in een straat met de onuitspreekbare naam Tpagrichner. De ingang bevond zich op de binnenplaats naast een kinderspeelplaatsje. In het schemerdonker van het trappenhuis vond ik op de tweede verdieping de goede deur. Daarachter een woonkamer met een keukenhoek, een slaapkamer, een badkamer. Op het gangtafeltje lag een briefje: Welcome Helene Mazavian, enjoy your stay! Ik inspecteerde de douche, die kon allerlei kleuren licht geven en muziek spelen. In de slaapkamer stond een groot bed met een hoofdeinde van lichtroze imitatieslangenleer. Vanaf het bed keek je de hemel in. Ik haalde de prenten – een zeegezicht en de besneeuwde Ararat – van de muur, schoof ze achter de kast en prikte een foto van Danil boven het bed. Zijn vertrouwde oogopslag, liefdevol en met een zweem van spot. Ik zette mijn schoenen in de gang, hing mijn kleren op. Er was een strijkijzer, maar er waren niet genoeg kleerhangers. Ik deed het raam open en keek uit over de binnenplaats. Het rook herfstig. Een man met een groene wollen muts stond te bellen bij de wip. Met zijn vrije hand roffelde hij op het verroeste staal. ‘Dikranian, luister je wel?’ riep hij verontwaardigd in het Russisch.

Dikranian. Abovyan. Petrosian. Mazavian. Ik deed het raam weer dicht. Op de ronde houten tafel in de woonkamer stond een schaal met granaatappels. Zo rood als het rood van Armeense manuscripten. Rode bomen, rode aarde, rode zee, hellepoort, hof van Eden, de rivieren Kishon, Gihon, Tigris en Eufraat, het rood gewonnen uit de Armeense schildluis, bij het krieken van de dag voorzichtig van een groen blaadje geschraapt, uitgekookt met zwavelzuur, gedroogd en vermalen tot verfpigment. Geen van beide messen in de keukenla was scherp genoeg om de vrucht te openen. Ik pakte mijn scalpel, één sneetje en mijn bloes zat onder de rode spatten. Galzeep, kleerhangertjes, keukenmessen, noteerde ik op een blaadje. Ik stond midden in de kamer en kon niet besluiten hoe ik me moest voelen, eenzaam of opgelucht.

Ik belde Danil en liet de telefoon lang overgaan. Ik zag hem ernaar zoeken, hoorde hem zachtjes zijn keel schrapen.

‘Hoe staat het met de Kaukasus?’

‘Somber is de Kaukasus.’

‘Hoe was je vlucht?’

‘In Moskou moest ik heel lang wachten.’

‘Hoe is je appartement?’

‘Interessant.’

‘En verder?’

‘Zullen we wel zien.’

‘Dikke zoen, eigenwijsje.’

MATENADARAN

In het ochtendlicht van de volgende dag vochten mussen om wat kruimels, hun gefladder bracht een levendig droog geruis voort. De herfst, ook hier een intieme vriend, vergezelde me op mijn weg naar het handschriftenarchief.

Bij de personeelsingang vier politieagenten, twee waren bladeren aan het vegen, een las de krant, de vierde ontfermde zich over mij. Ik overhandigde hem mijn paspoort.

‘Mazavian?’

‘Komt die naam veel voor?’

‘Nee. Maar hij bestaat. Armeense?’

‘Mijn moeder.’

‘U spreekt geen Armeens?’

‘Nee, het spijt me.’

‘Waarom bent u hier?’

‘Ik ben boekrestaurator. Een wetenschappelijk uitwisselingsprogramma. Evelina Stepanovna verwacht me.’

De agent was tevreden en wees me de lift. De andere drie keken me na. Onder het lopen knoopte ik mijn jas open. De een-na-laatste knoop bleef haken.

Evelina zat achter haar bureau en maakte nog even een notitie af voordat ze opstond en mij de hand reikte. Ze droeg een nauwsluitend mantelpakje, haar gewatergolfde haar had ze opgestoken in een fraaie knot.

‘Waarom staan er vier agenten voor de ingang?’ wilde ik weten.

‘Ze zijn blij dat ze werk hebben. Zekerheid voor alles. Bent u tevreden met uw appartement?’

‘Uiteraard.’

‘Hebt u al eerder met Armeense handschriften gewerkt, Helen?’

‘Ik heb er veel over gelezen, en in Istanbul had ik te maken met oosterse manuscripten.’

‘Hebt u in Istanbul gewerkt? Interessant. Hier zult u zich de Armeense bindtechniek eigen maken.’

‘Daarom ben ik hier.’

‘Inessa zal u in de geheimen ervan inwijden, zodra u zover bent. U bent al de derde restaurator uit Duitsland die bij ons komt werken.’

‘Is dat goed?’

‘Natuurlijk is dat goed, het maakt tenslotte deel uit van de vooruitgang.’

Evelina bracht me naar het restauratieatelier. Allen waren verdiept in hun werk, enkelen glimlachten verlegen, anderen gaven me vormelijk een hand. De luchtvochtigheid in dit vertrek was te hoog, dat voelde ik meteen, en het was te warm. Twintig graden Celsius is ideaal, en mensen met klamme handen hebben het verkeerde beroep gekozen. Evelina wees me een vrije werkplek bij het raam, het boek lag al klaar. Ik ging zitten, schoof het object wat naar links, legde het etui met mijn eigen gerei rechts, haalde toen de gereedschapsset van het instituut naar me toe en scheidde nuttig van onbruikbaar. Evelina stond nog achter me en knikte me toe: ‘Neemt u alle tijd, dit evangelieboek bestaat al driehonderd jaar en de komende weken zal niemand het van u afnemen.’

Ik haalde diep adem en sloeg het boek voor het eerst open. Om te beginnen een reeks paginagrote taferelen uit het leven van Jezus. De stamboom van Jezus Christus, de annunciatie aan Maria, de aanbidding door de Drie Koningen. De aartsengel naderde voorzichtig van rechts, zijn kruisstaf een dunne streek. Maria droeg een driehoek in haar linkerhand en hield de vingers van haar rechterhand gespreid. In het midden de tekst in twee kolommen, in rode en zwarte inkt, geschreven in bolorgir, niet in erkatagir, dat vanaf de dertiende eeuw in toenemende mate werd gebruikt. Het schriftbeeld gaf in de halen een idee van de vloeiende beweging van de hand van de kopiist. Ik noteerde: beginnende kopervraat in de miniaturen, kleuren vervaagd, initiaalarabesken en canontafels gedeeltelijk sterk verbleekt, in de stamboom van Jezus uitgesproken inactieve schimmel. Ik bladerde door. Hier het hemelgewelf, daar een duif, zijn snavel loodrecht op de aarde gericht, de heilige geest in duikvlucht, vogelmensen, vergulde sierletters. Dan een vrouwelijke gestalte in een purperen mantel. Het rood van haar mantel was goed behouden gebleven. Plinius de Oudere vermeldt in zijn Naturalis historia dat er voor de bereiding van één gram purper circa tienduizend purperslakken benodigd zijn. De slakken werden fijngestampt, een paar dagen lang in zout ingelegd en dan werd de massa met urine ingekookt tot er nog maar een zestiende deel van over was. Pas in het daglicht veranderde het geel door een enzymreactie in purperrood. De gestalte keek in haar purperen mantel misnoegd de wereld in. Ik noemde haar Tyros.

PURPER

Er was eens een man, er was eens vrouw en er was eens een grote modderkleurige hond. De hond lag graag in de schaduw van het huis, keek naar de bedrijvigheid op straat en sloeg Tyrus gade, een jonge nimf, een lui wicht dat niets uitvoerde en op het trappetje voor haar huis op blaadjes zat te kauwen. Katoen is me te ruw, het werk te zwaar, ik hou van drinken, ik hou van eten, tegen het vallen van de avond wil ik al naar bed, zong de luie nimf. Ze beminde een halfgod, die dag in dag uit heldendaden aan het verrichten was, en de nimf was ongelukkig. Toen ze op een warme avond uit wandelen gingen langs de kust van de Zwarte Zee, zei de nimf tegen haar halfgod: zie je die hond, hij loopt waar ik ook ga achter me aan. De halfgod legde zijn arm om de nimf en keek spottend naar het lelijke beest, dat in de spleten tussen de rotsen naar eetbaars liep te snuffelen. De hond vond een purperslak, zette er gulzig zijn tanden in en zijn lippen namen de kleur aan van het sappige rood van de slak. Met trillende stem verklaarde de nimf: mijn lieve Herakles, van zo’n schoonheid is dat rood dat ik pas weer de liefde met je zal bedrijven als je me een jurk geeft in die kleur. Toen de zomer ten einde liep kreeg ze wat ze had verlangd, en nu stond ze daar in haar purperen gewaad en was toch nog ongelukkig, want bij de bereiding van die verfstof komt een onaangenaam zurige geur vrij die heel lang blijft hangen.

JAZZ

‘Gaat u altijd zo te werk, Helen?’

‘Nee, dat hangt af van de toestand van het boek. Hier heeft de binding al losgelaten. Ik zal het boekblok eruit moeten halen.’

‘En hoe schat u de toestand in van het boekblok?’

‘Dat kan ik pas zeggen na een volledig onderzoek. Wat denkt u, Evelina, heeft de monnik bij de vervaardiging van dit handschrift in totale stilte gewerkt? Ik heb me afgevraagd wat er door zijn hoofd ging.’

‘Daar heb ik nog nooit over nagedacht.’

‘Misschien werd hij geplaagd door twijfels, bij enkele passages in het boek verandert het schrift, het wordt onrustiger. Zou hij zich op zo’n moment hebben afgevraagd wat hij aan het kopiëren was?’

‘Misschien was hij net zo ongeduldig als u. Voor monniken was dit een levenstaak. Ze zaten jarenlang in een koude cel met zwak kaarslicht en kopieerden woord voor woord botanische overzichten, codices, de Heilige Schrift.’ Evelina zuchtte. ‘Waarom komt u morgen niet bij mij eten, dan kunnen we het hebben over wat de monniken dachten. Dat zal ons plezier doen, Araik en mij.’

Rechts van me zat een jonge man gebogen over een schaaltje met beenderlijm. Op zijn onderarm was een biljartbal getatoeëerd.

‘Ik ben Vardan,’ stelde hij zich voor. Hij was geïnteresseerd in mijn spatel met zijn handvat van elastisch silicium. ‘Heeft ook nadelen,’ zei ik en liet hem zien waar er al stukjes afbrokkelden. Hij knikte en boog zich weer over zijn lijm.

Op weg naar huis belde ik Danil.

‘Mijn bazin heeft me te eten uitgenodigd.’

‘Mijn baas zou me nooit te eten uitnodigen.’

‘Omdat je je niet weet te gedragen, Danil.’

‘Dat zou je wel willen.’

‘Denk je?’

‘Helen?’

‘Danil?’

Ik kon de slaap niet vatten, ging laat die avond nog de deur uit en struikelde over de deurmat. Het was stil in het trappenhuis. Voor de woning van de buren lagen kinderlaarsjes, ik zette ze overeind. Ze waren vederlicht.

Buiten ademde ik in de verlaten straten de nachtlucht in. Achter verlichte ramen beeldschermgeflikker, liefde, dampende pannen. In een etalage glinsterden kranen, verstelbare spiegels. Ik loop door Armenië, dacht ik.

De Abovyanstraat was niet moeilijk te vinden en de jazzbar niet te missen. De kleine ruimte was stampvol en zo rokerig als de kroegen in mijn studententijd. Er speelde een band. De mensen in het publiek praatten door elkaar heen, de saxofoon blèrde, wedijverde met de trombone, het drumstel roffelde, en achter de bas herkende ik Levon. Hij hield zijn ogen dicht, kin en hoofd gingen ritmisch op en neer. Zijn handen waren smal, zijn haar niet meer alleen zwart. Een blik, ik glimlachte.

In een hoek vond ik nog een zitplaats, genoot van het schemerdonker, bekeek de gezichten en het bord met het drankaanbod, wenste dat ik de strenge, sobere vormen van het Armeense schrift kon lezen, wilde gewoon blijven zitten tot alles mogelijk zou lijken, tot de muziek het geroezemoes in haar web zou verstrikken, blijven zitten tot ook de muziek zou wegebben en de afzonderlijke stemmen weer vrij zou laten in dat deel van de nacht waarin er van slapen toch niets meer kwam. De muzikanten legden hun instrumenten weg en begaven zich naar de bar. Ik ging bij hen staan.

Levon wendde zich naar me toe en hield zijn hoofd schuin alsof hij een zeldzaam dier gadesloeg.

‘Helene Mazavian – ik hoop dat u niet te lang voor het gesloten Matenadaran hebt hoeven wachten.’

‘Mesrop Masjtots heeft de wacht over me gehouden. En toen kwam uw moeder Evelina Stepanovna.’

‘U wordt altijd in de gaten gehouden. En nu bent u hier en kan ik u in de gaten houden.’

‘Houdt u me in de gaten?’

‘Sinds u hier binnen bent gekomen hebt u geduldig naar ons zitten luisteren.’

‘Met geduld heeft dat niets te maken.’

‘Dat beschouw ik als een compliment.’

‘Morgen ga ik bij uw ouders eten.’

‘Bent u gekomen om me dat te vertellen?’

‘Nee, het schoot me opeens te binnen.’

‘Bevalt het u in Armenië?’

‘Ik heb nog niets van Armenië gezien.’

‘Dat wordt dan tijd.’

‘Misschien.’

‘Echt wel. Ik moet nu weer spelen.’

‘Ik wilde net gaan.’

‘Komt u nog een keer terug?’

‘Waarom niet.’

Hij streek terloops over de kraag van mijn jas.

Ik betaalde en liep net iets te snel de bar uit. Op de terugweg werd ik gevolgd door een hond. Met zijn staart tussen zijn benen liep hij rakelings langs de huizen. Zachtjes en vals floot ik een wijsje, werd toen een ander liedje in mijn voetzolen gewaar, het was sneller dan mijn voetstappen. Op een zeker moment bleef de hond met een ruk staan en maakte rechtsomkeert.

De volgende ochtend was leeg. Het was zaterdag. Ik kon niet naar het atelier en sliep tot een uur of twaalf. Er stond een harde wind, ik voelde de tocht, hij streek langs mijn gezicht. Ik hoorde het geruis van water in de leidingen, het dichtslaan van deuren, stemmen in het trappenhuis en op de binnenplaats. In het appartement naast me liep iemand heen en weer, klopte, riep iets, trok laden open, schoof ze weer dicht. Misschien op zoek naar suiker of geld. Ik keek naar het geelgeverfde plafond en de kroonluchter met bungelende glaskristallen aan korte vergulde armen. Ik trok mijn benen op, strekte ze weer en draaide me op mijn zij.

‘Danil, ik ga nu maar eens opstaan.’

‘Blijf nog even liggen.’

‘Vind je?’

‘Of ga naar een museum. Bezoek een kerk.’

‘Ik verzin wel iets.’

‘Ga anders douchen.’

‘De douche hier kan zingen.’

‘Des te beter. Je klinkt moe.

‘Is vermoeidheid een gevoel?’

‘Nee, een toestand. Wat is dat voor muziek?’

‘Wacht, ik zet het uit.’

‘Sinds wanneer luister jij naar jazz?’

‘Altijd al.’

‘Echt?’

Op weg naar Evelina kocht ik bloemen, ze hadden alleen kant-en-klare boeketten. Uit het zicht van de verkoopster gooide ik het krullint in een vuilnisbak. Ze had de tule vast met veel pijn en moeite tussen de rozen door gevlochten. Ik was te vroeg, slenterde tussen schuurtjes en garages over de binnenplaats van het woonblok en bleef staan bij een grote duiventil. Koerend zaten de vogels een beetje voor zich uit te staren. De bodem was bedekt met oude kranten, op een daarvan zag ik een foto van Charles Aznavour. Ondanks de duivenpoep was zijn gezicht goed te herkennen. Ik dacht aan de film Tirez sur le pianiste. In een van de scènes zit de pianist – een Armeniër die zijn afkomst heeft verdrongen – aan het bed van zijn geliefde en staart zwijgend naar haar borsten. In een andere scène is hij vertwijfeld en gaat luid tekeer tegen zijn klavier.

Toen Evelina me had binnengelaten, verjoeg ze met een snelle handbeweging naar het lichtknopje het schemerdonker uit de woonkamer. De tafel was al gedekt, voor de televisie zat een man kaarsrecht in een rolstoel. Hij begroette me met een kleine buiging. Alles aan hem was zwaar, groot en warm.

‘Doe de televisie uit, Araik.’ Evelina trok me mee de keuken in, samen droegen we het eten en een pot thee naar de woonkamer. We aten kip in walnotensaus, een salade met kruiden en granaatappelpitjes, en de thee was een aftreksel van munt en dragon.

‘U verwent me, het is heerlijk, dank u wel,’ zei ik.

‘U moet mij niet bedanken maar ons geweldige platteland dat dit allemaal heeft voortgebracht,’ zei ze plechtig. ‘En probeert u mijn boraki, gevuld met lamslever, kruiden en abrikozen.’

‘Dat is onze Kaukasus!’ riep Araik. ‘Wist u, Helen, dat God bij het verdelen van de aarde de Armeniërs was vergeten? Maar toen hij zijn vergissing inzag, gaf hij de Armeniërs het land dat hij eigenlijk voor zichzelf had gereserveerd.’

‘Ja, dat verhaal vertellen de Georgiërs ook, schatje,’ zei Evelina.

‘De Georgiërs kunnen vertellen wat ze willen, maar het is hier het paradijs op aarde, het enige wat ontbreekt is een toegang tot de zee. Maar we zitten wel aan de bron van de heerlijkste cognac.’

Araik schonk in en rolde naar een grote vitrine die vrijwel de hele lengte van de woonkamer in beslag nam.

‘Mijn kopjes,’ zei hij, en wenkte me naar zich toe. ‘Tweehonderddrieënzeventig kopjes van 1730 tot 1930.’

Hij haalde een piepklein porseleinen kopje tevoorschijn, hield het als een tere bloem in zijn handen. ‘Meissen,’ zei hij en zette het kopje toen voorzichtig op de tafel. Hij legde het een en ander uit over het productieproces van porselein – ovens, scherven, baktemperaturen –, vertelde verhalen over afzonderlijke kopjes en waar ze vandaan kwamen. Al te breekbaar Chinees porselein meed hij, hij voelde zich erdoor gemanipuleerd, het confronteerde hem als een wispelturige dame met zijn eigen lompheid en tekortkomingen.

‘Ruim je kopjes op, Araik, we hebben plaats nodig voor taart en koffie,’ riep Evelina vanuit de keuken. Ik hielp hem de kleinoden weer in de vitrine te zetten, elk kopje had zijn vaste plaats.

‘Araik en ik zijn binnenkort veertig jaar getrouwd,’ zei Evelina, en schonk ons nog een cognac in. ‘We hebben elkaar in Rusland ontmoet, hij was een jonge waaghals uit Jerevan en zelf was ik ook nog jong, geen schoonheid, dat ben ik nooit geweest, maar voor hem was ik de mooiste.’

‘Je was en je bent een schoonheid.’

Een moment lang deden we er het zwijgen toe en aten chocoladetaart. Het wandkleed boven de bank werd bevolkt door exotische vogels en kwaaie apen. Maar misschien vergiste ik me ook wel.

‘Vroeger ging ik de bergen in, Helen, ik bleef er soms wel een hele week,’ maakte Araik een einde aan ons stilzwijgen, ‘in mijn dooie eentje. Ik wilde er niemand bij hebben. Wat vond ik het heerlijk om me in een ijskoude beek te wassen en er bij het krieken van de dag op uit te gaan. Het kwam in de verste verte niet bij me op om rekening te houden met zoiets als hoge bloeddruk of vernauwing van de slagaders.’

‘Nu ben je de Prometheus van de dalen, Araik,’ zei Evelina zachtjes.

‘Ja, misschien. Prometheus. Nu heb ik alleen nog Evelina en mijn kopjes.’

‘Gelukkig heb je er daar heel veel van,’ lachte Evelina. ‘In Araiks familie hebben ze net zo’n helend evangelieboek als dat u nu aan het restaureren bent, Helen. Toen Araik verlamd in het ziekenhuis lag, belde hij me op en riep: breng me die verdomde bijbel. Hij is nooit gelovig geweest, maar in zijn ellende wilde hij opeens dat oude boek hebben. Ik ging dus naar zijn moeder, ze was toen vijfennegentig, en vroeg haar om het evangelieboek. Eerst wilde ze het me niet geven, want haar zoon was een goddeloze Turkenvriend. Aan haar ene hand miste ze twee vingers, afgesneden voor twee waardeloze ringen. Toen gaf ze me het boek. Ik zal voor hem bidden, zei ze.’

‘Dat verdomde boek heeft me niet geholpen,’ zei Araik.

‘God is rechtvaardig,’ zei Evelina.

‘En jij bent een vogelverschrikker.’ Araik pakte Evelina’s hand.

‘Natuurlijk ben ik een vogelverschrikker. Maar elk christenmens moet zich voorbereiden op de dood, en wel door een onbesproken levenswandel. De dood is slechts de verlenging van het aardse leven, in de overtreffende trap.’

Araik stak een sigaar op en bromde: ‘Als ik aan de leegheid van mijn aardse leven denk, vraag ik me wel af hoe die nog overtroffen kan worden.’

Heel even, alleen om de lucifer af te strijken en de sigaar aan te steken, liet hij Evelina’s hand los.

Het moest hebben geregend, de duiven zaten tegen elkaar aangedrukt in hun til. Ik genoot van mijn wandeling door de duisternis, die de warboel van huizen, daken, trappen, monumenten en beelden en gesprekken van die avond samensmolt tot een zilverig geheel. Ik dacht aan hoe Araik een sinaasappel voor me had geschild, de schil had zich om zijn hand gekronkeld, een voor een had hij me de partjes aangegeven, ik dacht aan hoe Evelina verstrooid haar leesbril met het tafellaken had schoongewreven.

‘Daar bent u weer.’ Levon klonk niet verbaasd. Eerder uitgeput, misschien onverschillig.

‘Zullen we nu uit wandelen gaan?’

‘Ik moet nog spelen, we zijn nog niet eens begonnen.’

‘Natuurlijk.’

‘U zou kunnen wachten tot ik klaar ben.’

‘Ja.’

‘Hoe was het bij mijn ouders? Hebt u lekker gegeten?’

‘Ja, uw vader heeft me zijn kopjes laten zien.’

‘Ach ja, de kopjes.’

‘Mooie kopjes.’

‘Prachtige kopjes. Blijft u wachten?’

‘Dan wordt het te laat.’

‘Wat u wilt.’ Hij keek me aan en glimlachte.

‘Waarom lacht u?’

‘Ik lach niet, ik glimlach.’ Op de bar van plexiglas en metaal stonden glazen en een bonsai in het schemerig rode licht. Ik vroeg me af hoe dat boompje in dat rokerige duister kon overleven. Toen ik Levon weer aankeek, glimlachte hij nog steeds.

‘Dat was een kort bezoekje,’ zei hij.

‘Ja,’ zei ik.

Zondag las ik een wetenschappelijk artikel over de invloed van de Byzantijnse en westerse miniatuurschilderkunst op de autonome beeldtaal van Armeense handschriften, maar ik kon me niet concentreren. Ik dacht aan Danil, aan ons afscheidsetentje een paar dagen geleden. Toen de gasten waren vertrokken, hadden we in de keuken gezeten en de restjes opgedronken. Kijk niet zo ernstig, het is maar een paar maanden. Had ik dat gezegd of hij? Opeens wist ik het niet meer.

‘Én?’

‘Ja, goed. Spannend.’

‘Hoe was het bij je bazin?’

‘Ik mag haar man Araik. Allebei klampen ze zich aan voorwerpen vast, zij aan haar boeken, hij aan zijn kopjes. Hij heeft een indrukwekkende collectie.’

‘Kun je slapen?’

‘En jij?’

‘Het is koud in bed zonder jou.’

Danils vertrouwde stem had me goed gedaan. Ik stond op en ging voor de spiegel staan, trok mijn T-shirt op en keek naar mijn borsten. Toen kleedde ik me aan en constateerde ik dat ik geen sjaal had ingepakt. Een sjaal zou mijn eerste aankoop in Armenië worden. Ook voor Danil wilde ik een sjaal kopen. Ik wist dat hij hem niet zou dragen, hij kan het niet uitstaan als ik kleren voor hem koop. Geef me iets te lezen of een fles whisky, zou hij zeggen. Waar was zijn bruine leren jack eigenlijk gebleven?

Hoe had ik ernaar uitgekeken om weer eens in mijn eentje door de straten te dwalen, ergens iets te gaan eten of drinken, en zoals ik me dat voorstelde droeg ik dan altijd een jurk die ik niet eens bezat. Ik liep door de grote doorgaande straten die ik al kende, ging gewoon alsmaar rechtdoor, probeerde te onthouden wat ik zag, een kruising, een aanplakbiljet, de reclame op een passerende bus, kartonkleurige huizen, wedkantoren, banken, restaurants, filialen van internationale modeconcerns. Er middenin het gebouw van de opera, majestueus en lokkend, met hooggehakte dames in bontjas, jonge mannen die stonden te roken of te bellen, in korte jassen, met grootse plannen, oude mannen met de kringen van jarenlange arbeid onder hun ogen. In een cafetaria aan het eind van de Vernissagemarkt bestelde ik een kop koffie. Toen ik om suiker vroeg, kwam de uitbaatster met een pot suiker naar mijn tafeltje toe en roerde zorgvuldig een volle lepel door mijn koffie. Waar ik vandaan kwam, wilde ze weten.

‘Ze komt uit Duitsland,’ maakte ze op luide toon mijn antwoord bekend.

‘Guten Tag,’ riep een vrouw vanuit de keuken, en een man die net kratten drank kwam bezorgen keek me stralend aan: ‘Hoe gaat het ermee?’

‘Goed, goed,’ zei ik.

Ik slenterde over de markt, langs kraampjes met kunstnijverheid, kippen en welpen in kooien, gereedschap, sjasliek. Ik vond geen geschikte sjaal, maar wel een scherp keukenmes, kleerhangertjes en een rijkversierd gebedskleed uit Turkmenistan, dat ik aan de muur in mijn slaapkamer hing.

Ik lag in bed en keek naar de fijn bewerkte bloemen en ornamenten die op dit late uur hun eigen geheimzinnige leven leidden. Ik had het kleed zo opgehangen dat Danil het vanaf zijn foto goed zien kon. Een zeis of een posthoorn, bladnerven, roofdieren, druiventrossen.

Maandagochtend werd ik veel te vroeg wakker, wachtte tot de dag de nacht had afgelost, zette koffie. De radio in de douche deed het goed, maar het water bleef koud.

In het atelier was het warm. Zonlicht blikkerde door het dorre gebladerte aan de boom voor het raam op mijn werktafel. Ik deed de gordijnen dicht, maar de collega’s klaagden. Ik deed ze weer open.

Papier, leer, hout – elk deel gaf een idee van het geheel. Op de rug was het leer gescheurd, op sommige plaatsen ook gebarsten. Daaronder gingen strak getwijnde, in inkepingen verzonken dubbele koorden schuil, waaraan de katernen met een visgraatnaaisel waren vastgenaaid. De Kaukasus was in de oudheid de grens met Europa, en het gebruik van touw of koord in de Armeense bindtechniek verried de christelijk-Byzantijnse invloed. Zoveel wist ik al. De gekleurde snede was amper beschadigd. Men gebruikte rode klei, bolus armenicus, om ongedierte te weren; toch had houtwormvraat bijgedragen aan de verzwakking van de platten. Ik zou de lacunes aanvullen, het leer dunnen, verven, blindstempeling toevoegen. Het naaisel was vrijwel geheel vergaan, ik zou de bladen loshalen en stuk voor stuk onder handen nemen. Ik ging uit van vijf bladen per dag. Om te beginnen moest ik de platten loshalen van het boekblok: met behulp van vochtige kompressen weekte ik het dekblad aan de binnenkant van de platten los om bij het resterende naaisel te komen en sneed dat vervolgens voorzichtig door. Ik verwijderde de leren bekleding. Op het laatst zou ik de flap losmaken van het achterplat, de zijden doublure aan de binnenkant bevochtigen, gladstrijken en met geverfde zijde verstevigen, de zijde eerst cacheren met Japans papier. Het boekblok was bruin gevlekt, bij de katernvouwen plakten bladen aan elkaar. Ik klemde het boekblok in een verguldpers, bestreek de rug met methylcellulose en verwijderde met een scalpel het teveel aan lijm. Na twee uur nam ik het boekblok uit de pers en trok katern voor katern de bladen uit elkaar. Buiten voor het raam verstreek de dag, steeds sneller en sneller. Een kever kroop over de vensterbank, tastte met tere voelsprieten de gladde steen af, vouwde zijn vleugeltjes open, vloog op, botste tegen het raam, viel, bleef liggen, probeerde het opnieuw.