HET TWEEDE ZWAARD

Peter Handke

Het tweede zwaard

Een meiverhaal

Uit het Duits vertaald
door Gerrit Bussink

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Voor Raimund Fellinger

Oorspronkelijke titel Das zweite Schwert

© 2020 Suhrkamp Verlag, Berlijn

© 2021 Nederlandse vertaling Gerrit Bussink /

Uitgeverij Wereldbibliotheek Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Pechers Mignons, 2000 (oil on canvas), Dupuis, Gilles / Private Collection /

© Gilles Dupuis / Bridgeman Images

NUR 302

ISBN 9789028451100

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5109 4

Hij zeide tot hen: maar nu, wie een beurs heeft, hij neme die, zo ook een reiszak; en wie er geen heeft, hij verkope zijn mantel en kope een zwaard. […] Zij zeiden: Here, zie, hier zijn twee zwaarden!

Hij zeide tot hen: Het is voldoende.

(Lucas 22:36-38)

1

LATE WRAAK

‘Dat is dus het gezicht van een wreker!’ zei ik tegen mezelf toen ik me op de bewuste ochtend in de spiegel aankeek voordat ik op pad ging. De zin kwam volkomen geluidloos uit mijn mond en tegelijk articuleerde ik hem; terwijl ik hem stil uitsprak, bewoog ik overduidelijk mijn lippen om hem van mijn spiegelbeeld te kunnen aflezen en uit het hoofd te kunnen leren, voor eens en voor altijd.

Zo’n soort zelfgesprek, waarmee ik me anders, op welke manier dan ook en dat niet pas sinds de laatste jaren, vaak dagenlang vermaakte, ervoer ik op dat moment als uniek voor mijn persoon en bovendien als iets in ieder opzicht ongehoords.

Zo sprak en manifesteerde zich een menselijk wezen dat op het punt stond om na vele jaren van aarzeling, uitstel, en tussendoor ook van vergeten, het huis uit te gaan en de allang vereiste wraak ten uitvoer te brengen, weliswaar – misschien – op eigen houtje, maar toch ook in het belang van de wereld en in naam van een wereldwet, of ook alleen maar – waarom ‘alleen maar’? – om de mensen te laten schrikken en bijgevolg wakker te schudden. Welke? Dezelfde die.

Het vreemde was intussen: terwijl ik, de ‘wreker’, mezelf zo in de gedaante van de rust zelve en van de boven alle overige instanties verheven instantie in de spiegel bekeek en wel een uur lang letterlijk instudeerde – vooral het paar ogen dat vrijwel geen trilling van de wimpers liet zien – voelde ik me tegelijk bezwaard, waarop ik mezelf, weg bij de spiegel, weg bij het huis en het tuinpoortje, zelfs pijn deed.

Als ik andere keren met mezelf praatte, telkens zelfs met veel omhaal van woorden, niet alleen geluidloos, maar volkomen expressieloos, werd dat door niemand – dat verbeeldde ik me tenminste – opgemerkt. Of ik schreeuwde het uit wanneer ik alleen thuis was, tegelijk – opnieuw in mijn verbeelding – volkomen verlaten, vervuld van vreugde, van woede, in de regel zonder woorden, alleen kreten, luid geslaakte kreten. Maar nu, als wreker, opende, rondde, uitte, spande, vertrok ik mijn mond en sperde hem open, nog steeds zwijgend, in een zoals altijd duidelijk en juist niet door mij persoonlijk beoogd ritueel, dat mettertijd voor de spiegel overging in een regelrechte ritmiek. En uit zo’n ritme waren ten slotte tonen voortgekomen. Uit mijn mond, die van de wreker, kwam een zingen, een dreigende zingzang, zonder woorden. En die veroorzaakte mijn hartenpijn. ‘Hou op met zingen!’ schreeuwde ik tegen mijn spiegelbeeld. En het gehoorzaamde onmiddellijk en verstomde, waarmee mijn hart natuurlijk dubbel werd belast. Want er was nu geen weg terug meer. ‘Eindelijk!’ (Opnieuw geschreeuwd.)

Op naar mijn wraakexpeditie, uit te voeren door mij als eenling. Voor het eerst sinds tien jaar nam ik ’s morgens een bad, terwijl ik al die tijd hoogstens had gedoucht, waarna ik – een been en een arm keurig na elkaar – samen met een eigenhandig gestreken wit overhemd het van tevoren netjes op het bed uitgespreide grijszwarte pak van Dior aantrok; rechts op de heup was een dikke, zwarte vlinder op het overhemd gestikt, die ik een vingerbreedte boven de riem in het zicht trok. Met de reistas – die zelf meer woog dan wat erin zat – over mijn schouder ging ik zonder af te sluiten de deur uit, een gewoonte van mij, zelfs wanneer ik wat langer afwezig was.

Intussen was ik na een zwerftocht van een aantal weken door het noordelijke binnenland pas drie dagen geleden teruggekeerd naar de voorstad ten zuidwesten van Parijs waar ik woon. En voor het eerst had ik naar huis terugverlangd, ik, hoewel ik sinds het erg voortijdige einde, om niet te zeggen het voortijdige afbreken van mijn kinderjaren, ieder soort thuiskomst had geschuwd, om maar te zwijgen van die naar mijn geboorteplaats. Ik had zelfs gegruwd van iedere vorm van thuiskomst – een trekken in mijn lichaam tot in de laagste en laatste uitlopers van mijn darmen – vooral daar.

En die twee, drie dagen na mijn – laat, maar toch – voor het eerst in mijn leven niet ‘gelukkige’ (laat af van mij, geluk!) doch eerder harmonieuze thuiskomst hadden mijn bewustzijn bekrachtigd dat daar mijn plaats was, en wel voor eens en voor altijd. Niets zou nog mijn woonplaats en ook mijn verbondenheid daarmee in twijfel trekken. Het was een bestendige vreugde er te zijn, en die vreugde nam de dagen (en nachten) daarna nog toe en was anders dan de afgelopen bijna drie decennia niet meer beperkt tot huis en tuin, ze hing daar op geen enkele manier van af en gold zuiver en alleen de plaats. ‘In hoeverre de plaats? De plaats in het algemeen? De plaats in het bijzonder?’ – ‘De plaats.’

Wat ook bijdroeg aan mijn onvermoede vreugde over die plaats – en wat misschien zelfs nog sterker was: het geloof in die plaats (of, als jullie willen, mijn late chauvinisme, zoals we dat anders eerder bij bepaalde kinderen aantreffen) – was dat in die streek net een van de in de loop der jaren, niet alleen in Frankrijk, talrijk geworden vakanties was begonnen, niet de lange van de zomer maar die ook niet zo korte rond Pasen, die nu in het betreffende jaar van mijn wraakverhaal nog was verlengd tot na de eerste mei.

Zo zorgden zulke en zulke afwezigheden voor een uitgestrekte en van dag tot dag uitgestrektere en op bepaalde momenten, die stonden voor de hele dag, zelfs grenzeloze plaats. Dagenlang niet meer het plotselinge, dubbele tekeergaan van de honden achter de heg dat ervoor zorgde dat mijn hand, om het even of die net woorden of getallen (op een cheque, een belastingaangifte) schreef, opzijschoot en een streep – en wat voor streep! – dwars over het hele papier trok, chequepapier of welk papier dan ook. En als er toch nog een hond blafte, dan heel ver weg, zoals ooit ’s avonds op het platteland, wat nu ook bijdroeg aan het bewustzijn en het ruimtegevoel van mijn thuiskomst, mijn komende tenminste.

In die tijd waren er minder mensen op pad; veel minder. Het kwam voor dat ik op straat en op het anders vaak overbevolkte stationsplein van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat niet meer dan twee, drie mensen tegenkwam, en dat waren meestal onbekenden. Maar ook deze of gene die ik van zien kende, stond, zat (vooral zat) daar als een vreemde? Als iemand anders. En mij bekend of onbekend: we groetten elkaar geregeld, en dat was nog eens groeten! Vaak werd me ook de weg gevraagd en elke keer wist ik waar wat was. Of bijna elke keer. Maar juist als ik een van de uithoeken van de plaats niet meteen kende, zorgde het ervoor dat ik en de ander erop uit trokken.

In de drie dagen na mijn thuiskomst niet één keer het lawaai van de helikopters die altijd het staatsbezoek van het militaire vliegveld op het plateau van Île-de-France naar het Élysée in het dal van de Seine of weer terug vervoerden. Niet één keer waaiden in de lentewind van de landingsplaats daar – dacht ik nu onwillekeurig van mezelf en mijn medebewoners – de flarden rouwmuziek ‘onze’ kant op, waarmee in normale tijden de kisten van de in Afrika, Afghanistan of elders om het leven gekomen soldaten uit de regeringsvliegtuigen werden geladen om op het erepodium, ‘tarmac’ genaamd, in het Franse vaderland verwelkomd te worden. De hemel werd op halve hoogte doorkruist, doorzwierd, doorfladderd, doorflitst (de eerste zwaluwen) en doorschoten (een heel ander schieten, en bovendien niet de late komst in het jaar van de valken en andere grijpklauwen) door bijna alle denkbare vogels – en daarnaast, opnieuw een afwezigheid, geen zomer na zomer alleen hoog in het lege uitspansel cirkelende arenden bij het zien waarvan ik een keer op een geluidloze middag midden in de zomer – bij de voorstelling beneden op de aardbodem, en niet alleen in deze streek, net zo alleen te zijn – het zegge en schrijve nogal apocalyptische en hoe dan ook huiveringwekkende visioen had dat ik in het vizier van de reusachtige arend in het laatste nog resterende gat in de hemel hier op aarde de laatste mens was.

En – om na zo’n blik in het oneindige weer de plaatselijke klinker- en asfaltwegen onder mijn voeten te krijgen: bovendien niet elke dag vroeg in de ochtend het lawaai van de vuilnisbakken, niet het gebruikelijke onafgebroken geklepper en geklater, maar, als er al lawaai te horen was, dan sporadisch, nu, hier achter zeven zijstraten, nu, op drie steenworpen afstand na de tweede rotonde, en nu, één, twee dromen tussen waken en slapen later, de vuilnisbak voor de deur van de buurman naast mij, de man die voor zover ik weet in zijn intussen behoorlijk lange volwassen leven nog niet één keer huis en plaats heeft verlaten: ook hier, net als verder weg door de weinige anderen geen knallen of vallen van de vuilnisbakken van de buren – bij het legen, alsof er nauwelijks iets te legen valt, elke keer hooguit een kort geruis, daarna geritsel, getsjirp bijna, vlakbij, als een geheim belletje; ten slotte het zacht weer-op-zijn-plek-zetten, waarschijnlijk ook dankzij de bijzondere plaatselijke vuilnismannen, die me op het station van tijd tot tijd vanaf de stationsbar toedrinken. En daarna dan weer de voortzetting van de op de dag voorbereidende beelden uit de wegebbende slaap.

Ik heb in mijn leven steeds weer moeten denken aan het oude min of meer Bijbelse verhaal van de man die door God of een andere hogere macht aan zijn haren werd weggetild van zijn woonplaats en in een ander land weer werd neergepoot. En wat mijzelf betreft: had ik, in tegenstelling tot de held van dat verhaal, die volgens mij liever was gebleven waar hij was, ook naar zo’n weggedragen-worden verlangd – bij mijn kuif gepakt en dankzij een genadige macht zomaar door de lucht naar een andere verblijfplaats getransporteerd? Nee, vooral geen verblijfplaats! Alleen weggetransporteerd uit het nu-en-hier!

Tijdens de drie dagen voordat ik me opmaakte voor mijn wraakactie trok ik bijna elk uur eigenhandig aan mijn kuif, niet om me van de grond te tillen en weg te schroeven naar achter de einders, maar om mezelf te verankeren of met beide voeten op de grond te laten staan, met beide benen te staan waar ik nu en hier was, en, o wonder, of ook niet, voor één keer thuis was. Elke ochtend trok ik meteen na het opstaan energiek aan mijn kuif, eerst met mijn linkervuist, dan met mijn rechter, ik trok en schudde, hard en harder, bijna deed ik mezelf geweld aan – van buitenaf gezien leek ik misschien wel iemand die bezig was zijn hoofd van zijn romp te trekken –, en voelde dat toch als iets weldadigs dat van boven naar beneden geleidelijk tot in mijn enkels, knieën, de kleinste teen, mijn hele lichaam, en niet alleen dat, vervulde, stil doorsloeg, toonloos doortrommelde met van uur tot uur opnieuw bedreigde honkvastheid.

Bij deze merkwaardige omstandigheid – om de paar jaar een andere, die mij echter telkens de ogen opende – paste dat ik van de ene op de andere dag de indruk kreeg dat her en der de anders tijdens de twee weken paasvakantie leegstaande huizen bewoond waren. Alsof het een plaatselijke regel of zelfs een plaatselijke wet was, stond ik dan telkens na het passeren van een tiental dichte rolluiken en dergelijke voor een huis waar minstens één raam – zo niet alle ramen, vooral die op de benedenverdieping – een blik naar binnen in de woon- en eetkamer toeliet. Doordat bovendien de gordijnen opzij waren getrokken, het leek wel opzettelijk, had dat ook zonder gedekte tafels iets gastvrijs, iets uitnodigends zelfs: ‘Kom vooral binnen, wie u ook bent!’ Intussen bleek zich telkens niemand in die vertrekken te bevinden. Maar juist die leegte maakte het aanlokkelijk om dichterbij te komen, wat ervoor zorgde dat je trek kreeg, een alomvattende. Het was ondenkbaar dat ergens in de grote leegte van zo’n huis iemand, meneer of mevrouw de eigenaar, of het hele paar, het voltallige gezin, je binnen vanuit een verborgen hoekje in de gaten hield, als levende gedaante of via een beeldscherm. Ik had elke keer het gevoel dat ik werd gezien, maar met welwillende en tegemoetkomende blikken. Er was alleen op dat moment niemand thuis; nog even en ik zou verwelkomd worden, vanuit een totaal onverwachte richting, in het Frans, Duits of Arabisch (alles – alleen geen ‘welcome!’). En tegelijk de stemmen van kinderen, die klonken alsof ze vanuit de boomtoppen kwamen.

En op een keer, op de tweede of derde – en voorlopig laatste – ochtend na mijn terug- en thuiskomst, waaide een donkere roetige walm uit het kleine voortuintje van zo’n onbevolkt gastvrij huis, waar het gras groeide als gras in plaats van als gazon of iets dergelijks. Zo te zien was er zojuist van ijzeren stangen een ouderwets barbecuerooster geïmproviseerd. Het waren twee soorten van twee vlak naast elkaar liggende vuurplaatsen, waarbij de kleine rookzuil aan de ene kant klassiek loodrecht en gelijkmatig licht hemelwaarts steeg, terwijl die aan de andere kant even klassiek omlaag werd gedrukt: want daarna, via grillige omwegen langs de grond, vond ook die tweede rookzuil, in tegenstelling tot het oeroude broedermoordverhaal, zijn weg steil hemelwaarts. De donker heen en weer puffende walm ging over in helderwitte vederwolkjes, verwisselbaar (bijna) met de halfdoorzichtige die van het andere rooster kwamen, en nog verbazingwekkender, een waar unicum: boven, vlak voordat ze allebei helemaal doorzichtig werden en in de lucht verdwenen, vloeiden de twee rookzuilen zelfs nog voor heel even in elkaar; onafgebroken en steeds weer opnieuw verbonden ze zich met elkaar; vervlochten ze zich met elkaar zolang beneden vanaf het rooster de ene en de andere rookraket opsteeg.

En ziedaar: degene die nu uit het schijnbaar lege huis tevoorschijn kwam en me uitnodigde om in de tuin een hapje mee te eten, dat was, zoals altijd op een paar passen afstand gevolgd door haar man, de voormalige postbode, la factrice, die een paar maanden geleden met pensioen was gegaan, net als jaren geleden haar man, eveneens postbode, facteur. Nog altijd bewaar ik het briefje waarmee zij, ‘votre factrice Agnès’, ons, de bevolking van de streek, meedeelde dat ze, zoals altijd op haar fiets, op 10 juli 20.. haar laatste ronde, tournée, zou maken. Toen ik het papiertje een keer kwijt dacht te zijn, vond ik dat, hoewel ik in mijn leven al het nodige was kwijtgeraakt zonder daar spijt van te hebben, heel erg jammer – het was een lichtpuntje dat ik daarna, zonder er speciaal naar te zoeken, tussen alle paperassen juist op dat ene briefje stuitte dat nu voor me op tafel ligt. We hebben opnieuw tot laat in de middag gedrieën in de tuin gezeten en de beide voormalige postbodes vertelden hoe zij, de man afkomstig uit de Ardennen in het noordoosten van Frankrijk, de vrouw uit het bergachtige gedeelte van Zuidwest-Frankrijk, door het centrale postagentschap naar de streek rond Parijs en Île-de-France waren overgeplaatst, het waren ongeschoolde plattelandsmensen, maar die waren robuuster dan de stadsbewoners en bij uitstek geschikt voor het per fiets bezorgen van de post – in die tijd uiteraard nog niet gemotoriseerd. Zij waren voor de talloze stijgingen in de ruime omtrek van Parijs de beste pedaleurs voor het specifieke Île-de-France-landschap, in fietserstaal, ook bij de Tour de France, faux plats genaamd; ‘vals plat’, nauwelijks zichtbare, maar op de fiets des te merkbaarder oplopende stukken waar maar geen einde aan wilde komen.

Hoewel het nog lang geen zomer was, herinner ik me die ene dag, eigenlijk herinner ik me al die drie dagen als de langste van het hele jaar, alsof de nachten zich uitstrekten tot voorbij de natuurlijke dag-nachtgrens; alsof de zon, ‘als door een wonder’, bewust niet onderging, in elk geval tot aan mijn volgende episode van erbij-zijn in het dorp, en nog zo’n episode, en nog een. En zelfs de nachten kwamen zonder dat ik het gevoel had dat het donker werd.

En zie, wederom: weliswaar waren de rolluiken van het door henzelf gebouwde huis van de tien jaar geleden vlak na elkaar overleden buurvrouw en buurman, net als destijds, neergelaten – de verf, goed schilderwerk, nog nergens afgebladderd – maar door de verwilderde tuin, waar hier en daar, prachtiger dan vroeger, een roos begon te bloeien, was een waslijn gespannen die helemaal volhing met door wasknijpers vastgehouden min of meer donkere, vroeger zou men gezegd hebben ‘armoedige’, kinderkleren.

En hoor: op de weggetjes in de bossen op de heuvels het knarsen en piepen van de takken, die in de wind langs elkaar wrijven als een herhaling van de gastvrij openzwaaiende tuin-, huis- en wijnkelderdeuren van de streek (die ene vuurplaats was niet de enige gebleven).

En daar, kijk: de kale plek waar anders altijd al van ver het honderdvoudige geklik van de jeu-de-boulesballen weerklonk. Behalve een auto aan de rand van de open plek is het er leeg. Achter het stuur zit een man, stil en met open ogen, onverstoorbaar staart hij naar de kale plek, naar de grote gruisvlakte met de sporen van de jeu-de-boulesspelers. Hij was speciaal op deze plek blijven staan, zoals, zo wordt gezegd, sommige Portugezen vanuit het binnenland naar de kust rijden, alleen maar om een tijdje zonder uit te stappen lekker vanuit de auto voor zich uit naar de oceaan te kijken. Maar is die man daar niet echt een Portugees, een metselaar, die, anders dan vandaag, vaak met het cementstof nog in zijn haar een van de mannen is die ’s avonds op het station naast je aan de bar staat?

En hoor nu toch: het geruis nu diep onder de zijstraat: het riool kan het niet zijn! – Maar wat is het dan? Waar komt het vandaan? – Het is afkomstig van het meer dan een eeuw geleden onder de grond verlegde beekje of riviertje dat in de loop van de millennia ons hele, hoewel niet eens zo lange, hooggelegen dal heeft uitgeslepen, vanaf zijn bron verder boven in de buurt van het huidige slot, van Versailles naar beneden waar het uitmondt in de Seine. – Ruist daar verscholen in de diepte dus onze Marivel? – Ja, dat is hij, dat is zijn naam, en zie, de buiging van de weg, die precies de kromming van de Marivel volgt. Wat een ruisen. Zo ruist geen spoeling van de wc, geen centrifuge van een wasmachine, geen brandweerslang – zo ruist alleen een beek. En nog even en je zult het water van de beek zien, het voor je hebben, bij daglicht, je ermee wassen, het drinken (hoewel, drinken liever niet). – Hoezo? – Kijk, daar, de gietijzeren pomp in de verwilderde tuin. Loop erheen en pomp! – Maar de pomp is toch verroest. – Weg met de roest en ga door met pompen. – Nu komt er iets, het is vooral modder en viezigheid, poepbruin. – Pomp door, kleine pomper, pomp door. – Ja, kijk!

Zulke vrije dagen waren intussen merkbaar beperkt in aantal, het duidelijkst ervoer ik dat als ik vanaf de straat in de nog lege klaslokalen keek. Alle grote ramen waren al gelapt, vloeren en tafeltjes gewassen-afgeveegd. Toch had zo’n beeld van tijdelijkheid, evenmin als al die andere plaatselijke tijdgrensbeelden, niets vertroebelends. Op de vensterbanken en elders lagen, willekeurig en net als altijd stapels boeken, atlassen en ander ‘lesmateriaal’, in een hoek achter het schoolbord was vaag een globe te zien en dat alles – inclusief de schone ruiten en de opgeruimde, lichte, wachtende klaslokalen – kwam van buiten op me over als een soort leerplezier dat niets te maken had met mij persoonlijk, of hoogstens met iemand die ik, lang, lang was dat geleden, ooit was geweest – ook in werkelijkheid? – Werkelijkheid?

Fraaie tijdelijkheid die tegelijk, van plaatselijke situatie tot plaatselijke situatie, juist bij de leegte of zelfs geslotenheid ervan de voorstelling opriep: daar en daar, en daar, en daar vindt binnenkort een heropening plaats, gelukkig een ondefinieerbare, in elk geval één die tot gevolg zal hebben dat er weer een frisse wind waait.

Het hotel met bar – ‘Des Voyageurs’, Van de Reizigers – schuin tegenover het station was intussen al eeuwig geen hotel of bar meer. De derde en bovenste verdieping was verbouwd tot eenkamerappartementen waarvan je de bewoners hoogstens kreeg te zien als verre silhouetten. Des te zichtbaarder waren de paar mensen die op de onderste verdiepingen waren overgebleven, geen hotelgasten, maar al lang geleden van overheidswege in de achterkamers ondergebrachte gestrande individuen. Destijds waren ze in het hotel licht in de meerderheid geweest. Maar daarna was er niemand meer bijgekomen en van de al aanwezigen, die met enige steun van de autoriteiten mochten blijven zitten, stierven de meesten in de twee decennia daarna, in de regel in een van de vroegere hotelkamers, achter een van de glasloze, met karton of spaanplaat gedichte ramen, onopgemerkt door de buitenwereld – maar ik heb nog nooit een kistdrager (meer dan één was waarschijnlijk niet eens nodig geweest) uit de zijdeur (alleen ‘Des Voyageurs’ had die nog) zien komen. En de enige begrafenisgasten daarna waren, als er al iemand kwam, de overlevende buren van de andere kamers en hokken. Het kwam niet vaak voor dat de overledene familie had, een vrouw, broer of kind. Die werden op de hoogte gebracht, maar er had zich nog nooit iemand van de familie op de begraafplaats laten zien. Alsof het gebruikelijk was bij zulke doden had de vroegere vrouw, had de zoon, had ook een keer de moeder bij het aanhoren van de boodschapper alleen even zwijgend de wenkbrauwen opgetrokken of al even woordeloos de telefoon opgehangen.

In plaats van weg te kruipen in de kamers hing het groepje van de laatste drie of vier, al dan niet op afspraak, van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat, weer of geen weer, op de treden voor de glazen deur van de met kettingen en wie weet wat nog meer afgesloten voormalige ‘Bar van de Reizigers’. Tot voor kort hadden ze inderdaad een soort groepje gevormd, een van hen werkte zich moeizaam op krukken tree voor tree naar boven, een ander keek onafgebroken met halfopen mond, waarin nog maar één tand te zien was, naar de top van een van de platanen, de derde zat, bewust of omdat hij niet anders meer kon, dag in, dag uit precies op de plek onder de tak waar de vogels, klein en groot, tot laat in de avond hun uitwerpselen naar beneden spoten: jawel, voor hem was het een behoefte om op die bewuste traptree te zitten, roerloos; het deed hem goed zo nu en dan wat vogelpoep op zijn hoofd, handen, knieën te voelen; het was een overwinning om van tevoren te hebben vermoed of geraden dat even later van boven een bijzondere zegen zou komen en dat hij zijn voorhoofd op het juiste moment precies naar de juiste plek had gemanoeuvreerd.

En het viertal, of niet lang daarna het drietal, had genoeg aan elkaar. Geen van hen had oog voor ons voorbijgangers op het stationsplein. Telkens als ik mettertijd meer en meer, hoe dan ook, de behoefte voelde om te groeten en hen daar op de afbrokkelende treden voor de bar ook daadwerkelijk probeerde te groeten: geen antwoord; ‘nul reactie’. Goed: zo over het hoofd gezien worden, maakte dat ik me in veiligheid kon wanen voor wat ging komen.

In de loop van de dagen na mijn terugkeer kwam echter de grote verandering. Die kon niet, of niet alleen maar, afkomstig zijn van het blauw en het groen van de tijd na Pasen. Want elke dag regende, stormde, hagelde het (met stenen die de ruit van het laatste halve raam van het oude hotel van de reizigers verbrijzelden) en ’s nachts was het ook weer bitterkoud. Toen ik ’s morgens op weg naar de bakkerij en naar de – zie vakantie – qua aantal en aanbod gereduceerde marktkramen langs de bar kwam, kreeg ik de hallucinatie of illusie dat de bar open was. En voordat ik er erg in had, zat ik tussen de overgebleven paar oerinwoners van het hotel op een van de wie weet speciaal voor mij vrijgehouden treden, niet de onderste en ook niet de bovenste. Ze hadden me met onbegrijpelijke geluiden – maar het was ook niet nodig ze te begrijpen –, maar wel weidse gebaren uitgenodigd en ik was gewoon bij hen gaan zitten. Ik kreeg hun gemeenschappelijke wijnfles – nee, niet onder de neus geduwd, maar voorgehouden, en ik dronk, nu eens niet zoals gebruikelijk aarzelend. De wijn, het bleef bij een slok, smaakte als een misschien willekeurige wijn in de ochtend. Maar wat me tot op de dag van vandaag is bijgebleven, dat is de nasmaak van de sigarettenrook die ik uit de flessenhals mee binnenkreeg. Niet te vergelijken met de madeleine uit de Verloren en Hervonden Tijd van monsieur Marcel Proust, maar wel een ding, ja, een ding dat bleef en waar ik blij mee was en ben. Was er niet ooit een lied waarin iemand, wie ook weer, zong: ‘Life is very strange, and there is no time’? – Fout: ‘Life is very short,’ zong John Lennon. – Maar ik wil dat hier ‘strange’ staat.

Ik heb nog een tijdje met het groepje of clubje op de treden voor de nog steeds gesloten Voyageurs-bar gezeten, ze bleven me dingen aanbieden, ook al nam geen van de drie mij op in de kring – want een kring of een ronde was het. Behalve ik was er die dag nog iemand anders bij hen, een vrouw. Ik kende haar, ze was van de voor deze omgeving verantwoordelijke sociale instantie of zo en wilde waarschijnlijk om de zoveel tijd in de halve ruïne kijken of alles in orde was of zo.

Deze ochtend leek echter ook de dame veranderd. Ze stond vandaag niet met haar grote rechthoekige handtas onder haar arm als toezichthoudster tegenover de door haar te controleren mensen, maar zat in precies dezelfde houding als de anderen midden tussen hen in, ze schoof ongevraagd opzij om plaats te maken voor de nieuwkomer, en net als de anderen zat ze te roken. Blindelings achter zich tastend, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, plukte ze een sigaret uit het pakje van degene achter haar. Ze hoorde nu thuis bij deze geknakte gedaanten (wat niet alleen aan de wind lag), zo had ze al heel lang niet bij hen gehoord, ja eigenlijk nog nooit. Allemaal onwerkelijkheden in haar hele voorafgaande leven, onwerkelijkheid gevolgd door onwerkelijkheid. Natuurlijk: ook dit hier was het niet, was het nog niet. Maar aan de andere kant was het niet zomaar een vluchtige stemming van het moment die door de voorbije paasvakantie met de zich tot in de verste verdwijnpunten steeds en steeds uitbreidende tussenruimtes of door wie weet wat werd opgeroepen. Ze ging toch bijna met pensioen en zou haar kantoor haar kantoor laten, vanaf morgen al – vanaf vandaag! En daarna? Geen gedachte aan een daarna. Nu is nu en haast is er niet meer bij! Helemaal geen gezelschap of een gezelschap als dit vormde immers ook een gezelschap, en wat voor een, want dit gezelschap maakte ze immers juist op dit moment mee, ‘ik zal het hebben meegemaakt’, en hoe! En terwijl ze haar hoofd naar de in een kring om haar heen hangende groep draaide, van de een naar de ander, begon de nog-steeds-ambtenares opeens te huilen. Ze huilde stilletjes, zonder geluid, en als er iets te horen viel dan bleef dat – bij de meestal zwakke andere geluiden om haar heen, het trekken aan een sigaret, het klokken van een fles – onder de gehoorgrens. Waarschijnlijk huilde ze ook maar heel even, een korte glans in haar ogen achter de dikke bril. Ik was niet de enige die het had gezien: een van de andere drinkers op de treden voor de voormalige ‘Bar van de Reizigers’ vouwde – omslachtiger was niet mogelijk – een brillendoekje open en overhandigde het bovendien geruime tijd na het verschijnen van de één of twee tranen (als het tranen waren) aan de dame. Het doekje was duidelijk nog nooit gebruikt en ook door de ruime afmetingen bruikbaarder dan alle tegenwoordig in omloop zijnde poetsdoekjes.

En opnieuw ben ik, de genode, een hele tijd blijven zitten, alle uren tot de plaatselijke klok twaalf uur sloeg, waaraan rond tien uur in de ochtend een van de gebruikelijke begrafenismissen met het zachte aanslaan van de dodenklok vooraf was gegaan: niet meer dan tweemaal twee afzonderlijke tonen, hoog-laag, met vaste tussenpozen herhaald en waar geen einde aan wilde komen. Vergis ik me als ik dacht dat mijn medezitters daar geen oor voor hadden? Maar het leek wel of ze helemaal nergens oor voor hadden, niet voor het roffelen, daarna rinkelen – op de dorpel van de stalen brug voor het station – van de treinen uit de voorsteden, noch, en dat al helemaal niet, voor de onafgebroken in verschillende talen herhaalde oproep uit de luidsprekers, inclusief telefoonnummers, om meteen te bellen bij het zien van een verdacht stuk bagage, trouwens bij iedere verdenking, bij ieder gevoel van gevaar of een bepaalde of onbepaalde bedreiging.

Bij die gelegenheid moest ik denken aan de intussen allang voorbije negentiende eeuw, toen in de voorstelling van de schrijver de naar een eiland in het uiterste oosten van het rijk verbannen gevangenen telkens als ze daar in de verte muziek hoorden zeker wisten dat ze nooit meer naar huis zouden terugkeren. Hoe het kwam dat ik aan dat verhaal moest denken? Bij mijn gastheren hier op de vroegere trap van de bar – die nergens meer oor voor hadden maar tegelijk lachten, van uur tot uur harder, ten slotte schaterend-schetterend-kreunend, eenstemmig, in koor, alle drie, ten slotte vier (er was een vrouwelijke stem bij gekomen) – stelde ik me voor dat hun gelach alleen voortkwam uit het besef nooit meer naar huis te kunnen terugkeren.

Alleen de voorgoed onmogelijke terugkeer (waarheen dan ook) bood hun stof tot lachen; stof die recht uit het hart kwam. Ze lachten om hun terugkeer naar huis of ergens anders heen, van harte, uit de grond van hun hart, maar wel in onder- en boventonen en zo nu en dan ook klaaglijk. Met hen viel, hoe dan ook, niets meer te beginnen. En was dat goed zo? Ook een soort zout der aarde, een bijzonder zout, bruikbaar voor het hier en het nu? En goed ook dat ze niet in een pak staken, geen rood, geen groen, bont pak of van welke kleur ook?

Ik dacht dat ik mijn hele leven al vastbesloten was geweest om weg te gaan en had daarvoor, zoals ik opnieuw dacht, een passende, essentiële afleiding gezocht, en wel telkens in de natuur. Zo ook nu en hier.

Vanaf elke vrije plek in onze streek waren de heuvels te zien, die een ruime, bijna gesloten kring rond het hooggelegen dal vormden. Gezien vanuit het bovenste raam van mijn huis stak één heuvel als de hoogste boven de keten uit. Maar dat leek alleen maar zo, omdat die van allemaal het dichtstbij lag. In feite waren alle heuveltoppen rondom van dezelfde hoogte en het waren ook geen heuvels maar meer uitstulpsels en inhammen van het links en rechts zich langs het dal uitstrekkende Île-de-France-plateau: schijnheuvels; en net zo ging het daarboven om schijntoppen, slechts gesuggereerd door de uiteenlopend hoge en ook in meerdere of mindere mate breed uitgegroeide kruinen van de bomen die de grenslijnen of liever gezegd de grenssuggesties van de hemel vormden. Afgezien van het op die plek zo indrukwekkend dichterbij komende, het culminatiepunt suggererende plateau was wat voor mij vanuit het raam de kroonheuvel leek bovendien het gevolg van die ene solitaire reusachtige eik, waarnaast op enige afstand veel kleinere bomen de horizon van de schijnbaar andere heuvels vormden: berken, esdoorns, wilde kersen, die misschien nog kleiner leken doordat aan weerszijden van de krooneik op de voorste rand van het plateau datzelfde plateau een naar achteren gerichte boog vormde.

Pas in de loop der jaren drong tot me door dat zo’n dichtbebost, naar de verste einders oplopende heuvelketen – en dat bijna in alle richtingen – niet reëel was en dat de top ervan vals was. Toch zag en ervoer ik die heuvels om me heen nog altijd als de heuvels zoals ik ze vanaf het begin had gezien. De illusie is immuun voor de feiten. De verbeelding was permanent en nam mettertijd nog toe aan ruimtelijkheid, stoffelijkheid, kleurigheid – aan ritmiek. Werkelijk of niet: mijn verbeelding werkte. De hoogste heuvel, ingelijst door het vensterkruis aan de voet ervan, bleef de hoogste heuvel en de naam die ik er oorspronkelijk, onwillekeurig, voor de grap, aan had gegeven, is in de loop van de decennia nooit veranderd en bij mij en in mij intussen allang ingeburgerd: ‘De Eeuwige Heuvel’, ‘De Eeuwige Heuvel van Vélizy’.

In de drie dagen na mijn terugkeer ging ik, gedoucht, gekamd en keurig gekleed, elke morgen aan het bovenste raam zitten. Beide vleugels wagenwijd open – het oude glas had anders misschien de aanblik vertekend – en mijn oog gericht op de Eeuwige Heuvel, zonder het vensterkruis als oriëntatiehulp. Het was geen speciale vooropgezette of bewuste observatie. Was het wel een observatie? Lieve help, dat al helemaal niet. Altijd als ik in het leven van zien en toekijken ben overgegaan naar iets als observatie heb ik, en dat niet alleen in mijn ogen, iets gedaan wat, althans voor mij, onbehoorlijk, zelfs verboden was. En bovendien mis ik van kindsbeen af iedere wetenschappelijke blik en nog meer waarschijnlijk iedere daarmee gepaard gaande eerzucht. Zelfs ‘ik zie, ik zie wat jij niet ziet!’ is niets voor mij. Wat wel iets voor mij is, als zoiets al bestaat: zonder eigen toedoen iets gewaarworden, maar dan wel, zie hierboven, in mijn verbeelding volledig en voor eens en voor altijd, en dan tegelijk met dat beeld ter plekke een dagdroom binnendrijven waarin ik alles ongekend helder zie.

In de dagen voor het begin van mijn wraakactie was het bos van de Eeuwige Heuvel – beelden bijna net als anders in slow motion: schoksgewijs – groen geworden. En de laatste ochtend trok en golfde bij grote zon en zefier het van boomsoort tot boomsoort snel veranderende, oneindig veelvuldige groen – geen huis dat het uitzicht beïnvloedde – hemelwaarts richting het simpele zuivere blauw. En niet alleen straalde, schemerde, glansde – grijsde zelfs! – elk groen anders, anders dan dat van de wilgen, elzen en populieren aan de voet van de heuvel, van de beuken en essen halverwege de helling, van de berken, eiken, robinia’s, lijsterbessen, tamme kastanjes alom: ook het gebladerte van de verschillende families, hier dicht, daar minder dicht, bewoog, wervelde, draaide, steeg en daalde van boom tot boom anders, als het ware heuvelopwaarts gedragen door de deiningen en de golven van de schaduwbanen in het verse loof.

‘Daar is het!’ dacht ik in stilte. ‘Daar speelt het zich af. Daar gebeurt het.’ En meteen de aarzeling: ‘Gebeurt wat?’ – ‘Het.’ En toen ik mijn blik even van de heuvel afwendde, zag ik tegelijk met gesloten ogen wat ik, en niet pas de afgelopen dagen en sterker nog de nachten, zo tenhemelschreiend had gemist als iets wat – alleen voor mij? – voor eeuwig was verdwenen en verloren. Hoezo: ‘Iets zien wat ontbreekt?’ – ‘Ja! En bovendien geen ding maar een woord!’ – ‘Misschien de Eeuwige Wederkeer?’ – ‘Nee! Wat ik zag, als woord en als ding, was de voortzetting.’ – ‘De Eeuwige?’ – ‘Niets anders dan de voortzetting. Op naar de voortzetting!’

Ik ben bij het open raam blijven zitten, lang, opnieuw heel lang, tot laat in de ochtend. Roerloos. Elke afzonderlijke boomtop op de flank van de heuvel leek wel een molen. De molens maalden en maalden. Wat zag ik daar – de voortzetting soms? Jazeker: de voortzetting. En zoals daar van loof tot loof dat verschillende groen heerste, zo maalde, draaide, cirkelde, tolde het van gebladerte tot gebladerte verschillend. ‘Elke vogel vliegt anders’? Ja, en zo daalde, zwaaide en rankte, steeg en stoof het wezenlijk anders ook van de ene molenboom ten opzichte van de andere.

Het werd warmer, en in het gebied tussen het open raam en de Eeuwige Heuvel wervelde voor het eerst dit jaar het piepkleine vlinderpaar dat bij mij ‘Balkanvlinders’ heet, omdat ze omhoog en omlaag om elkaar heen flitsend in de lucht lijken te veranderen in een drietal, zo niet viertal, waardoor ze me doen denken aan het Balkanese balletjeballetjespel. In zijn paardans – of wat het ook was – bewoog