ONGEZOCHT ONGELUK

Peter Handke

Ongezocht ongeluk

Een vertelling

Uit het Duits vertaald
door Martin Mooij

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Dit boek is eerder verschenen bij

Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam

Oorspronkelijke titel Wunschloses Unglück.

Residenz Verlag, Salzburg

© 1972 Residenz Verlag, Salzburg

© 1975 Nederlandse vertaling en nawoord Martin Mooij

© 2021 Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld Early Spring, (oil on board),

Spencer, Gilbert (1892-1979) / Private Collection / Photo © Christie’s Images / Bridgeman Images

NUR 302

ISBN 9789028451124

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5111 7

‘He not busy being born is busy dying.’

BOB DYLAN

‘Dusk was falling quickly. It was just after 7 p.m., and the month was October.’

PATRICIA HIGHSMITH A Dog’s Ransom

In het zondagsblad van de Karinthische Volkszeitung stond onder de rubriek ‘Gemengde berichten’ het volgende: ‘In de nacht van vrijdag op zaterdag pleegde een eenenvijftigjarige huisvrouw uit A. (gemeente G.) zelfmoord door het innemen van een overdosis slaaptabletten.’

Het is intussen bijna zeven weken geleden dat mijn moeder is overleden en ik zou aan het werk willen, voordat de behoefte om over haar te schrijven, die bij de begrafenis zo groot was, weer verandert in de stompzinnige sprakeloosheid waarmee ik op het bericht van haar zelfmoord reageerde. Ja, aan het werk gaan: want de behoefte iets over mijn moeder te schrijven, hoe onverwachts die soms ook nog opkomt, is aan de andere kant weer zo vaag dat ik mij ertoe zal moeten zetten om te werken, om niet gewoon, zoals me op het moment het beste zou uitkomen, met de schrijfmachine steeds dezelfde letters op het papier te hameren. Een dergelijke bewegingstherapie alleen zou mij niet helpen, die zou me nog maar passiever en apathischer maken. Ik zou net zo goed weg kunnen gaan – onderweg, op reis zou mijn wezenloze gesuf en gelanterfant mij trouwens ook minder op mijn zenuwen werken.

Sinds een paar weken ben ik ook prikkelbaarder dan anders. Bij rommel, kou en stilte is er haast geen contact meer met mij mogelijk. Ik buk mij voor elk pluisje wol en voor elk broodkruimeltje op de grond. Soms verbaas ik mij erover dat dingen die ik vasthoud niet allang uit mijn handen zijn gevallen, zo gevoelloos word ik plotseling bij de gedachte aan deze zelfmoord. En desondanks verlang ik naar zulke ogenblikken, omdat de stompzinnigheid dan ophoudt en mijn hoofd helemaal helder wordt. Het is iets verschrikkelijks, waarbij ik me weer goed voel: eindelijk geen verveling meer, een weerloos lichaam, geen vermoeiende afstanden, een pijnloos verstrijken van de tijd.

Het ergste op dit ogenblik zou het medeleven van iemand anders zijn, met een blik of zelfs met een woord. Je kijkt dan onmiddellijk een andere kant uit of je snauwt die ander af; want je hebt het gevoel nodig dat datgene wat je nu innerlijk doormaakt onbegrijpelijk en niet op anderen over te dragen is: alleen zo komt het verschrikkelijke je zinvol en reëel voor. Wanneer je daarover wordt aangesproken, verveel je je meteen weer en alles wordt dan plotseling weer doelloos. En toch vertel ik af en toe zinloos aan mensen over de zelfmoord van mijn moeder en maak ik me boos wanneer zij er opmerkingen over durven te maken. Het liefst zou ik dan namelijk meteen afgeleid of met het een of ander geplaagd willen worden.

Toen aan James Bond in zijn laatste film ergens gevraagd werd of zijn tegenstander, die hij zojuist over een trapleuning had gegooid, dóód was en hij ‘Nou, laten we het hopen!’ zei, heb ik bijvoorbeeld opgelucht moeten lachen. Grappen over het sterven en het doodzijn doen mij absoluut niets, ik voel mij er zelfs prettig bij.

De momenten van ontzetting duren ook altijd maar heel kort. Het zijn meer gevoelens van onwerkelijkheid dan momenten van ontzetting, enkele ogenblikken later zit alles weer potdicht en wanneer je dan in gezelschap bent, probeer je meteen met een grote tegenwoordigheid van geest op de ander in te gaan, alsof je net onbeleefd tegen hem bent geweest.

Sinds ik overigens begonnen ben te schrijven, lijkt het erop dat deze toestanden, waarschijnlijk juist omdat ik ze zo nauwkeurig mogelijk probeer te beschrijven, helemaal verdwenen en voorbij zijn. Doordat ik ze beschrijf, begin ik mij er al aan te herinneren als aan een afgesloten periode in mijn leven en de inspanning die het me kost om mij te kunnen herinneren en om mij uit te drukken, vergt zo veel van me dat de korte dagdromen van de laatste weken mij al vreemd zijn geworden. Ik kon er ook niets aan doen maar zo af en toe had ik ‘toestanden’: de dagelijkse gedachten, toch al slechts de voor de zoveelste keer afgedraaide herhalingen van jaren en tientallen jaren oude begin-voorstellingen, weken plotseling uiteen en het bewustzijn deed pijn, zo leeg was het daarin ineens geworden.

Dat is nu voorbij, nu heb ik deze toestanden niet meer. Wanneer ik schrijf, dan schrijf ik noodzakelijkerwijs over vroeger, over iets dat achter de rug is, tenminste voor de duur van het schrijven. Ik houd mij literair bezig, net als anders, ben als het ware uit mezelf gestapt en een ding geworden, een herinnerings- en uitdrukkingsmachine. En ik schrijf de geschiedenis van mijn moeder, in de eerste plaats omdat ik over haar en hoe het tot haar dood kwam meer meen te weten dan de een of andere interviewer die hier verder buiten staat en die dit interessante geval van zelfmoord aan de hand van een godsdienstige, psychologische of sociologische tabel voor droomuitlegging waarschijnlijk zonder enige moeite zou kunnen oplossen, maar vervolgens ook in mijn eigen belang, omdat ik opleef wanneer ik wat te doen heb, en ten slotte omdat ik deze zelfmoord precies zoals een of andere, hier buiten staande interviewer, zij het dan ook op een andere manier, tot een geval zou willen maken.

Natuurlijk zijn al deze motiveringen volstrekt willekeurig en door andere, even willekeurige te vervangen. Er waren nu eenmaal korte momenten van totale sprakeloosheid en de behoefte die uit te drukken – dezelfde redenen om te schrijven als altijd.

Toen ik voor de begrafenis naar huis kwam, vond ik in de portemonnee van mijn moeder nog een aantekenbewijs met het nummer 432. Ze had mij vrijdagavond nog, voordat zij naar huis ging en de tabletten innam, een aangetekende brief met een afschrift van haar testament naar Frankfurt gestuurd. (Maar waarom ook per expresse?) ’s Maandags was ik op hetzelfde postkantoor om op te bellen. Het was twee en een halve dag na haar dood en ik zag voor de man achter het loket de gele rol met de aantekenstrookjes liggen: er waren intussen nog negen aangetekende brieven verstuurd, het volgende nummer was nu 442 en dit beeld leek zo precies op het getal dat ik in mijn hoofd had, dat ik op het eerste gezicht in de war raakte en heel even dacht dat alles niet echt was. Ik kreeg zin om iemand erover te vertellen en dat vrolijkte me echt op. Het was immers zo’n schitterende dag; de sneeuw; wij aten soep met leverballetjes; ‘het begon met…’: als je zo zou beginnen te vertellen, zou alles net verzonnen klinken; je zou de luisteraar of de lezer geen persoonlijke deelneming afdwingen, maar hem alleen maar een echt fantastisch verhaal opdissen.

Het begon er dus mee dat mijn moeder meer dan vijftig jaar geleden in hetzelfde dorp werd geboren waar ze nu ook is gestorven. Wat er van het land te gebruiken viel, was toen in handen van de kerk of van adellijke grondbezitters; een gedeelte daarvan was verpacht aan de bevolking, die voornamelijk uit handwerkslieden en kleine boeren bestond. De algemene onbemiddeldheid was zo groot dat klein grondbezit haast nog niet voorkwam. In de praktijk heersten nog de toestanden van vóór 1848, alleen met dit verschil dat de lijfeigenschap formeel was opgeheven. Mijn grootvader – hij leeft nog en is nu achtenzestig jaar – was timmerman en bewerkte daarnaast met behulp van zijn vrouw een paar akkers en weiden, waarvoor hij ieder jaar een pachtsom betaalde. Hij is van Sloveense afkomst en als onecht kind geboren, zoals in die tijd de meeste kinderen van de keuterboeren hier die, terwijl zij allang geslachtsrijp waren, geen geld hadden om te trouwen en geen woonruimte voor een eigen huishouden. Zijn moeder was tenminste nog de dochter van een zeer welgestelde boer, bij wie zijn vader, voor hem niet meer dan ‘de verwekker’, als knecht in huis was. In ieder geval kreeg zijn moeder op die manier het geld voor het kopen van een kleine boerderij.

Na generaties van dienstbaarheid zonder enig bezit, met onvolledig ingevulde doopaktes, in vreemde kamertjes geboren en gestorven, met nauwelijks iets om van te erven omdat zij met hun enige have, hun zondagse goed, in het graf werden gelegd, groeide mijn grootvader zo als eerste op in een omgeving waarin hij zich ook werkelijk thuis kon voelen, zonder alleen maar geduld te worden als dank voor de dagelijkse arbeidsprestatie.

Om de economische principes van het vrije Westen te verdedigen, stond er onlangs op de economische pagina van een krant te lezen dat eigendom stoffelijk geworden vrijheid is. Voor mijn grootvader toen, als de eerste eigenaar, in elk geval van onroerend goed, in een lange rij van onbemiddelden en daarmee ook machtelozen, was dat misschien nog wel inderdaad het geval: het bewustzijn iets te bezitten werkte zo bevrijdend dat zich na een willoosheid die generaties lang had geduurd plotseling een wil kon vormen: nog vrijer te worden en dat betekende alleen maar, en voor mijn grootvader in zijn situatie zeker terecht: het bezit uit te breiden.

Het bezit was overigens in het begin zo klein dat men er bijna al zijn arbeidskracht voor nodig had om het alleen maar te behouden. Zo bleef de enige mogelijkheid voor de eerzuchtige kleine eigenaar: sparen.

Mijn grootvader spaarde dus totdat hij het gespaarde door de inflatie van de jaren twintig weer verloor. Toen begon hij opnieuw te sparen, niet alleen door het geld dat over was opzij te leggen, maar vooral ook door zijn eigen behoeften te onderdrukken en deze spookachtige soberheid ook van zijn kinderen te verlangen; zijn vrouw had als vrouw van haar geboorte af toch al niet eens van iets anders kunnen dromen.

Hij bleef maar sparen totdat zijn kinderen voor hun huwelijk of voor de uitoefening van een beroep een uitzet nodig zouden hebben. Het gespaarde al voordien voor hun opleiding te gebruiken – op een dergelijke gedachte kon hij, zeker waar het zijn dochters betrof, uit de aard der zaak niet komen. En zelfs nog bij de zoons zaten de eeuwenoude nachtmerries van arme drommels die overal alleen maar in den vreemde waren er zo diep in dat een van hen, die eerder toevallig dan dat het de bedoeling was een beurs voor het gymnasium had gekregen, de vreemde omgeving al na een paar dagen niet meer uithield, ’s nachts te voet de veertig kilometer van Klagenfurt naar huis aflegde en voor het huis – het was op een zaterdag waarop zoals gebruikelijk het huis en het erf werden opgeruimd – onmiddellijk het erf begon te vegen zonder een woord te zeggen: het geluid dat hij in de ochtendschemering met de bezem maakte, sprak immers al voor zichzelf. Als meubelmaker heeft hij daarna een heel degelijk en ook tevreden leven gehad.

Hij en zijn oudste broer zijn in de Tweede Wereldoorlog algauw om het leven gekomen. Grootvader had intussen doorgespaard en het gespaarde door de werkloosheid van de jaren dertig opnieuw verloren. Hij spaarde en dat wilde zeggen: hij dronk niet en rookte niet; speelde nauwelijks. Het enige spel dat hij zich veroorloofde was iedere zondag een spelletje kaart; maar ook het geld dat hij daarbij won – en hij speelde zo verstandig dat hij bijna altijd won – was spaargeld. Hoogstens haalde hij er een paar centen van af om zijn kinderen toe te stoppen. Na de oorlog begon hij opnieuw te sparen en hij is er als AOW’ER tot op de dag van vandaag niet mee opgehouden.

Zijn zoon die de oorlog overleefde en als timmermansbaas altijd nog zo’n twintig arbeiders in dienst heeft, hoeft niet meer te sparen: die investeert en dat wil ook zeggen dat hij kán drinken en spelen, dat hoort er zelfs bij. In tegenstelling tot zijn vader die het zijn leven lang zonder taal heeft moeten stellen omdat hij overal buiten stond, heeft hij daardoor ten minste een soort taal gevonden, ook al gebruikt hij die dan ook alleen maar door als gemeenteraadslid een door iedereen vergeten kleine partij te vertegenwoordigen die droomt van een grote toekomst door middel van een groot verleden.

Om als vrouw in dergelijke omstandigheden te worden geboren, is van meet af aan al dodelijk geweest. Je zou het echter ook geruststellend kunnen noemen: in ieder geval geen angst voor de toekomst. De waarzegsters lazen op de kermis alleen bij de jongens de toekomst serieus uit hun handen; voor de vrouwen was deze toekomst toch al niet meer dan een farce.

Geen enkele mogelijkheid, alles al van tevoren bepaald: een beetje gestoei, wat gegiechel, even in de war gebracht, vervolgens voor de eerste keer de vreemde, rustige uitdrukking op het gezicht waarmee alweer aan het huishouden werd begonnen, de eerste kinderen, er nog een beetje bij horen na het werk in de keuken, er wordt van begin af aan niet naar je geluisterd, zelf steeds minder gaan luisteren, in jezelf praten, dan slecht ter been, spataderen, alleen nog wat gemompel in je slaap, kanker in het onderlichaam en met de dood is de voorzienigheid ten slotte vervuld. Dat waren immers ook al de stadia in een kinderspelletje dat in de omgeving veel door de meisjes werd gespeeld: moe/mat/ziek/erg ziek/dood.

Mijn moeder was de op één na jongste van vijf kinderen. Op school bleek zij erg knap te zijn, zij kreeg van de onderwijzers de beste rapporten. Zij prezen vooral haar nette handschrift en toen waren de schooljaren ook alweer voorbij. Het leren was maar een kinderspel geweest, na de vervulde leerplicht, met het volwassen worden, was het niet langer nodig. De vrouwen moesten nu thuis zien te wennen aan hun toekomstig werk in de huishouding.

Geen angst, behalve die aangeboren was in het donker en bij onweer; alleen wisseling tussen warmte en koude, natheid en droogte, behaaglijkheid en onbehagen.

De tijd verging tussen de kerkelijke feestdagen, een draai om de oren voor een stiekem bezoek aan een danszaal, afgunst op de broers en plezier in het zingen in een koor. Wat er voor de rest in de wereld gebeurde, bleef raadselachtig; er werden geen kranten gelezen behalve het zondagsblad van het bisdom en daarin alleen maar het vervolgverhaal.

De zondagen: het gestoofde rundvlees met de saus van mierikswortel, het kaartspel, de vrouwen die er deemoedig bij zitten, een foto van het gezin met het eerste radiotoestel.

Mijn moeder was erg flink van aard, op foto’s stond zij met haar handen in de zij of had zij een arm om de schouder van haar kleinere broertje geslagen. Zij lachte altijd en scheen ook niet anders te kunnen.

Regen – zon, buiten – binnen: de vrouwelijke gevoelens werden in hoge mate afhankelijk van het weer, omdat ‘buiten’ bijna uitsluitend het erf mocht zijn en ‘binnen’ zonder uitzondering het eigen huis zonder eigen kamer.

Het klimaat in deze streek is erg wisselvallig: koude winters en zwoele zomers, maar als de zon onderging of ook alleen maar in de schaduw van de bomen begon men al meteen te huiveren. Veel regen; al in begin september vaak dagenlang natte mist voor de veel te kleine ramen die ook tegenwoordig nauwelijks groter worden gemaakt; waterdruppels op de waslijnen, padden die in het duister voor iemand over de weg sprongen, muggen, insecten, nachtvlinders zelfs overdag, onder ieder stuk hout in het houthok wormen en pissebedden: daar moest je wel afhankelijk van worden, een andere mogelijkheid was er immers niet. Zelden zonder wensen en op de een of andere manier gelukkig, meestal zonder wensen en een beetje ongelukkig.

Geen vergelijkingsmogelijkheden met een andere vorm van leven: er ook geen behoefte meer aan?

Het begon ermee dat mijn moeder plotseling zin in iets kreeg: zij wilde leren; want bij het leren vroeger als kind had zij iets van zichzelf gevoeld. Het was geweest zoals wanneer je zegt: ‘Ik voel me.’ Voor de eerste keer een verlangen en dat werd ook uitgesproken, steeds opnieuw, werd ten slotte tot een idee-fixe. Mijn moeder vertelde dat zij er bij mijn grootvader om ‘gebedeld’ had iets te mogen leren. Maar daar was geen sprake van: een beweging met de hand was voldoende om dat af te doen; men maakte een afwijzend gebaar, er viel niet aan te denken.

In ieder geval bestond er bij de bevolking een traditionele eerbied voor voldongen feiten: zwangerschap, de oorlog, de staat, gebruiken en gewoonten en de dood. Toen mijn moeder op haar vijftiende of zestiende gewoon van huis wegliep om in een hotel aan het meer te leren koken, liet mijn grootvader haar haar gang gaan, omdat zij nu eenmaal toch was weggegaan; bovendien viel er aan koken weinig te leren.

Maar er was al geen andere mogelijkheid meer: spoelmeisje, kamermeisje, tweede keukenmeid, eerste kokkin. ‘Gegeten moet er altijd worden.’ Op de foto’s een met een rode blos bedekt gezicht, glimmende wangen, gearmd tussen verlegen ernstige vriendinnen die door haar werden meegetrokken; zelfbewuste opgewektheid: ‘Mij kan niets meer gebeuren!’; een uitgesproken, uitbundige behoefte aan gezelligheid.

Het leven in de stad: korte jurkjes (‘niemendalletjes’), schoenen met hoge hakken, watergolf en oorbellen, de onbekommerde levenslust. Zelfs een verblijf in het buitenland, als kamermeisje in het Zwarte Woud, veel aanbidders, geen enkele verhoord! Uitgaan, dansen, zich amuseren, vrolijk zijn: de angst voor de seksualiteit werd aldus afgedaan: ‘er was er ook geen één waarin ik iets zag.’ Het werk, het plezier; verdrietig, opgewekt. Hitler had voor de radio een prettige stem. Het heimwee van diegenen die zich niets kunnen veroorloven: terug naar het hotel aan het meer, ‘nu doe ik de boekhouding al’, prijzende getuigschriften: ‘Juffrouw… heeft zich… als bekwaam en leergierig doen kennen. Haar vlijt en haar openhartig, vrolijk karakter doen het ons moeilijk vallen… Zij verlaat ons huis op eigen verzoek.’ Boottochten, hele nachten door dansen, geen vermoeidheid.

Op 10 april 1938: het Duitse ja! ‘Om 16 uur 15 kwam na een triomftocht door de straten van Klagenfurt onder de klanken van de ‘Badenweiler Mars’ de Führer aan. Het gejubel van de massa’s scheen geen grenzen te kennen. In het reeds ijsvrije Wörthermeer weerspiegelden zich de duizenden hakenkruisvlaggen van de badplaatsen en de vakantiehuizen. De machines van het oude Duitse Rijk en onze eigen vliegtuigen vlogen om het hardst met de wolken.’

In de advertenties in de kranten werden verkiezingsspeldjes en vlaggen van zijde of slechts van papier te koop aangeboden. De voetbalelftallen namen na afloop van de wedstrijd afscheid met het volgens voorschrift uitgebrachte ‘Sieg Heil!’ De automobielen werden in plaats van met A van het kenteken D voorzien. Op de radio om 6.15 uur bekendmaking van de dagorders, om 6.35 uur morgenwijding, om 6.40 uur ochtendgymnastiek, om 20.00 uur Richard Wagner-concert, tot middernacht amusements- en dansmuziek door de Rijkszender Königsberg.

‘Zo moet uw stembiljet er op 10 april uitzien: de gróte cirkel onder het woord “ja” moet met dúídelijke strepen worden doorgekruist.’

Zojuist uit de gevangenis ontslagen, zich aan recidive schuldig makende dieven leverden zelf het bewijs van hun schuld door op te geven dat zij de bewuste artikelen in warenhuizen hadden gekocht die, omdat zij van Joden waren, intussen helemaal niet meer bestonden.

Demonstraties met fakkeloptochten en vrije uren; de van nieuwe overheidsemblemen voorziene gebouwen kregen ‘frontzijden’ en ‘groetten’; de bossen en de toppen van de bergen ‘tooiden zich’; aan de landelijke bevolking werden de historische gebeurtenissen voorgesteld als een schouwspel van de natuur.

‘Wij waren tamelijk opgewonden,’ vertelde mijn moeder. Voor de eerste keer waren er gemeenschappelijke ervaringen. Zelfs de verveling van door de week kreeg de sfeer van een feestdag, ‘tot in de kleine uurtjes’. Eindelijk bleek nu dat tussen alles wat tot dusver onbegrijpelijk en vreemd was geweest, een grote samenhang bestond: er ontstond een relatie van al die dingen tot elkaar en zelfs het bevreemdend automatische werken werd zinvol, als feest. De bewegingen die men daarbij uitvoerde, voegden zich doordat men ze in zijn bewustzijn tegelijkertijd door ontelbare anderen zag uitgevoerd, aaneen tot een sportief ritme – en het leven kreeg daardoor een vorm waarin men zich veilig geborgen en toch vrij voelde.

Het ritme werd existentieel: als ritueel. ‘Algemeen belang gaat voor eigenbelang, gemeenschapszin voor eigenzinnigheid.’ Zo voelde men zich overal thuis, er bestond geen heimwee meer. Veel adressen op de achterkanten van foto’s, er werd voor de eerste keer een notitieboekje aangeschaft (of was dat een cadeautje?): plotseling waren zo veel mensen je kennissen en er gebeurde zo veel, dat je iets kon vergeten. Altijd al had zij trots op iets willen zijn; omdat nu alles wat men deed op de een of andere manier belangrijk was, werd zij werkelijk trots, niet op iets bepaalds, maar in het algemeen trots, als houding en als uitdrukking van een eindelijk bereikt levensgevoel; en deze vage trots wilde zij zich niet meer laten afnemen.

Voor politiek had zij nog altijd geen belangstelling: dat wat zich zo in het oog lopend afspeelde, was voor haar al het andere – een maskerade, een UFA-journaal (‘Grote actualiteitenvoorstelling – twee weken geluidsfilm!’), een wereldse kerkdag. ‘Politiek’ bleef toch iets bovenzinnelijks, iets abstracts, dus geen gekostumeerd bal, geen reidansen, geen muziekkapel in klederdracht, in ieder geval niets dat zichtbaar werd. Waar men ook keek, pronk en praal, en ‘politiek’: wat was dat? – een woord dat geen begrip was omdat men het al in de schoolboeken, zoals alle politieke begrippen, zonder werkelijke relatie tot iets tastbaars, iets reëels, alleen maar als wachtwoord of zo al aanschouwelijk, als zinnebeeld ingepompt had gekregen waar de mens verder niet aan te pas kwam: de onderdrukking als keten of hak van een laars, de vrijheid als bergtop, het economische systeem als een geruststellend rokende fabrieksschoorsteen en als fluit die het einde van het werk aankondigde en het maatschappelijk systeem als trapsgewijze opeenvolging: ‘keizer – koning – edelman/burger – boer – linnenwever/meubelmaker – bedelaar – doodgraver’: een spel dat overigens alleen in de kinderrijke gezinnen van de boeren, meubelmakers en linnenwevers volledig kon worden nagespeeld.

Mijn moeder werd door deze tijd geholpen anders en zelfstandig te worden. Zij nam een houding aan, verloor haar laatste angst om te worden aangeraakt: een scheef hoedje, omdat een jongen haar hoofd tegen het zijne drukte, terwijl zij alleen maar zelfvergenoegd naar de camera lachte. (De fictie dat foto’s zoiets kúnnen ‘zeggen’ –: maar is ieder formuleren ook van iets dat werkelijk is gebeurd niet toch al min of meer fictief? Mínder, wanneer je er genoegen mee neemt alleen maar verslag uit te brengen; méér, des te nauwkeuriger je probeert te formuleren? En hoe meer je fingeert, des te eerder zal het verhaal misschien ook voor iemand anders interessant worden, omdat men zich eerder met formuleringen kan identificeren dan met alleen maar weergegeven feiten? – Vandaar de behoefte aan poëzie? ‘Ademnood aan de oever van een rivier’ luidt een formulering bij Thomas Bernhard.)

De oorlog, een reeks met indrukwekkend pompeuze muziek aangekondigde overwinningsberichten uit het met stof bespannen rondje van de luidspreker van de in het donkere hoekje van het huisaltaar geheimzinnig lichtende volksontvanger, deed het gevoel van eigenwaarde alleen nog maar toenemen doordat hij de ‘onzekerheid van alle omstandigheden vergrootte’ (Clausewitz) en dat wat vroeger iedere dag vanzelf sprak spannend toevallig liet worden. Het was voor mijn moeder geen de toekomstige ervaringswereld meebepalend angstspook uit de vroege kinderjaren geweest, zoals hij dat voor mij dan zou zijn, maar in de eerste plaats slechts de ervaring van een legendarische wereld waarvan je tot dan toe hoogstens het verschiet had gezien. Een nieuw gevoel voor afstanden, voor dat wat ‘vroeger, in de tijd van de vrede was’, en vooral stuk voor stuk voor al die anderen, die anders alleen maar wezenloze rollen hadden gespeeld als kameraden, danspartners en collega’s. Voor de eerste maal ook een familieband: ‘Beste broer…! Ik kijk op de landkaart waar je nu zou kunnen zijn… je zuster…’

En dan de eerste liefde: voor een Duitse partijgenoot, die in zijn burgerbestaan employé bij een spaarbank, maar nu als militair betaalmeester een beetje iets bijzonders was – en ook algauw in verwachting. Hij was getrouwd en zij hield van hem, heel erg, liet zich alles door hem zeggen. Zij stelde hem voor aan haar ouders, maakte uitstapjes met hem in de omgeving, hield hem gezelschap in zijn soldateneenzaamheid.

‘Hij was zo attent voor mij en ik was ook niet bang voor hem, zoals voor andere mannen.’

Hij besliste en zij ging erop in. Eén keer gaf hij haar wat: een flesje parfum. Hij leende haar ook een radio voor haar kamer en haalde die later weer op. ‘Toen’ las hij nog en zij lazen samen een boek met de titel Am Kamin. Bij een uitstapje naar een bergweide, toen zij op weg naar het dal een eindje holden, ontsnapte mijn moeder een wind en mijn vader gaf haar daarvoor een standje; toen zij verder liepen, liet hij zelf een scheet en hij kuchte maar wat. Zij kromp helemaal in elkaar toen zij mij dat later vertelde en giechelde vol leedvermaak en toch met een slecht geweten, omdat zij nu uitgerekend van haar enige liefde kwaadsprak. Ze vond het zelf vermakelijk dat zij eens van iemand, en nog wel van zo’n iemand, had gehouden. Hij was kleiner dan zij, een heel stuk ouder, bijna kaal, zij liep op platte hakken naast hem en moest steeds verstappen om zich bij zijn manier van lopen aan te passen, met haar arm in zijn afwijzende arm waar zij steeds weer uit gleed, een ongelijk, belachelijk stel – en desondanks verlangde zij er twintig jaar later nog naar om weer voor iemand zoiets te kunnen voelen als toen, na zielige ‘hoe-hoort-het’-attenties voor deze spaarbankexistentie. Maar er kwam geen ‘ander’ meer: de levensomstandigheden hadden haar voor een liefde grootgebracht die op een niet-verwisselbaar, nietvervangbaar voorwerp gefixeerd moest blijven.

Na mijn eindexamen zag ik mijn vader voor de eerste keer: voor het afgesproken tijdstip kwam hij mij toevallig op straat tegemoet, een gevouwen stukje papier op zijn door de zon verbrande neus, sandalen aan zijn voeten, met een collie aan de riem. In een klein café in haar geboortedorp ontmoette hij toen zijn vroegere geliefde, mijn moeder opgewonden, mijn vader radeloos; ik stond ver weg bij de jukebox en drukte op ‘Devil in Disguise’ van Elvis Presley. Haar echtgenoot had lucht van dit alles gekregen, stuurde echter slechts als teken de jongste zoon naar het café, waar het kind een ijsje kocht, vervolgens naast mijn moeder en de vreemde man bleef staan en haar af en toe met steeds dezelfde woorden vroeg wanneer zij nou eindelijk naar huis kwam. Mijn vader deed zijn zonnebrilvoorhanger op de andere bril, sprak tussendoor tegen zijn hond, wilde toen ‘toch maar liever’ gaan betalen. ‘Nee, nee, ik nodig jou uit,’ zei hij, toen ook mijn moeder haar portemonneetje uit haar handtas pakte. Van onze vakantiereis stuurden wij haar een ansichtkaart van ons samen. Overal waar wij een kamer huurden, liet hij duidelijk merken dat ik zijn zoon was, want hij wilde in geen geval dat men ons voor homo’s (‘paragraaf honderdvijfenzeventig’) zou houden. Het leven had hem teleurgesteld, hij was hoe langer hoe meer vereenzaamd. ‘Sinds ik de mensen ken, houd ik van dieren,’ zei hij, natuurlijk niet helemaal serieus.

Kort voor haar bevalling trouwde mijn moeder met een onderofficier van de Duitse Wehrmacht, die haar al lang vereerde en voor wie het er niets toe deed dat zij een kind van een ander moest krijgen. Die of geen één! had hij gedacht zodra hij haar zag en meteen had hij er met zijn kameraden om gewed dat hij haar zou krijgen, respectievelijk dat zij hem zou nemen. Zij had een hekel aan hem, maar men praatte haar plichtsbesef aan (het kind een vader te geven): voor de eerste keer liet zij zich intimideren, het lachen verging haar een beetje. Bovendien maakte het wel indruk op haar dat iemand uitgerekend op haar zijn zinnen had gezet.

‘Ik dacht dat hij toch wel in de oorlog zou sneuvelen,’ vertelde ze. ‘Maar toen maakte ik mij toch opeens zorgen om hem.’

In ieder geval had zij nu recht op een huwelijkslening. Zij ging met het kind naar Berlijn, naar de ouders van haar man. Zij werd er geduld. De eerste bommen vielen al, zij ging terug, een alledaagse geschiedenis. Zij kon weer lachen, schreeuwde er vaak bij zodat men ervan schrok.

Zij vergat haar echtgenoot, zij drukte het kind zo vast tegen zich aan dat het begon te huilen, kroop weg in het huis waar men na de dood van haar broers elkaar niet meer aan durfde kijken, niet wetend hoe men het had. Kwam er dan niets meer? Was dit nu alles al geweest? Missen voor overledenen, kinderziekten, dichtgetrokken gordijnen, correspondentie met oude kennissen uit onbezorgde dagen, zich nuttig maken in de keuken en bij het werk op het veld, waar je steeds weer van af moest om het kind in de schaduw te leggen; daarna de sirenes van het luchtalarm, nu ook al op het land, het gehol van de bevolking naar de als schuilkelders aangewezen grotten in de rotsen, de eerste bomtrechters in het dorp, later speelplaats en afvalkuil.

Vooral de klaarlichte dag werd spookachtig en de wereld om je heen, die in een levenslange dagelijkse omgang met nachtmerries uit de kinderjaren was uitgezweet en daardoor vertrouwd geraakt, waarde weer door de gemoederen als ongrijpbare spookverschijning.

Mijn moeder gedroeg zich bij alle gebeurtenissen alsof zij er met open mond bij stond. Zij werd niet schrikachtig, liet hoogstens, door de algemene schrik aangestoken, eventjes een lachje horen, terwijl ze zich op hetzelfde ogenblik al schaamde dat haar lichaam zich plotseling zo ongegeneerd zelfstandig had gemaakt. ‘Schaam je je niet?’ of ‘Je moest je schamen!’ was al voor het kleine en vooral voor het opgroeiende meisje de leidraad geweest die haar voortdurend door anderen werd voorgehouden. Elke uiting van een zelfstandig vrouwelijk leven gold in dit landelijkkatholieke milieu toch al als voorbarig en onbeheerst; scheve blikken, net zo lang tot de beschaamdheid niet slechts op potsierlijke wijze werd voorgewend, maar al heel diep vanbinnen de meest elementaire gevoelens afschrikte. ‘Vrouwelijk blozen’ zelfs bij plezier, omdat men zich over dat plezier op gepaste wijze had te schamen; bij verdriet werd men niet bleek, maar rood in het gezicht en in plaats van in tranen uit te barsten, begon men te zweten.

Mijn moeder had in de stad al gedacht dat ze een levensvorm had gevonden die een beetje bij haar paste, waarbij zij zich in ieder geval prettig voelde – nu merkte zij dat de levensvorm van de anderen, door iedere tweede mogelijkheid uit te sluiten, ook als alleenzaligmakende levens-inhoud fungeerde. Als zij iets over zichzelf vertelde dat meer dan een korte mededeling was, werd zij met een blik reeds tot zwijgen gebracht.

Levenslust, een danspasje bij het werk, het naneuriën van een schlager was flauwekul en dat vond je, omdat niemand erop inging en je er alleen mee bleef, zelf ook algauw zo. De anderen boden met hun eigen leven tegelijkertijd een voorbeeld, aten zo weinig om er een voorbeeld aan te nemen, zwegen voor elkaar zoals het graf opdat men er een voorbeeld aan zou nemen, gingen alleen maar naar de biecht om degenen die thuisbleven aan hun zonden te herinneren.

Zo werd je uitgehongerd. Iedere kleine poging om je kenbaar te maken was slechts een terugmokken. Je voelde je weliswaar vrij – maar je kon er niets mee doen. De anderen waren weliswaar kinderen; maar je werd neerslachtig wanneer juist kinderen je zo bestraffend aankeken.

Kort na het einde van de oorlog moest mijn moeder weer aan haar echtgenoot denken en hoewel niemand naar haar gevraagd had, ging zij weer naar Berlijn. Ook de man was vergeten dat hij eens, in een weddenschap, achter haar aan had gezeten, en woonde samen met een vriendin; toen was het immers oorlog geweest.

Maar zij had het kind meegebracht en lusteloos namen zij alle twee het plichtprincipe in acht.

Onderhuurder in een grote kamer in Berlijn-Pankow, de man, trambestuurder, dronk, bakker, dronk, de vrouw moest steeds weer met het intussen tweede kind naar de broodheer om te vragen het nog een keer te proberen, de gewone alledaagse geschiedenis.

In deze ellende raakte mijn moeder haar landelijke bolle wangen kwijt en werd een heel elegante vrouw. Zij liep kaarsrecht en nam een houding aan. Zij was nu zo ver dat zij alles aan kon trekken en het stond haar. Zij had geen vos om haar schouders nodig. Wanneer haar man, na de roes weer nuchter, zich aan haar opdrong en liet merken dat hij van haar hield, glimlachte zij hem onbarmhartig vol medelijden toe. Niets kon haar meer deren.

Zij gingen veel uit en waren samen een mooi paar. Wanneer hij dronken was, werd hij ‘brutaal’ en moest zij ‘streng’ tegen hem zijn. Dan sloeg hij haar, omdat zij hem niets te zeggen had en hij het toch was die het geld thuisbracht.

Zonder dat hij daarvan wist, pleegde zij met een naald abortus.

Een tijdlang woonde hij bij zijn ouders, toen werd hij naar haar teruggestuurd. Herinneringen uit mijn jeugd: het verse brood dat hij soms meebracht naar huis, de zwarte kleffe pompernikkels waaromheen de sombere kamer opfleurde, de lovende woorden van mijn moeder.

In deze herinneringen komen over het algemeen meer dingen dan mensen voor, een dansende tol in een lege straat die alleen nog uit ruïnes bestond, havervlokken op een suikerlepel, het grijze slijm van de voedseluitdeling in een blikken bakje met een Russisch merkteken, en van de mensen alleen maar details: haren, de wangen, vergroeide littekens aan de vingers; mijn moeder had uit haar kinderjaren een met wild vlees geheelde snee aan haar wijsvinger en aan