Wittgensteins wereld

Erik Bindervoet & Saskia Pfaeltzer

Wittgensteins

wereld

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© 2022 tekst Erik Bindervoet

© 2022 illustraties Saskia Pfaeltzer

Alle rechten voorbehouden

Boekverzorging Bureau Beck

NUR 360/730

ISBN 978 90 284 5114 8

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 284 5113 1

In de filosofie zijn dingen niet eenvoudig genoeg om te kunnen zeggen ‘laten we ons een ruw idee vormen’, want we kennen het land alleen maar door de verbinding tussen de wegen. Daarom raad ik herhaling aan als middel om de verbindingen te overzien.

– Ludwig Wittgenstein, 1933

Inhoud

Personages

I Russell en Popper

II Trattenbach en Ramsey

III Paul, Luki en de rest

IV Karl vs. Koneend

V Wat te doen en hebben

VI In Ierland en in de loopgraven

VII In de piste, op de ladder

Geraadpleegde, gebruikte en aangehaalde literatuur

Personages

Man 1: Jo (jonge oude man)

Kraus

Man 2: Witt (oude jonge man)

Een vriend

Bloem

Een neef

Fietstoeter

Dokter Bert

Heidegger

De handpop van Wittgenstein

Denkbeweging

De universele kwantor (∀)

Losse opmerking

Carnap

Fifi

Brouwer

Frou-Frou

Feigl

Man 3: Popp; ober; andere ober

Tussentitel

(met opplaksnorretje)

Eindtitel

De koning van Frankrijk/Père Ubu

Stationsomroeper

De paradox van Russell

De samenvatting

Plaatje

Keynes

De pijp van Russell

Sraffa

De deur

Opa Berkel

Iemand

Een vriendin

Russell

Een andere vriendin

Herr Satan

De borende blik

Het kindeke Luki

Een student

Davids dagboek

Een herinnering (van Malcolm)

Opmerking over de fundamenten

Mop

van de wiskunde

Waismann

Grappenmaker

Het Blauwe Boek

Spinoza

Het Bruine Boek

Frank

Terzijde

Krank

Voetnoot

Citaat

Tijdbom

Drury

Pratende boomtak

Pascal

Schopp

Dagboek

De Biecht

Opdrachtgever

Francis

Ander iemand

De baard van Tolstoj

Nog een ander iemand

Hermine Piribauer

Koekoek

De geest van Jan Schaefer

Poldy

De handelingen van de Tweede Kamer

Luki

der Staten-Generaal

Hans

Het huis dat Wittgenstein bouwde

Baksteen

De slotenmaker

Hermine

Het huis dat Wittgenstein bouwde

Charlie

in Noorwegen

Matilda

De platenspeler

Paul

Nietpistool

Sterren

De geest van Julius Caesar

Ballen

Scheidsrechtersfluitje

Karl

Voorwoord

Kassa’s

Paragraaf 133

Parenthese

W.F. Hermans

Man 4: Wo (middenman)

F.A. Muller

Conant

Uilenbril

Herman Emmink

De stem van Nietzsche

Albert Mol

Waterstofzuiger

Guus Oster

Nietzsche

Kees Brusse

Hamlet

Martine Bijl

Kladje

De hoer

De Oostenrijkse kolonel

Koneend

Dronken tor

Ockhams scheermes

A.J. Ayer

Smart Alec

Scheepstoeter

Clever Dick

Etiket

Bobb

Tolstoj

Marietje

Joyce

Willempie

Stephen Dedalus

Mammie

Bibliothecaris

Het huisje waar Wittgenstein woonde in Ierland

Bordje

aan het einde van de wereld

De Wake

Orakel

Beademingsapparaat

Banshee

Malcolm

Stem

Lee

Beeld

Wittgenstein

Tommy

Het publiek

De professor

I Russell en Popper

(Toneel: een verlaten circus aan de rand van een buitenwijk. De piste is leeg. Een leeg landschap. Geleegd. Uitgeteld. Circus Wittgenstein, in de volksmond: Circus Brandnetel. Licht komt van één enkel peertje dat gastvrij uit de tentnok bungelt. Op: twee clowns, ijsberend. Ze repeteren hun act.)

SCÈNE 1

JO

Waar wil je het over hebben, Witt?

WITT

Ik wil het helemaal nergens over hebben.

JO

Wil je het daarover hebben?

WITT

Liever niet, Jo. Alles waarover je het kan hebben, kan je het ook niet over hebben.

JO

Dan hebben we het daarover. Waar hebben we het over als we het nergens over hebben? En is dat hetzelfde als het over nergens hebben?

WITT

Zullen we het dan daarover hebben?

JO

Lopen we dan niet meteen keihard tegen een grens aan? Immers, nergens is overal, behalve hier.

WITT

Tegen een grens aanlopen? De taal is geen kooi, maatje! De taal is vrijheid! Land in zicht! Schip ahoy! Recht zo die gaat! Enteren!

JO

Ja, dat hangt er maar helemaal van af waar je je bevindt. De grenzen van je taal zijn de grenzen van je wereld. Voor een ander is nergens overal behalve daar.

WITT

We gaan toch niet filosoferen, hè?

JO

Gadverdamme, nee!

(Uit een bloem in zijn knoopsgat spuit een straal paarsblauwe kots.)

BLOEM

BWÈÈK!

JO

We bouwen een machine. Het liefst eentje die het doet. Maar dat hoeft niet.

WITT

Het zit me toch niet lekker, Jo.

JO

Wat niet, Witt?

WITT

Het verschil tussen ergens en nergens. Die zijn toch tegengesteld aan elkaar, zou je denken. Dan kunnen ze toch niet hetzelfde zijn?

JO

Wij zijn nergens.

WITT

Hoe bedoel je? Waarom dan, Jo?

JO

Omdat we niets zijn, Witt.

(Ze zwijgen, even.)

WITT

Dat zijn taalspelletjes, Hamm.

JO

Hoezo, Lett?

WITT

Wat heeft het voor zin om te zeggen dat je ergens bent? Dan ben je er toch al? Dat is toch wat ‘zijn’ wil zeggen?

JO

Is iets pas onzin als het geen zin heeft?… Snif snif… Het ruikt hier naar onzin… Hmm…

Heerlijk! Belangwekkende onzin! Mag ik je voorstellen aan de Nonsenso, alias de Kletsikograaf, mijn hoogstpersoonlijke, zelf uitgevonden en gefabriceerde onzinmeter? Show, don’t tell, weet je wel.

(Hij drukt op de met lucht gevulde bol van een fietstoeter die nog van Toby Rix geweest is, om te laten horen dat alles op zijn eigen onzinnige wijze spreekt.)

FIETSTOETER

PWÈÈP!

WITT

Dacht ik het niet.

JO

Dacht het wel, weet je wel.

(Ze zwijgen.)

JO

Hoe zegt de oppertrol van de Duitse metafysica het ook alweer?

HEIDEGGER

Het Niets nietigt.

FIETSTOETER

PWÈÈP!

WITT

O ja, o ja, waar dan? Waar is dat niets dan? Overal soms?

(Ze zwijgen.)

WITT

Niets is gewoon te veel, Jo. Om mee te beginnen.

JO

Wat, Witt? Mik ik te hoog, denk je?

(Ze zwijgen. Witt gaat zitten op de pisterand.)

WITT

Hou op met ijsberen!

JO

Iemand moet het doen!

(Ze zwijgen, even, om op adem te komen.)

WITT

Ik weet het niet, Jo.

JO

Wat niet, Witt?

WITT

Niks! Ik weet niks!

JO

Oké, laten we ons dan daarop concentreren.

(Ze zwijgen, zich concentrerend.)

WITT

Weet je wat het is?

JO

Nee, Witt, wat?

WITT

Wat het is dat het is, Jo – de betekenis.

JO

O. Ja, wat is het dan wel dat het is wat het is en wat het is is, Witt?

WITT

Het schiet me net te binnen: de betekenis hangt af van het decor, de ronde O van de piste waar we ons nu bevinden, en van de scène die we daarin spelen.

JO

Dat haalt je de koekoek. Anders stonden we hier toch niet?

WITT

Krek, ja, zo is ’t, Jo!… We wonen in taal. Dat is het denkgereedschap waarmee we het hebben te doen. We kunnen niet buiten de slangenhuid van onze taal treden, ook niet om te zeggen wat we niet kunnen zeggen. We komen nooit bij het zijn of het wezen van het zijn waar we wezen willen of waarbij we aanwezig willen zijn. Vandaar dat gemurmel, gemummel, gemompel, geaarzel, die verpletterende vaagheid de hele tijd die we zo nodig hebben en waar we zo van genieten, of hoe zeg je dat, we tasten zoekend rond in een eeuwigdurende dooimist. We komen nooit uit onze woorden. Letterlijk en figuurlijk. En het gaat er niet om waar ze voor staan, maar om hoe ze gebruikt worden. In dat opzicht zijn het net gereedschappen. En daar hebben we er diverse van, voor diverse doeleinden. Aambeeld! Afrondingsmal! Klauwhamer! Maar tegelijk zijn het ook net levende wezens. Amoeben!

Anemonen! Koraaldiertjes! Allosaurussen! Aardvarkens! Kantjils! Die veranderen ook voortdurend. Op natuurlijke en dus geleidelijke wijze. En dus heel langzaam. Ze staan op de rails, een spoor waarvan we het eindpunt nog niet kennen. Hun betekenis ligt pas vast als ze dood of verkalkt en gestold zijn. En dan rusten ze en roesten ze in zoete lieve vrede.

Het gaat m.a.w. om de geest waarin wij handelen. Om het denken zelf, de gedachte, niet om het hapklare resultaat. Om onze act, de bezigheid, de praktijk – om de therapie, niet om de theorie! Zonder denk geen ik! Eerst de act dan de acteur!

JO

Doe dan wat, Witt!

(Ze zwijgen. Jo verkleedt zich als Ginger Rogers in Follow the Fleet.)

SCÈNE 1a

JO

Dit is wat taal doet met mensen – de gedachte verkleden, zodat je niet meer weet wat eronder zit. Want het is helemaal niet de bedoeling van het kostuum om dat te laten zien. Daar moeten we maar naar raden! Veel spannender! (begint te dansen)

WITT (gelooft z’n ogen niet)

I sees what you means…

JO

Wat je zegt, Witt, volg de vloeiende vliet! Immers, de rivier de ronde is een wilde vloed en om die al of niet klare kleretaalkleren hangt weer een heel ingewikkeld web van stilzwijgende afspraken om te kunnen begrijpen wat we zeggen… We maken zinnen en vragen ons af wat ze betekenen…

WITT (gelooft z’n oren niet)

I hears you…

JO

Eén van die afspraken is beleefdheid… Dat je verwacht dat de ander wat terugzegt. Er is wel meer dat je voor je houdt door je handen, in het Engels nog wel, voor je oren te houden! De relatie tussen jou en je flaporen, de vingerkootjes en de spieren waaruit je handen zijn opgebouwd, wat die handjes van je allemaal hebben uitgespookt, de noodzaak om wat terug te zeggen om tot een zinvolle, informatieve uitwisseling te komen, en zo kun je nog wel een tijdje doorgaan met ontleden. Maar dat doen we dus niet.

WITT (begint het niet te snappen)

I feels you… Ik heb niks te verbergen… Mijn grammatica is autonoom… Staat helemaal op eigen benen… M.a.w. ik maak de dienst uit, niet de dansvloer van de wereld… (tapdanst een beetje, nog altijd zittend op de pisterand)

(Jo gaat ook weer zitten. Ze zwijgen, want woorden schieten tekort en steeds langer tekort. Nou ja, het zij zo. Natuurlijk schieten ze tekort.)

SCÈNE 1b

WITT

Wat voor machine had je in gedachten, Jo?

JO

Een spiritueelheroïschlogischfilosofische ijsmachine! Eentje die je fatsoenlijk maakt! Eentje die troebele, kolkende, levende, gloeiend hete gedachten glashelder maakt! En meteen, in één klap omzet in ijsblokjes! Eentje die laat zien wat je zeggen kan en wat niet! IJs- en ijskoud!

(Ze zwijgen.)

SCÈNE 1b.1

DENKBEWEGING

Vaak heb ik het gevoel dat er iets in mij is als een klomp die mij, als hij smolt, aan het huilen zou maken, of ik zou dan de juiste woorden (of misschien zelfs een melodie) vinden. Maar dit iets (is het mijn hart?) voelt bij mij aan als leer, en kan niet smelten. Of is het dat ik alleen maar te laf ben om de temperatuur voldoende te laten stijgen?

SCÈNE 1c

WITT (haalt een verfrommelde foto uit zijn binnenzak)

Dit ben ik, ongeveer op jouw leeftijd, dat wil zeggen toen ik zo oud was als jij nu. Achter de draaibank, in de weer met een schroevendraaier, aan het werk aan een naaimachine, helemaal door mijzelf opgebouwd uit houtjes, touwtjes en ijzerdraad. Het was kunst- en vliegwerk, maar hij deed het! Nou jij weer.

JO

Ik ben sprakeloos, ing. Witt! Da’s niet gering.

WITT

Nou ja, hij deed het, een paar steken lang maar, net genoeg om een gele lap vast te naaien aan een blauwe, maar toch…

(Ze zwijgen.)

SCÈNE 1c.1

WITT

Het was de bedoeling dat ik in Wenen ging studeren bij mijn jeugdheld professor Boltzmann, maar die verhing zich in het elegische Duino, nabij het leveretende Triëst. Ten prooi aan de zelfmoordepidemie die toen heerste. Dus dat feest ging mooi niet door. Op m’n zeventien en een halfde vertrok ik toen dus maar naar Berlijn, om Maschinen-Ingenieurwesen te studeren aan de Technische Hogeschool in Charlottenburg. Ik bekwaamde me in de aeronautiek en was er doodongelukkig. Vond het vooral erg dat ik het erg vond dat ik er niet bij hoorde, niet dat ik er niet bij hoorde. Kreeg daar voor het eerst de behoefte mijn gedachten over mezelf op te schrijven, op stukjes papier, enveloppen, kassabonnetjes, bibliotheekstroken, wat er maar voorhanden was. Om iets van mezelf te bewaren. Om met mezelf in het reine te komen. Ik was tenslotte de enige die ik kon vertrouwen. En die ik dus iets kon toevertrouwen.

JO (trekt Witts broek omlaag)

IJdelheid! Niets dan ijdelheid! IJdelheid der ijdelheden! Leeg vertoon! Gadverdamme! Zo maak je alles smerig met je ijdelheid! Ga je mond spoelen!

WITT

Ik moest het doen. Als ik geen papier had, zou ik in zand schrijven…

LOSSE OPMERKING

Je kunt met geen mogelijkheid eerlijker over jezelf schrijven dan je bent. Dat is het verschil tussen schrijven over jezelf en schrijven over dingen buiten je. Over jezelf schrijf je zo hoog als je bent. Daar sta je niet op stelten of op een ladder, maar op je blote voeten.

JO

Lief dagboek… Vandaag ga ik je in de kachel sodemieteren!!!

(Hij doet het. Ze zwijgen.)

SCÈNE 1c.2

WITT (haalt nog een verfrommelde foto uit z’n binnenzak)

En kijk, dit ben ik, kleine Wittgenstein, een meter zeventig, zeeblauwe ogen, hoge stem, vooral in staat van opwinding, net iets jonger maar niet veel kleiner dan jij nu bent, met mijn vriend Eccles, met een vlieger die ik gebouwd had. We deden er experimenten mee in de buurt van Glossop, op de hei van Derbyshire, waar het altijd waait. We verbleven in The Grouse Inn. Engels knus en bitterkoud, de ijsbloemen stonden op de ruiten, maar dat je gewoon om meer kolen kon vragen bij de landlady, dat wist ik niet! Het kwam niet bij me op! Niet dat mijn praktische vernuft me in de steek liet, ik dacht dat die dingen gewoon voor je gedaan werden… We wilden een keer naar Blackpool, maar omdat er geen trein op een geschikt tijdstip ging, stelde ik voor om er eentje te huren. Dat kon toen nog, als je genoeg geld had, maar vriend Eccles vond het belachelijk. Toen zijn we maar met de taxi naar Liverpool gegaan en vervolgens met de veerboot naar Blackpool. Nou jij weer.

JO

Witt de toerist, ik wist niet dat je het in je had! Een dagje naar het strand!

WITT

Nou ja, ik studeerde destijds vliegtuigbouwkunde in Manchester. Mijn enige ontspanning was een gloeiend heet bad. En ik ging naar concerten… Muziek! Maar dat was geen ontspanning, dat was…

(Ze zwijgen.)

WITT

En passant vond ik ook nog een vliegtuigmotor uit, een voorloper van de straalmotor, door mij gepatenteerd, maar later heruitgevonden door iemand anders en met succes getest in 1943. De rotor van een helikopter laten bewegen door straalmotoren aan de uiteinden van de vleugelbladen te bevestigen? Mijn idee. Nou jij weer.

JO

Ik ben met stompheid geslagen, ing. Witt!

(Ze zwijgen.)

SCÈNE 1c.3.1

WITT

(tovert een foto uit z’n hoge hoed) Dit is een portret van Friedrich Ludwig Gottlob Frege, professor in de wiskunde aan de universiteit van Jena, ontdekker van de waarheidswaarde en de kwantor, auteur van de Grundlagen der Arithmetik. Schitterend boek, kan ik iedereen aanraden! Wat is dat eigenlijk, een getal, zoals het getal 1, vraagt ie zich af, en dan gaat het loos, in eindeloze numerieke vergezichten! Frege was ook de grote vernieuwer van de vastgeroeste aristotelische logica, met de publicatie van het Begriffsschrift uit 1879. De aloude subject-predicaat-oftewel onderwerp-gezegdezinnen schoten volgens hem tekort om een inhoud precies uit te drukken. Net als in de wiskunde moeten we kijken naar het onderscheid tussen functie en argument, vond hij. Naar dat tussen Sinn en Bedeutung: tussen betekenis en verwijzing: de Morgenster en de Avondster hebben een verschillende betekenis, maar ze zijn toch identiek want ze verwijzen naar hetzelfde ding, de planeet Venus.

JO

O ja. Als je ontkent dat ‘neushoorn’ en ‘rinoceros’ synoniemen van elkaar zijn, weet je dan niet wat een ‘neushoorn’ is, of weet je dan niet wat een ‘synoniem’ is?

WITT

Dat hangt er maar van af. Ze verwijzen naar hetzelfde beest, maar de woorden hebben toch een enigszins andere betekenis. Juist omdat ze de context kleuren. Door hun gebruik. Dan kan het plotseling een wereld van verschil zijn. Ongeveer even groot als dat tussen een neushoorn en een neuspaard.

JO

Subtiel, broeder Witt! Een synoniem is dus niet iets wat hetzelfde betekent, maar naar hetzelfde verwijst. Anders had je twee verschillende namen voor hetzelfde en dat hep nergens voor nodig. Een hoofd is geen kop. Een stoel is geen zetel. Een filosoof is geen wijsgeer. Simpel is niet eenvoudig. En een synoniem is geen ander woord voor hetzelfde, maar een ander woord voor een ander woord voor hetzelfde ding. Je hebt m.a.w. altijd een derde vergelijkingspunt nodig om tot le mot juste te komen.

WITT

Minstens, broeder Jo…

JO

Bloody hell! Potverkaatje! Dat bewijst maar weer eens te meer dat je een vergelijking niet ontdekt, maar dat die zich aandient.

Friedrich Ludwig Gottlob Frege

FIFI & FROU-FROU

Stel: met een zomerdag vergeleek ik jou –

(De twee circushondjes Fifi en Frou-Frou beginnen met hun act, maar worden overstemd door het lawaai van een enorm groot galopperend dier, van buiten, heel snel. We horen het dier hijgen en even snel verdwijnen als hij gekomen was, van rechts naar links.)

WITT

Ja, ik was het niet in alles met Frege eens, maar blikopeners waren het wel. Anyway, door mijn geworstel met propellers was ik nog meer geïnteresseerd geraakt in de logischfilosofische fundamenten van de wiskunde dan ik toch al was, uit m’n eigen. Wat voor waarheden zijn wiskundige waarheden? Wat voor status heeft wiskundig bewijs? In de zomervakantie van 1911 besloot ik de stoute schoenen aan te trekken en af te reizen naar Jena om er eens met de hooggeleerde professor zelf over van gedachten te wisselen. Ik had namelijk een geestdriftig uitgewerkt plan voor een boek over dat onderwerp en wilde dat aan hem voorleggen. Om te weten te komen of ie het wat vond of niet. En?

Wat denk je?

JO

Nou, hij vond het niks, helemaal niks… Broddelwerk van de een na bovenste plank was het! Kortom: professor Frege veegde de vloer met me aan en ik kon wel inpakken. Maar hij was de kwaadste niet en raadde me aan om terug te gaan naar Engeland en daar eens te gaan praten met Bertrand Russell, die niet alleen de rekenkunde wilde terugbrengen tot de logica, zoals Frege, maar de gehele wiskunde, inclusief de meetkunde. Holadijee!

WITT

Russell was al een held van me: samen met Alfred North Whitehead had hij de Principia Mathematica geschreven, in drie dikke delen, en die had ik verslonden. Een omwenteling was het, een keerpunt! Sterker nog, net als Frege’s Grundlagen, brachten die boeken mij, als we mijn zuster Hermine mogen geloven, en waarom zouden we dat niet, zusters liegen niet, in een ‘constante, onbeschrijflijke, bijna pathologische staat van agitatie’…

JO

Ach wat. Mijn zuster begon er pas wat van te begrijpen toen Russell tegen haar had gezegd dat ze verwachtten dat de volgende stap in de filosofie zou worden gezet door haar eigenste broertje! Nou ja, begrijpen, ze stond met haar oren te klapperen. Als we dat kunnen opvatten als een begin van begrijpen, dan is dat zo. Maar ik zou het eerder het nieuwe niet snappen noemen…

Bertrand Russell

WITT

Daar heb je een punt. Een heel groot punt. Zij was typisch zo iemand die uit het raam kijkt en zich verbaast over de merkwaardige bewegingen van een voorbijganger, zonder enig benul te hebben van de vliegende wervelstorm die buiten woedt.

JO

Dát was mijn gemoedstoestand toen ik kennismaakte met het werk van Russell. Met zijn theorie der beschrijvingen en het roemruchte voorbeeld van de huidige koning van Frankrijk die kaal is…

DE KONING VAN FRANKRIJK (in wie we vadertje Ubu herkennen, met een pruik)

Merdre d’une pipe! Verdrek van een piep! Ik bent niet kaal! Ik bent niet stout!

JO

Met het uitgewerkte bewijs dat 1+1 2 is, wat honderden bladzijden in beslag nam… En met zijn machtige mokerslag voor de verzamelingenleer, de naar hem vernoemde paradox:

DE PARADOX VAN RUSSELL

De barbier scheert iedereen in Sevilla die zichzelf niet scheert. Dus wie scheert de barbier?

Als hij het doet, doet ie het niet. En als ie het niet doet, doet ie het wel. Rara.

WITT

Dus. Meer van dat! De techniek eraan geven en logica gaan studeren. Dat was het devies. Engeland riep me terug. Russell calling! Cambridge calling!

JO

En zo geschiedde…

(Ze zwijgen, tegen de monumentale geluidsmuur van de openingsmaten van LONDON CALLING van The Clash. Play fucking loud!)

SCÈNE 1c.3.2

JO (haalt een stripboek tevoorschijn uit de binnenzak van zijn overjas, waarin van alles blijkt te hangen: een klerenhanger, lege flessen, een mattenklopper, een opgezette buidelrat, condooms, ballonnetjes, notitieboekjes, een straalmotor, een blaasbalg, een historische roman, een tijdbom etc.)

En dit is een plaatje van mijn eerste ontmoeting met Russell, toen hij ongeveer net zo oud was als jij nu bent. Het klopt niet helemaal, want C.K. Ogden was er ook, bij Russell op de thee. Maar goed. Russell zit in een luie stoel in zijn eentje op zijn kamer rustig een pijpjen te smoken en een boekjen te lezen. Op tafel een fruitschaal met peertjes. Het plaatje zegt:

PLAATJE

Op een middag zat ik in mijn kamers op de universiteit. Er werd op de deur geklopt…

JO

Daar steek ik mijn hoofd met maniakaal borende blik en woeste zwarte haardos om de hoek van de deur en ik zeg: – Bent u Herr Professor Russell? De spanning stijgt. Het spel staat op de wagen…

PLAATJE

Een jonge buitenlander betrad mijn kamer. (terzijde) Later zal ik hem vertederd ‘mijn Duitser’ noemen. Inmiddels weet ik wel beter. Hij was geen Duitser. En ook niet van mij.

JO

Ik (een beetje beteuterd, maar met nog steeds die intens priemende, dwangneurotische psychopatenblik):

– Het is der Herr Professor Frege die me schickt. Hij (haalt z’n pijp uit z’n mond en geeft me een hand):

– Hoe gaat het met professor Frege? Ik (geef hem een hand terug): – Hij zegt dat u der allerbeste bent om me logica te lernen! (uitroepteken!)

PLAATJE

… en zo kreeg ik een nieuwe student! (uitroepteken!) Vanaf het begin maakte hij indruk op me vanwege de intensiteit van zijn filosofische overtuigingen.

WITT (jonglerend met eieren)

Hoor ik het ook eens van een ander!… (uitroepteken, beletselteken…)

JO

Ik (close-up, wit overhemd, geen stropdas, spencer, van achteren belaagd door een schemerlamp): – Maar we können de resultaten van logische bewerkingen zeker weten! Hij (terug in zijn leunstoel, pijp terug in de mond): Nou, we kunnen ook afgaan op empirische waarneming! Ik (in een gelijksoortige leunstoel tegenover hem, m.b.v. afwerende gebarentaal): – Nee. (geen uitroepteken) Hij (zelfde pose, zelfde plaatje): – En de informatie via onze zintuigen dan? Ik (zelfde stoel, zelfde gebaar, zelfde plaatje, zelfde tekst): NEE! (cursief, vet, hoofdletters, uitroepteken)

PLAATJE (Russell speaking)

Zo’n intensiteit had ik tot nu toe alleen bij mezelf meegemaakt, toen ik nog jong was.

JO

Ik (belerend, met opgeheven vingertje): – Wat slechts empirisch ist, hoort niet zu Hause in een verhandelung over de waarheid! Hij (Brits geaffecteerd en geamuseerd, scheve glimlach, pijp weer uit de mond): – Kom nou… Ik weet zeker dat je de werkelijkheid van sommige empirische feiten wel accepteert! (zelfvoldaan onderuitgezakt, op het volgende plaatje, gebaart met hele hand om ruimte om ons heen aan te duiden) Wil je bijvoorbeeld de bewering ‘er is geen neushoorn in deze kamer’ niet als waar beschouwen? Ik (op het volgende plaatje, nog steeds met belerend opgestoken wijsvingertje, twee zweetdruppels van verrassing zichtbaar boven zijn in de stoelrug teruggedrongen achterhoofd): – Nee, dat doe ik niet!

PLAATJE

De naam van mijn nieuwe student was Ludwig Wittgenstein.

WITT (tromgeroffel)

En aldus werd de beroemdste filosofische anekdote van de twintigste eeuw geboren.

JO

Later, in zijn necrologie van Wittgenstein, schreef Russell dat het over een nijlpaard ging en dat dit zich afspeelde in een collegezaal. En dat ie onder alle tafels en stoelen had gekeken om een nijlpaard te vinden. Allemaal schilderachtige quatsch!

WITT

Ja, Jo, je kunt iets ook te mooi willen maken… Zelfs in een necrologie…

JO

In een strikt necrologische ruimte…

(Ze zwijgen. Lawaai van een enorm groot galopperend dier, van buiten, heel snel. We horen het dier hijgen en even snel verdwijnen als hij gekomen was, van links naar rechts.)

SCÈNE 1c.4

JO

Op twee staat de anekdote met de kachelpook.

WITT

Ja, da’s ook een goeie. Er is zelfs een heel boek over geschreven, over de tien minuten die het duurde. Tien minuten in de lange, lange geschiedenis van de wereld en van de filosofie…

(Toneel: een ivoren toren, ergens in Cambridge, Engeland. Clown Popp op, in livrei, met een kachelpook op een goudgegalonneerd kussentje)

JO

Het speelt zich allemaal af op de kille, herfstige avond van de 25e oktober 1946, een van de debatavondjes van de Cambridge Moral Science Club, waarvan professor Wittgenstein de voorzitter was.

WITT

Sommige mensen gaan op hun vrije vrijdagavond darten of klaverjassen, of ze spelen een potje patience met en tegen zichzelf, andere mensen discussiëren over ethische vraagstukken en filosofische dilemma’s. Ze zijn allemaal sterfelijk.

(Clown Popp kucht)

JO

Die avond kwam dr. Karl Popper, toen nog geen Sir, over uit Londen om een praatje te houden over de vraag of er überhaupt wel echte filosofische problemen bestonden.