Het zout der aarde

Józef Wittlin

Het zout der aarde

Uit het Pools vertaald
door Dirk Zijlstra

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave kwam mede tot stand door een bijdrage van het ©poland Translation Program

Oorspronkelijke titel Sól ziemi

© S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main

© 2020 Nederlandse vertaling Dirk Zijlstra /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Voor deze nieuwe vertaling is dankbaar gebruikgemaakt van de

vertaling van dr. A.E. Boutelje uit 1937.

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Forum / Bridgeman Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 5120 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 284 5087 5

Gij zijt het zout der aarde. Maar als het zout smakeloos

wordt, waarmee zal men het zouten?

Het is nergens meer goed voor, dan om weggegooid

te worden, en door de mensen te worden vertrapt.

Matteüs 5:13

Canisiusvertaling 1939

Proloog

I

De zwarte tweekoppige vogel, de adelaar met zijn drie kronen, klemt de gouden appel en het ontblote zwaard krampachtig in zijn klauwen. Waarom is hij plotseling boven onze hoofden verschenen? Waarom heeft hij de hemel met zijn zwarte verenmassa verduisterd? Klapwiekend, met gerinkel van zijn gouden kettingen, behangen met zijn wapenschilden, is hij weggevlucht van het zwart-gele schild boven de tabakswinkel waar mijn broer zijn sigaretten kocht. Als een opgejaagde haan heeft hij zich plotseling losgerukt van het geëmailleerde bord boven de poort van het postkantoor, net toen ik een telegram wilde versturen aan mijn moeder in het dorp om haar te melden dat mijn zoon geboren was. Het warme en gerieflijke nest dat jarenlang de poort van de school, de rechtszaal en de bajes tooide, heeft hij verlaten. Hij is weggevlogen van de ronde, rode lakzegels op de doopcelen, de huwelijks- en overlijdensakten. Hij is ineens verdwenen van mijn gescheurde nationaliteitsbewijs, weggestoven van het vonnis dat mij tot tien kronen boete veroordeelde wegens het onbevoegd betreden van het spoor. Gedeserteerd van de messingen knopen van de postbode, van de pet van de belastingambtenaar, van de helm van de gendarme. Hij zweeft nu als een reusachtige zwart-gele aeroplaan met het zwaard in zijn knuist boven onze hoofden.

Mijn broer is een lezer van sensatieblaadjes. Mijn broer is een bode in een handelsonderneming. Mijn broer, mijn broeders zien hoe de adelaar in de lucht zweeft en zijn kippenpoot met het heraldische zwaard dreigend uitstrekt. Als een goddelijke bliksemflits komt het scherpe zwaard in zijn scherpe klauwen naderbij, totdat het plotseling uit de hoogte neerstort en het lemmet het verre hart van mijn moeder, onze moeder, de oude boerin, doorklieft terwijl ze gebogen over de aarde met haar houweel de laatste oogst van dit jaar eruit trekt: aardappels.

Mijn broer is een eenvoudige man. Mijn broeders zijn eenvoudige lieden: kappers, schoenmakers, spoorwegmannen, trambestuurders, gieters in reusachtige ijzergieterijen, kantoorbedienden, kelners, boeren. Boeren.

Mijn zuster is een eenvoudige vrouw. Dat zijn ze allemaal: eenvoudig en praatgraag. Marktvrouwen, strijksters, coupeuses, naaisters, meisjes-voor-alles, zoogsters van kinderen die beter zijn dan de mijne.

Ze zagen, hoorden, lazen het in hun blaadjes, bekeken het op kleurige ansichtkaarten. Misschien zag, hoorde en las ik het zelf ook.

II

Iedereen was van zijn plaats opgestaan. De oude rococofauteuils haalden opgelucht adem, plotseling bevrijd van het verpletterende gewicht van de eerbiedwaardige lijven. Beneden, voor de poort, dreunden de beslagen laarzen van de paleiswacht tegen elkaar. De soldaten van het 99e Moravische regiment infanteristen hadden het oeroude privilege deze heilige plaats te bewaken.

‘Gewehr heraaaaaus!’ loeide de wachtpost als de sirene van een locomotief die de slachtoffers van een ramp de laatste eer bewijst. De wacht presenteerde het geweer.

Een kale, lange fat met een koele glimlach onder een zwart snorretje schraapte zijn keel. Vandaag mocht hij een hoofdrol spelen. Als kind al hield hij erg van geschiedenis. Heel erg. Hij wierp nog eens een uitdagende blik op de ministers die verstard zaten te wachten. Hun galagezichten, gewoonlijk nogal zuur en somber, getuigden van ernstige aderverkalking. Versleten zuigers pompten het blauwe bloed nog maar met moeite naar het hart van deze mannen. Het was algemeen bekend voor wie dat hart klopte. De geschiedenis zelf getuigt ervan voor wie zij zwoeren ‘de laatste druppel’ van hun bloed te zullen geven. Vooral toen niemand het verlangde. Intussen worstelde dit bloed met zijn eigen degeneratie.

De blik van de hoffelijke fat bleef toen rusten op de zilveren pruik van Maria Theresia, die vanaf een reusachtig portret met grote, schaamteloos mannelijke ogen de rond de tafel verzamelde kaalkoppen en baarden opnam. Op de pruik, boven de vergulde kroonrand, vlamden met rood, groen, violet vuur grote edelstenen in de kroon van de heilige Stefan, en erbovenop helde het kruis. De kroon gloeide in het licht van de ondergaande zon, plengde kleurige tranen, maar nog sterker fonkelden de ogen van de heerseres. Zíj had nooit aderverkalking gehad.

Een rijtuig reed ratelend voor de poort. Droog geluid van geweerkolven die aan de voet werden gezet. Droog gehoest daarbeneden.

De voorname dubbele deur knalde open. Twee slanke gardeofficieren stelden zich aan weerszijden van de deuropening onbeweeglijk op, als de twee standbeelden in de vestibule van het hoftheater. Een geheimzinnige plechtigheid, alsof in een lege, koude marmeren nis twee levende gestalten plotseling werden ingemetseld in een doodse stilte. In die stilte stierf het gedempte, glasachtige gerinkel van hun sporen weg.

De heren zetten snel hun galagezicht op. De kleine, gedrongen chef van de generale staf fronste zijn borstelige wenkbrauwen. Zijn hoofd met grijzend stekeltjeshaar helde lichtjes over naar de kant van zijn linkerborst, waarop weldra de hoogste kruizen en sterren zouden ontluiken. De kale fat, de minister van Buitenlandse Zaken, ging ongeduldig van het ene op het andere been staan. Hij had likdoorns van de nauwe lakschoenen die hij ambtshalve vaak moest dragen. Je moest indruk weten te maken op die ambassadeurs! Als enige in het gezelschap parfumeerde hij zich. Overigens zeer discreet. Het parfum werd gewoonlijk rechtstreeks uit Parijs gehaald. Hij had geen vertrouwen in nationaal fabricaat.

Plotseling brachten twee grijsaards in generaalsuniform, met een eigele sjerp over de borst, een derde grijsaard in een lichtblauw jasje naar binnen. Hij was krom en steunde op een wandelstok met een zilveren handgreep. Alle drie hadden ze grijze bakkebaarden en ze leken op elkaar als drie postzegels. Het leven dat ze al vele jaren hadden gedeeld, de gedeelde verveling en de gedeelde genoegens, hadden hun hetzelfde uiterlijk verschaft. En zonder het Gulden Vlies bij de derde knoop op de borst van zijn gebogen gestalte zou een onbekende in dat huis niet herkennen wie van de drie grijsaards bij de genade Gods de keizer van Oostenrijk was, de apostolische koning van Hongarije, koning van Bohemen, Dalmatië, Kroatië en Slavonië, koning van Galicië en Lodomerië, koning van Illyrië, aartshertog van Opper- en Neder-Oostenrijk, groothertog van Zevenburgen, hertog van Lotharingen, Karintië, Kraïna, de Boekovina, Opperen Neder-Silezië, vorstelijk graaf van Habsburg en Tirol, markgraaf van Moravië, koning van Jeruzalem, enz. enz., en wie zijn adjudanten waren: graaf Paar en baron Bolfras.

De ministers en generaals neigden het hoofd. Slechts eentje, de derde bebakkebaarde dubbelganger van de majesteit, bleef rechtop staan. Daar had hij recht op. Op zijn borst, die toch duidelijk jonger was dan die van de keizer, droeg ook hij het Gulden Vlies. Hij was namelijk de kleinzoon van de overwinnaar van de Slag bij Aspern, van aartshertog Karel.

De zetel waar de keizer op ging zitten was bekleed met rood pluche en stond onder het portret van Maria Theresia. Even later leek het alsof de ogen van de keizerin over het hoofd van Franz Joseph heen de borstelige wenkbrauwen van de kleine baron Conrad zochten om hem eraan te herinneren dat de hoogste onderscheiding voor een officier van het keizerlijke en koninklijke leger háár orde, de orde van Maria Theresia, was, is en altijd zal blijven. Conrad wist waarvoor je die ontving. Der Prinz von Homburg¹ van Heinrich von Kleist kende hij bijna uit zijn hoofd.

Op dat moment begon de schemering de contouren van de oude portretten met dons te bedekken en te vergroten. De portretten groeiden, groeiden, groeiden tot ze samenvloeiden tot een grijze massa met de wandbekleding en de lambrisering van de schitterende zaal. Prins Eugenius van Savoye zakte met de laatste glans van zijn zwarte, gladde, spiegelende kuras weg in het duister, waaruit nog even de gouden maarschalksstaf en de zegelring aan zijn vinger opflitsten. De crinoline van Maria Theresia zwol als een reusachtig, bolvormig, met water gevuld kussen. Je zou zeggen: nog even en de oude moeder van de Habsburgers stapt zo uit de vergulde lijst, duwt met haar stevige ellebogen de scleroselijders aan de kant en gaat ongedwongen bij de verlepte spruit van haar weelderige bloed zitten. Ze slaat de man een naakte, mollige arm om zijn middel, blaast de dorre bloedeloze grijsaard wat fut in en barst uit in een zinnelijke schaterlach.

Maar de lichtjes in de kroon van de heilige Stefan waren al gedoofd, de vonken in haar ogen waren al gedoofd.

Een lakei kwam binnen. Hij deed het elektrische licht in de kristallen kroonluchters aan. Maar niet alle gloeilampen, want Zijne Keizerlijke Hoogheid verdroeg geen fel licht. Met bevende hand zette hij zijn bril op. Even later zette hij hem weer af en maakte hem langdurig schoon met een zakdoek. Toen raakte het geduld van de kale graaf Berchtold, de minister van Buitenlandse Zaken, op. Hij haalde een vel papier uit een aktetas en keek streng zij het dienstbaar naar de monarch. Zijn Parijse parfum prikkelde de neusgaten van zijn naaste buurman, Excellentie Krobatin, de minister van Oorlog, aangenaam. Dat aroma riep bij het invallen van de schemer herinneringen op aan vroeger tijden. Hongaarse vrouwen kussen zo wunderschön!

De keizer was klaar met het schoonmaken van zijn bril. De uitgestreken gezichten van de hoogwaardigheidsbekleders van het land klaarden op. Geen spoor van aderverkalking meer.

De keizer nam het woord. Met matte stem bedankte hij ergens voor. Wat de beminde graaf Berchtold hem gisteren vertelde, had hem somber gestemd. Als hij zich niet vergiste, als zijn geheugen hem niet in de steek liet, was het… Belgrado? Met blijdschap nam hij kennis van de enorme verbittering van zijn geliefde volkeren die eisten… eisten…

De keizer kon zich niet herinneren wat zijn geliefde volkeren eisten.

Dus begonnen ze het hem uit te leggen. Iets wat de keizer duidelijk, ondanks alles, voor geen prijs wilde begrijpen. Aanvankelijk legden ze het hem geduldig uit zoals een moeder haar kind iets uitlegt, totdat ze hun zelfbeheersing verloren en begonnen te gebaren. Toen hij het eindelijk begreep, gingen ze met hem onderhandelen. De keizer verzette zich lang, bood weerstand, aarzelde, kuchte, herinnerde hen aan de vermoorde keizerin Elisabeth. Opeens kwam hij zelfs overeind, kwam hij op eigen kracht overeind en sloeg zo hard met de stok met de zilveren handgreep op de tafel dat de levende gestalten van de gardisten beefden en de ogen van Maria Theresia vonkten.

Aartshertog Frederik, de kleinzoon van die bij Aspern, sprong overeind. Hij liep naar de majesteit, boog zich naar diens roze oor waarin bosjes grijze watten welig tierden, en legde in dat oor enkele zeer zwaarwichtige woorden. Hierbij ontmoetten beide Gulden Vliezen op de borst van de Habsburgers elkaar en enkele ogenblikken schommelden ze gemoedelijk heen en weer. Toen zwichtte de keizer. Hij onderwierp zich aan de wil van zijn geliefde volkeren.

Hij had slechts één wens: dat ze traditiegetrouw eikenbladeren in hun sjako’s staken. En dat ze zongen. Op dat moment onderbrak aartshertog Frederik de monarch opnieuw en wees hem er luid op dat het leger in de twintigste eeuw op het slagveld geen sjako’s meer droeg, alleen gewone, lichte kepi’s. De keizer verontschuldigde zich: hij was al lange tijd niet meer aanwezig geweest bij de manoeuvres. Hem stonden de koppen van oude houwdegens voor ogen van de slagen bij Novara, Mortara en Solferino, pandoeren², Radetzky… Beschaamd wendde hij zich tot de minister van Oorlog, als een leerling tot zijn leraar: ‘Zou Uwe Excellentie mij er nog eens aan kunnen herinneren hoeveel legers ik heb?’

‘Achtendertig divisies op vredesvoet, landweermannen en honveds niet meegerekend.’

‘Dank u! Achtendertig divisies heb ik!’

Achtendertig divisies! Franz Joseph genoot in zijn verbeelding van iedere divisie en van de talrijkheid en de veelkleurigheid van deze aantallen, die hem op leven en dood trouw hadden gezworen. Hij haalde zich de laatste parade voor de geest, die hem nog helder voor ogen stond, het laatste schijngevecht waarbij je de vijand nog herkende aan het rode lint aan de pet. Toen had hij zelf, te paard, een van de strijdende legers aangevoerd en zijn tegenstander was niemand anders dan de vier weken geleden vermoorde Franz Ferdinand, zijn troonopvolger. Nu liet zijn geheugen hem niet in de steek, zoiets vergat je niet! Bij die herinnering vlamde de oude hartstocht in de grijsaard op. Even voelde hij opnieuw de vroegere afkeer van de fictieve tegenstander bij die manoeuvres, wiens werkelijke dood hij en het gehele keizerlijke en koninklijke leger nu moesten wreken. Het bloed steeg de oude man naar het hoofd bij de gedachte dat deze koppige rivaal, die zoveel jaren tevergeefs op zíjn natuurlijke dood had gewacht, hem zelfs na zijn dood niet met rust liet. Iets in de oude man triomfeerde: ‘Ik heb hem overleefd!’ Maar ook die stille triomf werd overschaduwd door het verdriet om zijn onvergetelijke enige zoon Rudolf, die hem ook niet gegeven was: Mir bleibt nichts erspart!

Er viel een onaangename stilte in de zaal. De zoetige geur van Berchtolds parfum hing als wierook boven de lijken van vermoorden. Adieu, Parijse parfums! De weg was versperd: de Drievoudige Alliantie,³ de Triple Entente!⁴ Graaf Berchtold besefte dat heel goed. Hij wist waar de nieuwe koers van de geschiedenis naar rook. Die rook naar beperking tot nationaal fabricaat. Maar in die akelige stilte rook zelfs de joviale Krobatin zijn parfum niet. Kruit had hij ook nog nooit geroken, maar toch was hij minister van Oorlog.

De keizer dacht na. Het waterblauw van zijn pupillen versomberde achter zijn brillenglazen. De gladgeschoren kin verdween achter de gouden kraag waarboven alleen de watten van zijn bakkebaarden uitstaken. Het glimmende kruis op de kroon van de heilige Stefan helde nog meer over en dreigde neer te storten op het hoofd van de grijsaard. Hij zweeg nog altijd, verzonken in de zwaarmoedige catacomben van zijn herinneringen aan de lijken.

De sfeer boven de ronde tafel werd steeds bedrukter. De oude fauteuils kraakten. De verkalking in de aderen van de paladijnen nam weer toe. Totdat het ongeduld van de kroonraad de grens van de etiquette overschreed. De generaals begonnen te fluisteren: ‘De hoogste tijd! Hij moet tekenen!’

Krobatin kon het niet langer uithouden zonder een sigaret. Toen stootte graaf Berchtold graaf Paar aan. Deze legde een groot vel papier voor de keizer neer. De tweede van de dubbelgangers hield een penhouder vast met een nieuwe, ongebruikte pen, zoals het hofceremonieel voorschreef. Ieders ogen richtten zich op de dorre, broze hand van de keizer. Eindelijk was hij weer bijgekomen en had hij zijn bril goed gezet. Iedereen herademde.

Gedurende enkele minuten liet de monarch zijn koele blik langs de zwarte, starre rijen letters dwalen. Hij onderwierp ieder woord, iedere komma aan een strenge inspectie. Maar na het lezen van de eerste zinnen werden zijn oogleden rood, in zijn ogen begon iets te branden. De bril besloeg. De laatste tijd vermoeide het lezen de oude man zeer, vooral bij kunstlicht. Dus wendde hij zijn blik af van het vel papier en toen hij het ongeduld van de kroonraad zag, bracht hij de pen naar de geopende zwarte bek van de inktpot. De hand keerde terug met de pen die was ondergedompeld in de giftige vloeistof en bevend daalde hij neer op het papier, als een vliegtuig dat een noodlanding maakt. Al gauw kwam de linkerhand de rechter te hulp om het papier vast te houden.

De keizer zette de handtekening waarop de ministers zo lang hadden gewacht. Na het schrijven van het woord ‘Franz’ was de pen al uitgeput, de inkt was op. Voor de tweede keer reikte de keizer naar de inktpot en met bevende pen schramde hij lichtjes de duim van zijn linkerhand. Uit de duim vloeide een kleine druppel bloed. Het was rood. Niemand merkte iets van het schrammetje, de keizer veegde zijn duim snel af en met een krachtige streek schreef hij er ‘Joseph’ achter. De inkt was blauw.

Graaf Berchtold nam het document aan. De volgende dag was het in alle talen van de monarchie vertaald. Het hing gedrukt op alle hoeken van steden, stadjes en dorpen en begon met de woorden: ‘Aan mijn volkeren’. Voor de analfabeten werd de bekendmaking voorgelezen door de gemeentelijke omroepers.

De keizer kwam overeind met behulp van zijn adjudanten. Als hij in functie was gaf hij nooit iemand een hand. Ditmaal drukte hij echter de hand van de minister-president. Op de drempel draaide hij zich om en zei tegen niemand in het bijzonder: ‘Als ik me niet vergis… zal er bloed vloeien.’

Toen vertrok hij. Aartshertog Frederik bood de minister van Financiën Biliński een havanna aan. Beneden dreunden de beslagen laarzen van het 99e regiment tegen elkaar. Het droge geluid van geweerkolven die aan de voet werden gezet. In de naburige kazernes werd de taptoe geblazen. Het was negen uur.

In de hele monarchie gingen de soldaten om negen uur slapen.

III

De conciërges sloten zoals gewoonlijk de poorten om negen uur en openden ze alleen voor verlate bewoners tegen betaling van sperrgeld: twintig heller. Mechanisch staken ze de oude, versleten, in nikkelen munten geslagen adelaars in hun zak. Niemand had echter zin om naar huis te gaan. Zelfs de degelijkste bedden van Wenen waren nog lang na middernacht leeg. Alleen de kinderen sliepen. Alleen de fabrieksarbeiders snurkten, afgepeigerd, onverschillig voor alles en op alles voorbereid. Nu al, omdat de nachtploeg hen om acht uur had afgelost. De straatverkopers sliepen omdat ze iedere dag bij het ochtendgrauwen naar de markt gingen, de postbodes sliepen na hun dagelijkse tocht, trap op, trap af, trap op, trap af. De arrestanten in hun gevangeniscellen sliepen of deden alsof. In de ziekenhuizen, in de klinieken, in de voorname sanatoria sluimerden de verdoofde lichamen, lijdend aan civiele kwalen. Aan die lichamen waren slaapmiddelen toegediend. Op de begraafplaatsen sliepen de doden. Ergens ver weg sliep de keizer.

De stad bruiste van het leven. Loom gaf zij haar enorme lijf over aan nachtelijke pleziertjes. Bij goedkope kramen dronk ze tevreden limonade en at ze worstjes, of ze verspilde haar spaarcenten in dure tenten aan geraffineerd genot.

In bakkerijen en drukkerijen ging het werk zijn gewone gang. Broden en kranten worden ’s nachts gemaakt. De bakkers, met ontbloot bovenlijf, duwden met lange poken hompen deeg in de ovens. Al gauw trokken ze er dampende broden uit, voorzien van een bruine glazuurlaag.

Gebogen over hun letterkasten stonden de zetters onverschillig het dagelijks brood voor de geest van Jan met de pet te bakken. Dampende, stinkende woorden. Zij huiverden als eersten die nacht. Uit de onuitputtelijke voorraden loden microbenletters waarin de wereldgeschiedenis als in atomen uiteengevallen is, haalden ze zes letters. Elk van de zes letters betekent op zich niets, maar samen vormen ze de scheikundige formule van de rampspoed. Tijdens het zetten trilde de hand van een van de zetters. Daarna was zijn verstand één ogenblik verbijsterd. Toen hij even later weer bij zijn verwarde bewustzijn kwam, wreef hij in zijn ogen en zag hij dat hij een woord zonder betekenis had gezet: oortog. Met tegenzin haalde hij de letter ‘t’ eruit en duwde hem weer in de lade waarin honderden broederletters ‘t’ lagen. Met een schuldgevoel en met verdwaasde vingers pakte hij de juiste letter en vertolkte een waarheid waarin hij zelf niet geloofde. Toen waste hij zijn handen.

Het handzetsel stond scheef en ging zo ter perse. Het verschrikkelijke woord kwam uit de pers en ging de wereld in, met een zwarte rouwsleep van inktresten achter de letters.

Plotseling stopten de knechten die het deeg op lange tafels kneedden met werken. Ze legden hun werk stil. Met messen schraapten ze de kleffe deegresten van hun vingers en liepen de straat op.

Plotseling bleven de trams stilstaan op de drukste punten van de stad. Vonken van groen vuur sisten van de bovenleidingen alsof er even kortsluiting was. De stroom liep door de zenuwen van de passagiers, de conducteurs en de trambestuurders. Ze hielden het niet uit tot de volgende halte. Ze stapten midden op de weg uit en stortten zich op de kranten. Voor het eerst zagen ze dat de letters zwart waren.

Plotseling stapte de heer M. Rosenzweig uit Drohobycz, de grootaandeelhouder van de Anglo-Rosenzweig Oil Company die op doorreis naar Venetië in een luxehotel net aan de eerste nacht van zijn huwelijksreis was begonnen, uit zijn bed, trok iets van kleren aan en rende zonder boord zo snel als hij kon naar de hal voor de extra editie van het Neues Wiener Journal.

Zelfs liefdespaartjes, tegen elkaar aan gedrukt op de bankjes van de stedelijke parken of in elkaar opgegaan in het struikgewas van het Prater, rukten zich plotseling van elkaar los. De liefde, geschrokken door de kille bries van de dood, verliet haar geparfumeerde en stinkende schuilplaatsen en ging de drukke boulevards op. Grootvader Donau ruiste als gewoonlijk achter het Prater en stroomde naar de zee, de Zwarte, om daar zijn eeuwenoude rust te bewaren. De laatste golf van de Donau voerde voor eeuwig de melodie van deze stad met zich mee, een melodie die niet terugkeert, zoals bloed dat uit mensen is weggevloeid nooit terugkeert naar het hart.

Het nieuwtje ging van mond tot mond. Een miljoen monden beten, knaagden, maalden, kauwden erop totdat ze het plotseling als een bittere amandel op straat spuugden. De oorlog vulde alle cafés, bars, restaurants. De orkesten speelden overal de keizershymne van de oude Haydn. Kronen, tweekronenstukken, vijfkronenstukken: de adelaars aan de keerzijde van de kop van de keizer klonken anders dan gewoonlijk, metaalachtiger, op de dooraderde, marmeren tafelbladen wanneer de gealarmeerde officieren brulden: ‘Betalen!’

De oorlog beheerste alle lokalen. Hij sprong over de schuttingen van de villa’s die ingeslapen in de maneschijn op de wijnhellingen van Gersthof lagen, wurmde zich door de kieren van oude muren en ging als een maartse kater tekeer op het groene koperen dak van de Opera. Hij verschool zich in de garderobe van de cabarets en sprong de vrolijke, nietsvermoedende gasten die met hun nummertjes hun jassen kwamen halen naar de keel… Als een plotselinge epidemie begon hij de ingedommelde verbeelding van de stadsbewoner aan te tasten. Zijn mysterieuze visioen benevelde het bewustzijn van bedaarde bierdrinkers. Met een weldadige en dodelijke huivering drong hij door tot de met apoplexie bedreigde harten. Vage en bontgekleurde afbeeldingen uit oude, vergeten schoolboeken doemden op; losse beelden van vroegere veldslagen, alleen bekend van de verbleekte oleografieën die in kapperszaken hingen en onder de vliegenstrontjes zaten, begonnen door te dringen tot het hart en de ziel van de burgerman en verstoorden zijn jarenlange rust stormenderhand. Voor zijn ogen ging plotseling het ideaal van kindermeiden in de houding staan: een grimmige, laarzen poetsende huzaar met een zwarte, omhooggedraaide snor, bekend van de doosjes schoensmeer. In ieders brein knapte er iets.

Uit de ramen van de kazerne lekte lamplicht. Al jarenlang is dat iets ongeziens: na middernacht nog licht in de kazerne! De soldaten rollen hun jassen op, snoeren hun ransels dicht, pakken hun patronen in, maken hun gamellen schoon, smeren hun ‘bajonetten’ genaamde messen in met vet. De cavaleristen wrijven in de stallen met lappen de achterhand van hun rijpaard glanzend, borstelen zijn manen; de paarden hinniken en kauwen luidruchtig op hun voer. De korporaals controleren de singels, de zadels, en vloeken op de dragonders omdat er knopen ontbreken. De wachtmeesters razen als bezetenen van bureau naar bureau. De in de officierskwartieren gewekte luitenantsvrouwen stoppen waterdichte sokken en zetten thermosflessen met warme thee klaar.

Zo gaat het in alle steden.

Alleen het platteland slaapt, dit eeuwig reservoir van soldatenvolk, deze onuitputtelijke bron van lichaamskracht. Het platteland slaapt aan de oevers van de Donau, aan de Weichsel, aan de Dnjestr, aan de Inn. Het platteland slaapt in de Alpen, in Zevenburgen, in Sudeten. Overal liggen blozende knechten bij hun paarden in het stro, hun buiken vol met aardappels en roggebrood. Ze slapen en dampen. Het vee in de stallen ademt diep, Bijbels, vredig.

Een verwonderde baanwachter in het verre Hoetsoelse land wrijft zich enkele keren in zijn ogen, wordt wakker, trekt zijn broekspijpen goed, zet zijn pet over zijn flaporen, pakt een rood vlaggetje. Voortdurend sluit hij de slagboom. Zó veel treinen deze nacht en allemaal naar Hongarije.

‘Wat is er aan de hand?’ vraagt hij aan de machinist van een puffende goederentrein.

‘Oorlog!’

‘Oorlog?’ herhaalt de baanwachter en zijn mond valt wijd open. Hij heeft het niet goed gehoord of hij gelooft het niet. Kaarsrecht brengt hij met zijn vlaggetje een eresaluut aan de langstrekkende wagons met munitie en varkens.

Bij het aanbreken van dag was in alle steden een zwerm sprinkhanen neergestreken. In de duisternis van die laatste nacht was er blauw ongedierte uitgekomen: met bajonetten stekende duizendpoten, met dodelijke angels gewapende wespen. Waren dit dezelfde soldaten die afgelopen zondag met hun prachtige parade nog een lust voor het oog waren?

Langs de straten stuiven gierend auto’s volgeladen met generaals. De rode biezen flitsen voor de menigte toeschouwers als de rode lappen van stierenvechters.

IV

Schiet op, niet zo sentimenteel! Naaisters, hou nou eens op die jongens te kussen, stop ze een gekreukte foto als aandenken in hun zak en… tot ziens! Kokkinnen, droog je ogen met je bevlekte schort en strijk nog eens met je naar roux ruikende vingers over de onbeholpen kaalgeschoren kop van je soldaat! Ieder mens moet iets hebben waar hij afscheid van kan nemen. Vrouwen hebben mannen, moeders zonen. Kinderen nemen afscheid van hun vaders, geamuseerd door de aanblik van hun nieuwe uiterlijk, en vooral door dat fluitje en dat kompas aan het blauwe koordje. Eindelijk hebben ze begrepen dat ouders ook kinderen zijn, vooral als ze huilen. (Ze hebben er zeker van langs gekregen of zullen er nog van langs krijgen). Er zijn ook van die kinderen die blij zijn dat hun vader naar het ‘veld’ gaat. Nu is er niemand meer die hun slaag zal geven. Waar ligt dat ‘veld’ trouwens?

De weduwe van de rechter haast zich naar het stadhuis om haar enige aandenken, haar gouden trouwring, aan de staat te schenken in ruil voor een ijzeren. Iedereen moet immers iets hebben waar hij afscheid van kan nemen.

De welriekende gravin Lili knipt haar haren af en tooit haar hoofd met een wit kapje. In een wit jakje gaat ze naar de Kunstacademie, waarboven een vlag met een rood kruis wappert. Daar wil ze met haar meisjeshanden de po’s voor de gewonden legen. Maar de maagdelijkheid van deze oorlog is nog onberoerd, de ziekenhuizen zijn nog leeg.

De bruggen over de rivieren dreunen. De landstorm⁵ trekt al van de stations naar de kazernes. Met zwarte, houten koffertjes op hun rug, bloemen op hun hoed. De ketels van de veldkeukens roken op de schoolpleinen. Een jonge eerstejaars filosofie eet voor het eerst van zijn leven vlees met een lepel. Een oude landstormer, in het dagelijks leven agent van de levensverzekeringsmaatschappij Providentia, ligt voor het eerst van zijn leven op de koude grond. Er zijn hun nog geen uniformen uitgedeeld. Ze zitten nog in hun eigen vel. Een monteur van de Siemenswerke is ontevreden. Hij weet wel dat hij bij de technische troepen terechtkomt, maar het blijft het leger. De sigaretten die hij op het station van een knappe meid heeft gekregen smaken hem voorlopig goed.

Het barst los. De jonge rekruten nemen afscheid van zichzelf. Dat afscheid valt het zwaarst. Met verachting en verdriet ontdoen ze zich, samen met hun burgerlijke kleren, van hun vroegere ik, om in het keizerlijke uniform afscheid te kunnen nemen van hun gezondheid en hun leven.

Ze hebben zich al omgekleed in de blauwe uniformen, de ossendrijvers van de Tisza, varkenshoeders van de poesta, de geitenherders uit de Karpaten. Maar nu eerst… naar de kantine! Ze waren al in één kleur veranderd, de boeren uit Galicië, Moravië en Stiermarken. De Bosniërs zetten een fez op hun kortgeschoren koppen. Hoffelijkheid van een katholiek regime jegens de islam. De eerstejaars filosofie ziet voor het eerst in zijn leven beenwindsels. Hij troost zich met de gedachte dat Napoleon ze waarschijnlijk ook gedragen heeft. Dragonders zetten helmen met glimmende adelaars op, maar moeten ze bedekken met grijsblauwe hoezen of een laklaag, opdat ze niet vanuit de verte in de zon schitteren en karabijnvuur van de vijand trekken. Om diezelfde reden bedekken de officieren de onderscheidingstekens op hun kraag met een doekje. Alleen de huzaren doen geen afstand van hun pluimen, hoewel ze grijs wasdoek over hun sjako moeten trekken. Tevergeefs zou je de trotse hanenveren op de hoeden van de jagers zoeken. Als gewone infanteristen lopen de jagers met een doffe rozet op hun kepi. De pastoor heeft zich ook omgekleed. Zijn priesterkleed draagt hij nog, maar hij is kapitein geworden en met een officierspet op zal hij het vertrekkende regiment besprenkelen met wijwater. Hij geeft Gode wat Gods is en de keizer wat des keizers is. Hij zal de doden begraven en de zwaargewonden de absolutie geven voor de doodzonde iemand te hebben gedood. Hij zal in de lazaretten boekjes met troostende inhoud uitdelen.

De korpsen, divisies, brigades en regimenten zijn al gevormd. In de eerste compagnie van ieder regiment dragen de vaandrigs het vaandel. Gehoorzaam wachten enorme stoeten gedrochten in bizarre kostuums op een commando. Alleen op hun gezichten dragen ze geen masker. Maar de gezichten hebben sowieso geen betekenis meer. Van nu af aan doen alleen rompen, ledematen en het soort opgenaaide sterren en knopen er nog toe. De knopen! Vooral de knopen moeten in orde zijn. En trouwens, de tijd van de maskers komt nog wel. Gasmaskers.

De soldaten van het keizerlijke en koninklijke leger staken traditiegetrouw takken met eikenbladeren in hun kepi. In de broeken van iedere soldaat zit, als een winkelkaartje met de maat en de prijs, discreet een identificatieplaatje genaaid, de ‘Totenkapsel’, die na de veldslag door de hospikken van de lijken wordt verwijderd. Daarmee is de transactie met het veroverde grondgebied definitief gesloten.

Geef acht! De luitenants voeren de compagnies al aan met hun veldkijkers en stafkaarten tegen de borst. De kapiteins rijden te paard aan het hoofd van hun bataljons. Achter hen de adjudanten en de hoornblazers. De regimentscommandanten op hun paarden groeten met hun sabels het publiek dat hen met patriottische kreten toejuicht en bloemen toewerpt, die vertrapt worden onder de hoeven van de rijpaarden. Het regimentsorkest speelt de Radetzkymars. De koppen van de Tsjechen die op enorme messingen helicons en bombardons blazen, druipen van het zweet. Een kleine tamboer, een kindsoldaat, slaat uit alle macht op het kalfsvel van een trom. Een ezeltje trekt de grote trom voort.

Er komt beweging in. De sabels van de officieren en de vaandeldragers blinken. Hé sabels, jullie zullen niet lang meer spelen in het zonlicht! Binnenkort zal een bevel van Zijne Excellentie, de minister van Oorlog, jullie afschaffen opdat de vijand een officier niet meer zal kunnen onderscheiden van een gewone soldaat. De bajonet zal jullie vervangen, een doodgewone bajonet!

Er komt beweging in. De hoorns van de compagnie spelen, de trommelstokjes van de tamboer roffelen. Hé trommels, jullie zullen niet lang meer met jullie geroffel de maat slaan voor de infanteristen! Binnenkort zal een bevel van Zijne Excellentie, de minister van Oorlog, jullie afschaffen.

Er komt beweging in. Mensen, paarden, ezels, muildieren, slachtvee, alles zet zich in beweging. Het ijzer, koper, hout en staal zet zich in beweging. Karren ratelen, vrachtwagens knarsen, met dof gebons dreunen er munitiewagens langs, vol met granaten, shrapnels en bommen die in kisten zijn verpakt als flessen mineraalwater. Log bewegen de affuiten van de mortieren, kanonnen en houwitsers voorwaarts. Ze lopen, rijden, puffen, levende en levenloze nummers, nummers die in de hoofden van de stafofficieren zijn bedacht. In rechte rijen aaneengeregen marcheert een veld van hoofden met kepi’s en helmen, wuiven lijven in blauwe, grijze en groene uniformjasjes als graan. Legers van knopen, fluitjes, riemen vloeien over in legers van mensen, met gele, nieuwe, nog niet zwart gepoetste laarzen. Ritmisch wiegen de ransels met gamellen over Poolse, Duitse, Tsjechische, Italiaanse, Hongaarse schouders heen en weer. Broodzakken, patroontassen, bajonetten glijden langs, te voet, te paard, gedragen door mensen, door paarden, wagens en auto’s. Goederenwagons worden gevuld (40 Mann, 8 Pferde) met een massa mensen, dieren, ijzer, hout, lakens, riemen en lankmoedigheid. De in zulke hoeveelheden opeengehoopte dreiging weet zelf niet wat ze met zichzelf aan moet. Voorlopig ontlaadt ze zich stampend, rinkelend, dreunend.

In deze opmars verbroedert de mens zich met het dier, het ijzer en het hout. Nu al vervangt een karabijn zijn vrouw, een broodzak zijn vriend, en een veldfles met water zijn liefste kind. O kind, kus de uitgedroogde mond van de infanterist in het uur van de dorst!

De brave hoofden van schimmels, vossen en izabellen knikken. Ezels beladen met onderdelen van machinegeweren kijken op het plankier van de wagon voor een laatste keer achterom met een zachtmoedige, stille blik.

Er komt beweging in. De stations van Wenen, Pest, Praag huilen, de vertrekhallen van Lemberg, Krakau huilen. Snikkend antwoorden de stations van Belgrado, Petersburg, Moskou. En Warschau.

Bezwete, hijgende, dronken drommen hoofden, armen, benen en rompen trekken naar het oosten en naar het zuiden, van oost naar west, van zuid naar noord, om iemands ambities waar te maken, iemands roem te vermeerderen. Duizenden, tienduizenden, honderdduizenden gezonde, krachtige longen, harten, magen begeven zich van alle kanten van de wereld naar het toernooi van hun eigen lijden, honger en koorts.

Van alle vliegvelden, uit alle hangars, vliegen eendekkers en dubbeldekkers als vlinders, libellen, tarantula’s uit hun cocons met propellergezoem weg.

Te land, ter zee en in de lucht komt er beweging in. De kanonniers van torpedoboten en kruisers brengen de lonten in gereedheid. De onderzeeboten zijn klaar om onder te duiken, hun periscopen zweven boven het diepe water, op zoek naar buit. Toestellen zingen de lof van hun uitvinders. De mens zij geloofd en geprezen in de hoogte, op de grond en onder water!

Tegen de blauwe mensenmenigte onder de zwart-gele vlag trekt een hele meute getaande en besnorde Serviërs op aan de Drina, de Sava en de Timok. Ze roken pijp en zingen op de maat van hun mars. Ze sluipen stiekem door het riet, kruipen door de moerassen op hun eigen grond en wachten af.

Op de keizerlijke mensenmenigte rolt een golf van Russen af, gezegend door hun iconen. De Amoer-, Kazan- en Don-Kozakken rijden op wendbare Tataarse paarden. Spleetogige Mongolen hoppen op kleine paardjes. Knappe Tsjerkessen met vrouwentailles stuiven met een dolk achter hun riem langs de Weichsel, de Boeg en de Memel. Lange, ononderbroken colonnes ongeüniformeerde Siberische infanteristen met bontmutsen, Kaukasische linietroepen in zandkleurige jassen trekken in hoog tempo naar Polen. Na Germantsa, na Germantsa!⁶…

Er klinken balalaika’s, veldfluiten en mondharpen. Bij lange tussenstoppen spelen trekharmonica’s walsen.

‘Van Warschau tot aan Petersburg,

Achter de Moskals⁷ aan, mars, mars, mars!’

zingt het 30e Lembergse regiment, de ijzeren brigade. ‘Na zdar!’⁸ roepen de met wodka en rum gesmeerde kelen van de Tsjechen, marcherend langs wagons met Hongaren. ‘Eljen!’⁹ antwoorden de Hongaarse herders, omgetoverd tot honveds. Met de kreten ‘Živio!’¹⁰, ‘Hoch!’¹¹, ‘Niech żyje!’¹², ‘Evviva!’¹³, ‘Harazd!’¹⁴ groeten de bataljons van de meertalige monarchie elkaar in het voorbijgaan. Treinen razen langs als enorme ijzeren conservenblikken gevuld met mensenvlees waar het bloed nog niet is uit gelekt.

In het verre Hoetsoelse land staan jonge kerels wezenloos te kijken, lange slungels met een grijns van oor tot oor, hun hemd uit de broek, en ze wuiven met hun hoed naar de langsflitsende treinen met soldaten.

De man die provisorisch de functie van baanwachter vervult bij het baanwachtershuisje nummer 86, op de lijn Lemberg-Czernowitz-Itzkány, doet geen oog dicht.

De baanwachter heeft gisteren een oproepingskaart ontvangen en is naar zijn onderdeel gegaan. Nu moet híj, een eenvoudige kruier, hele dagen en nachten de slagboom bewaken en erop toezien of de troepenverplaatsingen ordentelijk plaatsvinden en vooral of ‘Moskalofiele elementen’¹⁵ geen balken op de sporen leggen. Hij moet lachen om de grappige opschriften die op de zijkant van de wagons zijn geklad, patriottische krijttekeningen die tsaar Nicolaas en koning Petar¹⁶ aan de galg voorstellen.

Eén keer had hij zich er zo aan vergaapt dat hij een naderende locomotief niet had horen aankomen en de slagboom niet had neergelaten. Een pachtboer had het bijna met de dood moeten bekopen. Hij was met zijn melkkannen tot op het spoor gereden, toen de trein al in volle vaart de wissels passeerde. De verschrikte knol weigerde koppig achteruit te gaan en brak de dissel. Op het allerlaatste ogenblik was de ‘baanwachter’ naar het spoor gerend en had hij met zijn vlaggetje net op tijd de zingende, rumoerige trein met Roemeense brulapen tegengehouden. Het geschreeuw van de soldaten was in de hele Pokutische vallei te horen. De lucht van stro, mensenzweet en paardenpis vermengde zich met de scherpe geur van het gemaaide hooi achter de spoordijk. Uit de personenwagon was een majoor, de commandant van het transport, gesprongen en in een onbekende taal had hij gevraagd wat de reden van het oponthoud was. De man met het vlaggetje brabbelde iets in het Oekraïens, in het Pools, bracht zelfs enkele woorden Jiddisch uit, en wees verder naar de melkplas op het spoor en naar de Jood die er net in geslaagd was met zijn paard-en-wagen naar de andere kant te vluchten.

‘Schweinerei!’ schreeuwde de majoor. ‘Ik ga je anzeigen, idioot!’

Toen dreigde hij met zijn rijzweep in de richting van de Jood, gaf een teken aan de machinist en keerde terug naar de wagon. De trein rolde verder en de man met het vlaggetje bleef alleen met zijn schaamte achter.

‘Idioot!’ herhaalde hij.

Nu wist hij dat hij bij de landstorm zou worden ingedeeld. Het maakte hem trouwens weinig uit. Oorlog was oorlog. En de oorlog was al begonnen.

Op 1 augustus 1914 richtte de kanonnier vanaf het k. & k. Donaupantserschip Temesz het kanon en vuurde op Belgrado. De kleine Donaupantserschepen begonnen de stad te bombarderen. Op 2 augustus begonnen de Duitse scheepskanonnen te bulderen aan de kust van het Koerlandse schiereiland onder de stad Libau. Op 3 augustus stonden de Franse alpenjagers op de top van de Vogezen en ontwikkelden hun tirailleurslinies. Franse vliegtuigen deden diezelfde dag hun best om de bruggen over de Rijn op te blazen. De Duitse cavalerie trok door de Bourgondische Poort en drong door tot de bossen bij Delle, om ze te verkennen. Bij Nowosielica, op de grens van Bessarabië en de Boekovina, kwam het tot de eerste schermutselingen tussen Oostenrijk en Rusland.

Onbekend is wie er in die oorlog als eerste zijn leven heeft gegeven.

Onbekend is wie hem heeft gedood.

Onbekend is wie als laatste in deze oorlog is gesneuveld.

Met mijn woorden graaf ik hem op uit de aarde waarin hij rust: hij zal mij deze exhumatie wel vergeven.

Onbekend is de Onbekende Soldaat.

1 Prinz Friedrich von Homburg is een toneelstuk van Heinrich von Kleist over prins Friedrich von Homburg, die in 1675 tijdens de Slag bij Fehrbellin de orders van de keurvorst Friedrich Wilhelm niet gehoorzaamt omdat hij in gedachten bij zijn geliefde, zijn nicht prinses Natalie, is. Hij zet de aanval te vroeg in en krijgt wegens plichtsverzuim de doodstraf.

2 Strijders, oorspronkelijk in dienst van Kroatische en Hongaarse magnaten, later in dienst van het Habsburgse Rijk.

3 Oostenrijk, Duitsland en Italië.

4 Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland.

5 Landsturm: leger van bewapende burgers om het reguliere leger te ondersteunen.

6 Op naar de Duitsers!

7 Scheldnaam voor de Russen.

8 Tsjechisch: Hallo!

9 Hongaars: Lang zal hij leven!

10 Kroatisch: Lang zal hij leven!

11 Duits: Hij leve hoog!

12 Pools: Lang zal hij leven!

13 Italiaans: Lang zal hij leven!

14 Oekraïens: Lang zal hij leven!

15 Moskalofiele elementen zijn pro-Russische elementen.

16 Petar I Karadordević, koning van Servië (1844-1921). Rusland en Servië waren bondgenoten en vijanden van de Habsburgse dubbelmonarchie.

Hoofdstuk 1

Tot in de stille uithoeken van het Hoetsoelse land waar het op zomeravonden naar munt ruikt, tot in de slaperige dorpjes op stille bergweides waar herders op lange hoorns spelen, dringt het ijzeren spoor door. Alleen het spoor verbindt deze met planken dichtgetimmerde streek met de wereld. Het spoor werpt de kleurige lichten van de seinpalen in de duisternis van de nacht en verbreekt de stilte, verkracht de maagdelijkheid van de diepe nachtelijke rust. Het geraas van de verlichte wagons verscheurt het vlies van de duisternis, het langgerekte gefluit wekt de hazen en de ingedommelde menselijke nieuwsgierigheid uit de slaap. Als een reusachtige ijzeren ladder, met spijkers op de rotsachtige grond vastgenageld – van oneindigheid naar oneindigheid –, strekken de zwart glimmende sporen zich over de houten bielzen uit. De witte stationsgebouwtjes, omheind met heggen, tuintjes, prieeltjes en bloemperken met gekleurde glazen bollen op witgeverfde staken, de talloze ijzeren bruggetjes over beekjes en de dicht opeenvolgende huisjes van baanwachters, logenstraffen de indruk dat de duivel tegen deze streek ‘goeienacht!’ zou hebben gezegd.

Op het kleine station van Topory-Czernielica worden al twintig jaar zakken graan, partijen hout, aardappels en vaatjes met spiritus, gestookt in de naburige stokerijen, in de trein geladen door een man die uit de duisternis is gekomen. De duisternis was zijn thuis en zijn element, zoals het element van een vis het water is en dat van de mol de aarde. Als een mol baande Piotr zich een weg door de duisternis en groef hij onderaardse gangen die onontbeerlijk waren om te leven. Als een op de wal gegooide vis hapte hij met zijn bek wanhopig naar frisse lucht.

Hij maakte de lampen van het station schoon, vulde de petroleum aan en veegde het zogenaamde wachtlokaal. Als het nodig was hielp hij bij het repareren van het spoor, verwijderde vermolmde bielzen onder de rails, strooide grind, en soms reed hij zelfs met de ingenieur op de lorrie. Exprestreinen deden geen moeite om langzamer te gaan rijden wanneer ze het station Topory-Czernielica passeerden. Ze reden er met geringschatting langs en bliezen het een minachtende wolk stoom in het gezicht. Op zomerse dagen kwam het echter voor dat hier mensen uit de stad uitstapten. Dan arriveerden er gymnasiasten met koffers die ze zelf niet konden tillen. De trein hield slechts drie minuten halt in Topory en de radeloze jongeheren riepen dan, om hun angst te verbergen, op bevelende toon als ervaren reizigers: ‘Kruier!’ Dan kwam Piotr, hoewel hij helemaal geen echte kruier was en geen pet van de spoorwegen had en zelfs geen messingen kruiersplaatje op zijn borst droeg, en begaf hij zich naar de wagon, pakte de koffers en droeg ze naar de ‘paarden’ die achter het stationsgebouwtje stonden te wachten. Soms ging de Grieks-katholieke pastoor naar de stad en dan moest hij geholpen worden met instappen, soms werd er in de uitgestrekte bossen een jachtpartij gehouden en dan waren er verschillende graven die er de voorkeur aan gaven met de trein te komen om hun eigen paarden niet te vermoeien. Dan verdiende hij wat bij en kon hij wat grafelijke sigaretten onder zijn pet stoppen. Dat waren nog eens tijden!

Of na de oogst: zakken met haver en maïs in overvloed. Dan kon je soms een gat in een zak steken en dan altijd nog zeggen dat er ‘al’ een gat in de zakken zat. Die zakken waren trouwens ook niet verzegeld.

De stationschef was een menselijke kerel: hij gaf je uiteraard een klap voor je kop, maar hij stuurde je niet de laan uit. Als de stationschef je sloeg moest je zijn hand kussen, je op de borst slaan en zeggen: ‘Bih mene! Slovo tsjestne dajoe, to ostatni raz!’¹⁷ Maar wat je gestolen had hoefde je niet terug te geven. Wat een leven!

Het hele leven van Piotr had bestaan uit dragen. Als kind al droeg hij de gevolgen van wat toen de Hoetsoelse ziekte werd genoemd, die de mensheid naar het schijnt te danken heeft aan Frankrijk: de typische neus en bepaalde mankementen van het gezichtsvermogen die echter op latere leeftijd niet erger werden. Afgezien van de Franse invloeden hadden in het kinderlichaam van Piotr ook de Engelse invloeden hun sporen nagelaten. En zo kwam het dat Frankrijk en Engeland, deze twee vijandige elementen, die in de historische arena al zoveel eeuwen met elkaar overhooplagen, elkaar de hand reikten in het lichaam van dit Hoetsoelse kind. Tot het eind van zijn leven had Piotr kromme benen.

Bovendien droeg hij de schaapsvacht van zijn vader en diens naam. Hij had zijn vader nooit gekend. Zijn moeder was een Hoetsoelse en rookte tot op hoge leeftijd pijp. Ze liep rechtop, had kleine voeten, enkele mooi geborduurde hemden en vesten en had een hele schare kinderen die bijna onmiddellijk na de geboorte stierven. Alleen Piotr bleef in leven en zijn zusje Paraszka, al had die er volgens veel fatsoenlijke mensen beter aan gedaan niet in leven te blijven.

17 Oekraïens: ‘Moge God me veroordelen! Op mijn erewoord, dat was de laatste keer!’