HET BOEK VAN ALLE BOEKEN

Roberto Calasso

Het boek van alle boeken

Uit het Italiaans vertaald

door Els van der Pluijm

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het

Italiaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en Internationale Samenwerking via het

Italiaans Cultureel Instituut te Amsterdam.

Questo libro è stato tradotto anche grazie ad un contributo alla traduzione assegnato dal Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale italiano attraverso l’Istituto Italiano di Cultura in Amsterdam.

Oorspronkelijke titel Il libro di tutti i libri

© 2019 Adelphi Edizioni, Milaan

© 2022 Nederlandse vertaling Els van der Pluijm / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagillustratie © Lebrecht History / Bridgeman Images

Auteursfoto © Giorgio Magister

NUR 302

ISBN 978 90 284 5124 7

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 284 5123 0

Inhoud

I De Thora in de hemel

II Saul en Samuel

III David

IV Salomo

V Godslasterlijke hoogten

VI Zij die weggingen

VII Mozes

VIII Een niet verlost spook

IX De eerste generaties

X Ezechiël ziet

XI Rondom de verwoeste Tempel

XII De Messias

Bronnen

Index van namen, plaatsen en werken

Zo zou het Boek der boeken ons boek voor boek kunnen bewijzen

dat het ons is geschonken om te proberen erin door te dringen

als in een tweede wereld, en dat we daar verdwalen,

tot inzicht komen en onszelf vervolmaken.

Goethe

I

De Thora in de hemel

Negenhonderdvierenzeventig generaties voordat de wereld werd geschapen werd de Thora geschreven. Hoe? Met zwart vuur op wit vuur. Ze was de enige dochter van Jahweh. Haar vader wilde dat ze in den vreemde zou leven. De dienstdoende engelen zeiden tegen hem: ‘Waarom blijft ze niet in de hemel?’ Jahweh antwoordde: ‘Wat gaat jullie dat aan?’ Er kwam een koning die zijn dochter als bruid nam. Jahweh zei: ‘De dochter die ik je heb gegeven is mijn enige. Ik kan niet van haar scheiden. Maar ik kan ook niet zeggen dat je haar niet mag meenemen, want ze is je bruid. Gun me alleen dit: dat er, waar jullie ook heen gaan, een kamer voor mij zal zijn.’

In de eenzaamheid die voorafging aan de Schepping, werd Jahweh alleen bijgestaan door zijn dochter. Ze was de Thora, Wet, en de Chokmah, Wijsheid. Ze was zijn raadsvrouwe, maar haar werk was ook ambachtelijk: ze berekende de afmetingen, zorgde dat de wateren werden verzegeld, trok grenzen in het zand, bevestigde de aanhechtingspunten aan de hemelen, en soms was ze de uitgevouwen plattegrond van de Schepping. Dan beschouwde Jahweh haar in stilte.

De Wijsheid was maakster, ontwerp en instrument. Maar nog vaker was ze de assistent aan de zijde van Jahweh. Toen ze werd geboren ‘waren er nog geen diepe wateren’. De wateren traden nog niet buiten hun oevers. En de hemelen moesten nog op hun plaats worden bevestigd. Telkens wanneer er iets verscheen en transformeerde ‘was ik bij hem en stelde ik alle dingen samen’, ‘cum eo eram, cuncta componens’, zei de Wijsheid. Niemand zou ooit trotser noch verbaasder zijn geweest. Terwijl de cyclus van de wonderen ten einde liep, speelde de Wijsheid al die tijd op de grond aan de voeten van Jahweh. Dat was het gelukkigste moment van de Schepping, een onafgebroken vreugde (‘delectabar per singulos dies’) waarvan de weerklank afgezwakt en nagebootst tot de mensen doordrong.

Samen met de verzoening, de Hof van Eden, het Gehenna, de troon van de majesteit, de Tempel en de naam van de Messias, was de Thora een van de zeven dingen die werden geschapen voordat de wereld werd geschapen. De Hof van Eden, een tuin, zweefde op een plek die voorafging aan de ruimte. Zo ook het Gehenna, een vallei. Hun aanwezigheid was onontbeerlijk, maar niemand begreep hoe en waar ze hadden kunnen verblijven voordat de wereld er was. Terwijl het voor de Thora niet uitmaakte of de wereld wel of niet bestond. Ze zat op haar vaders knieën en zong met de dienstdoende engelen. Na honderden generaties zagen een paar van hen, toen ze omlaagkeken, een man die met veel moeite een berg beklom. Ze voelden een steek van heimwee die anticipeerde op het verlies en zeiden tegen de Vader: ‘Waarom wil je dit zorgvuldig gekoesterde juweel aan een wezen van vlees en bloed geven?’ Maar het was al te laat.

Dat de Thora met zwart vuur op wit vuur werd geschreven, zorgde er volgens Nachmanides, kabbalist te Gerona, voor dat ze op twee tegengestelde manieren kon worden gelezen: als een doorlopend schrift, niet in woorden verdeeld – dat vereist de aard van het vuur – of op traditionele wijze, als een verzameling voorschriften en verhalen. In het eerste geval werd het doorlopende schrift een aaneenrijging van namen. Voorschriften en verhalen vloeiden uit. Maar andere kabbalisten uit Gerona gingen nog verder. Waarom die overdaad aan namen handhaven? De hele Thora moest worden gelezen als één enkele naam, de Naam van de Heilige. Azriël waagde het te zeggen dat de stamboom van Ezau, zoals opgesomd in Genesis 36, en meestal als een overbodige passage beschouwd, niet als wezenlijk verschillend van de tien geboden moest worden beschouwd. Het waren afzonderlijke delen van eenzelfde bouwwerk, even onmisbaar.

De Wijsheid verliet de mond van de Vader in de vorm van een nevel. ‘Als een nevel bedekte zij de aarde.’ Voordat de wereld was geschapen, had ze haar woontent in de hoogten gespannen, en daar wachtte ze. Ze kwam tot de Vader in de ‘wolkenzuil’ waar Hij op Zijn troon zat. Tent en wolkenzuil: ooit zouden ze weer samen opdoemen, toen Mozes zich, voor de ogen van de verbijsterde Hebreeën, terugtrok in de ‘Tent van de Ontmoeting’ en meteen daarna een wolkenzuil de ingang verhulde. Zo had Jahweh willen spreken tot Mozes, ‘van aangezicht tot aangezicht, zoals iemand praat met zijn vriend’. De Wijsheid echter ging van het inwendige van haar tent naar de wolkenzuil. Dat was de eerste stap, het begin van een eindeloze reis. Sindsdien bezocht de Wijsheid elke uithoek van de kosmos. ‘Ik alleen doorliep de kring des hemels, en wandelde in de diepte van de afgrond, over de golven van de zee en heel de aarde, in ieder volk, in elke stam toonde zich mijn macht.’ Overal vond de Wijsheid iets om zich mee te voeden. Maar altijd dacht ze aan haar tent. Ze wilde een andere plek zoeken om die op te zetten. Op een dag gaf de Vader haar een teken. ‘Zo kreeg ik een vaste plaats op de Sion,’ zei de Wijsheid, ter afsluiting van haar verhaal. Op diezelfde aarde zou de Zoon, haar broer, ‘zijn hoofd nergens te rusten kunnen leggen’.

II

Saul en Samuel

Saul verscheen terwijl hij op zoek was naar een paar ezelinnen die waren verdwaald. Samen met een knecht legde hij een flinke afstand af. Maar de ezelinnen waren niet te vinden. Toen ze in Suf terechtkwamen, zei Saul tegen de knecht: ‘Mijn vader zal intussen ongeruster zijn over ons dan over de ezelinnen.’ Ze hadden drie dagen gelopen voor die ezelinnen. Ze waren het gebergte van Efraïm overgestoken, door de streek Salisa getrokken en vervolgens door Saälim. De ezelinnen waren nergens te vinden. Zij waren inmiddels de weg kwijt, wisten niet welke ze moesten nemen om terug te keren. Toen zei de knecht dat hij had horen praten over een ziener die in Suf woonde. Misschien zou die hen kunnen helpen. Saul was het ermee eens, maar ze hadden geen stukje brood meer in hun zak. Wat zouden ze de ziener kunnen aanbieden? De knecht zei: ‘Ik vond nog een zilveren sjekel. Dat zouden we aan de ziener kunnen geven en hem de weg vragen.’ De Bijbeltekst voegt er nog wat verklarende woorden aan toe: ‘Vroeger zei men in Israël wanneer men God om raad wilde vragen “Kom, laten we naar de ziener gaan”, want wat nu een profeet heet, werd vroeger een ziener genoemd.’

Een groep meisjes was de poort van Suf uit gekomen om water te putten. Zo vinden beslissende dingen plaats, bij een put. Net zoals met Rebecca, met Rachel, met Demeter in Eleusis. Ook ditmaal was er een groepje meisjes. Ze zagen de twee vreemdelingen die omhoogklommen naar de stadspoort. ‘Is de ziener in de buurt?’ vroegen de twee onbekenden. De meisjes antwoordden behulpzaam: ze zouden hem zo meteen ontmoeten, maar ze moesten opschieten, want hij stond op het punt de stad uit te gaan. U moet hem wel tegenkomen – zeiden ze – ‘voordat hij naar de offerhoogte gaat voor het offermaal, want de genodigden wachten met eten op hem, omdat hij het offer moet zegenen voordat ze aan de maaltijd beginnen.’ Even later zag Saul voor de poort van Suf een man die van achter de muur kwam en vroeg hij hem: ‘Kunt u mij zeggen waar de ziener woont?’ Samuel antwoordde: ‘Ik ben de ziener.’ En meteen nodigde hij Saul uit hem te volgen naar de offerhoogte: ‘Vandaag zult u met mij eten.’ En voegde eraan toe: ‘En wat betreft die ezelinnen die nu al drie dagen zoek zijn, die zijn terecht.’ Voor een priester als Samuel geldt als eerste vereiste dat hij het vlees van het offer dat wordt gegeten opdraagt en verdeelt. Saul kreeg de beste portie en Samuel zei: ‘Dit is apart gehouden, speciaal voor jou: eet smakelijk. Het is speciaal voor jou bewaard, toen ik de mensen uitnodigde voor het feestmaal.’ De portie is moira, ‘lotsbestemming’. Het lot van Saul was al bepaald, werd voor hem bewaard. Ze hadden op hem gewacht.

Voor wie het niet weet – en dat geldt voor iedereen – de zoekgeraakte ezelinnen zijn de aanleiding tot de ontmoeting tussen Saul en Samuel. Als Sauls vader zijn zoon geen opdracht had gegeven ze te gaan zoeken, zou Saul in zijn familie zijn gebleven, de kleinste stam van Israël. Hij was een knappe jongeman, een kop groter dan zijn makkers en had nooit een teken van enige speciale roeping vertoond. Dankzij de zoekgeraakte ezelinnen was hij op een dag ver van huis en wist hij niet hoe hij moest terugkeren. Hij was bereid degene die hem de weg wees te betalen met een zilveren munt.

Dat is de situatie waarin Jahweh zorgt dat hij Samuel ontmoet. De verdwaalde ezelinnen waren de kunstgreep die hun ontmoeting mogelijk zou maken. En die ezelinnen zouden worden teruggevonden. Niet door Saul maar – niemand weet hoe – door Samuel zelf, de ziener die Saul de eerste koning van Israël zou maken. Jahweh was ook een allegorist. De verdwaalde en teruggevonden ezelinnen waren ook het volk dat hunkerde naar een koning maar die niet had kunnen kiezen als de ziener Samuel hem niet had gezalfd met de olie die hij in een kruikje bewaarde.

Na het offerfeest gingen ze terug naar de stad. Samuel liet voor Saul een bed opmaken op het dak van zijn huis. Hij wekte hem bij het krieken van de dag en zei: ‘Sta op, ik zal u uitgeleide doen.’ Samen verlieten ze de stad. Samuel zei dat Saul zijn knecht vooruit moest sturen. Maar hijzelf moest wachten. Hij moest luisteren naar het woord van God. Samuel haalde een kruikje olie tevoorschijn en goot het over Sauls hoofd leeg. Hij zei dat Jahweh hem had gezalfd ‘tot vorst over zijn volk’. Ze waren alleen, vlak na zonsopgang. Toen zei Samuel tegen Saul weer door te lopen. En bracht drie voorvallen ter sprake die hem zouden overkomen. Het eerste betrof de zoekgeraakte ezelinnen. In Selsach, vlak bij het graf van Rebecca, zouden twee onbekenden tegen hem zeggen dat de ezelinnen waren teruggevonden. Zo ging het. Zijn vader, zeiden ze, maakte zich daar geen zorgen meer over, maar wel over zijn zoon, die maar niet terugkwam.

Ook de andere voorspellingen kwamen al snel uit. Dat waren de ‘tekens’ had Samuel gezegd. En eraan toegevoegd: voortaan ‘kunt u doen zoals uw hart u ingeeft’. Een veelzeggende regel. De tekenen werden bewaarheid en Saul begreep wat Samuel had gezegd: ‘Je zult een ander mens worden.’

Wie hem van vroeger kende kon het niet geloven. Hoort Saul, die knappe, grote zoon van Kis nu ook tot de ‘nabi’, de ‘profeten’? Die dansen en spreken bij de klanken van harpen en tamboerijnen? Ze zeiden: ‘Wat is er met de zoon van Kis gebeurd? Hoort Saul nu ook al bij de profeten?’ Zo ontstond het enigszins spottende gezegde dat nog steeds wordt gebruikt: ‘Hoort Saul nu ook al bij de profeten?’

Toen de vervoering voorbij was, ontmoette Saul zijn oom. Hij leek weer helemaal de oude. In geen enkel opzicht anders dan toen hij was vertrokken. Zijn oom wilde alleen weten waar Saul helemaal heen was gegaan met zijn knecht. ‘Op zoek naar de ezelinnen,’ zei Saul. ‘Maar die waren niet te vinden,’ voegde hij eraan toe. ‘Toen zijn we naar Samuel gegaan.’ ‘En wat heeft Samuel tegen je gezegd?’ drong zijn oom aan. ‘Dat de ezelinnen terecht waren,’ zei Saul. ‘Maar hij vertelde niet dat Saul over het koningschap had gesproken,’ preciseert de Bijbeltekst.

Alleen Samuel wist dat Saul koning over Israël was. Nu moest het volk dat weten. Samuel riep het op om naar Mispa te komen. Hij herinnerde hen eraan dat ze om een koning hadden gevraagd en daarmee Jahweh zelf hadden verworpen, ‘die jullie steeds uit alle rampspoed en ellende heeft gered’. Ze hadden het gewaagd te zeggen: ‘Je moet een koning over ons aanstellen.’ Dus treed aan voor de Heer, had Samuel er resoluut aan toegevoegd.

Alle stammen waren aanwezig. Er werd geloot, omdat dit een oordeel van Jahweh was. Het lot viel op de stam Benjamin. Nu moest de familie worden geloot. Het lot viel op de familie van Matri. Nu moest een lid van die familie worden geloot. Ze waren allemaal aangetreden. Maar Saul was er niet. Ze vroegen Jahweh of er iemand ontbrak. Jahweh zei: ‘Hij houdt zich schuil tussen de bagage.’ Saul kwam tevoorschijn. Samuel zei: ‘In heel het volk is er geen tweede zoals hij.’ Toen juichte het volk Saul toe. Hij was de eerste koning van Israël.

Saul verstopte zich tussen de bagage, net als Harpo Marx, omdat hij was overvallen door doodsangst voor de uitverkiezing. Een angst waar zijn volk meer dan elk ander in de geschiedenis onder zou lijden. Angst voor het toeval, voor het lot dat hem elk moment kon treffen. Maar Saul wist dat die uitverkiezing al had plaatsgevonden op het moment dat Samuel hem had gezalfd. Maar toen waren ze alleen. Niemand had hen gezien. Niemand wist het. Toeval en lot zouden elkaar in hem overlappen. Een benauwende verbintenis. Hij zou niet meer kunnen ademen zonder ergens aan te denken, zoals toen hij over onbekende wegen liep op zoek naar de ezelinnen van zijn vader, geïrriteerd, verstrooid. Af en toe wisselde hij een paar woorden met zijn knecht. Meer niet. Voortaan zou zoiets nooit meer gebeuren in zijn leven.

De uitverkiezing van Saul tot koning van Israël ging razendsnel, een simpele loting. Maar de koning steunde op de leegte. Toen wees Samuel ‘het volk op de rechten die aan het koningschap verbonden zijn’. Maar dat was nog steeds niet genoeg. Dat recht moest worden opgeschreven. Dus Samuel ‘schreef het in een boekrol die hij voor Jahweh neerlegde’. Noodgedwongen, onontbeerlijke handelingen. En alles belandde in een boek.

Samuel, de laatste rechter, was ook het prototype van de priester en profeet voor de profeten. Geboren dankzij de gelofte van een moeder die radeloos was vanwege haar onvruchtbaarheid, werd hij al voor zijn geboorte aan de eredienst gewijd. Op zijn twaalfde hoorde hij de stem van Jahweh en herkende die niet. Hij lag te slapen in de schemer van de tempel en meende de stem te hebben gehoord van Eli, de hogepriester. Hij haastte zich naar hem toe en zei: ‘Hier ben ik.’ Eli keek op en zei: ‘Ik heb niet geroepen, ga terug en ga weer liggen.’ Dat gebeurde nog twee keer. Dezelfde woorden, dezelfde handeling. Het was nauwelijks denkbaar dat die stem van Jahweh kwam. In die tijd ‘was het woord van Jahweh schaars; een visioen zeldzaam’. Maar de oude priester Eli, vader van twee goddeloze zoons, begreep dat Jahweh had gesproken. Toen zei hij tegen de kleine Samuel: ‘Als je hoort dat je wordt geroepen, zeg dan: Spreek, Heer, want uw dienaar luistert.’ Voor de derde keer trok Samuel zich in stilte terug. Daarna gebeurde er iets wat de Schrift als volgt beschrijft: ‘Toen kwam de Heer en bleef daar staan, en Hij riep net als de andere keren: “Samuel! Samuel!” En Samuel zei: “Spreek, uw dienaar luistert.”’ Jahweh verklaarde meteen dat hij het huis van Eli naar de ondergang zou voeren, de priester met wie Samuel was opgegroeid en die hem alle rituelen van de eredienst had geleerd. De schande kwam niet van hem maar van zijn zoons. Iedereen die de tempel met offergaven naderde vielen ze met drietandige vorken aan en pakten ze de beste gaven af, ‘als struikrovers’. En ze hadden meermalen geslapen met de ‘vrouwen die bij de ingang van de Tent van de Ontmoeting dienstdeden’. Anderen zeiden dat ze hen meestal simpelweg ‘verleidden met geschenken’. Eli was oud en zwaar, hij had veertig jaar lang rechtgesproken in Israël, maar zijn woorden hadden geen effect op zijn zoons. Spoedig zou ook hij vermorzeld worden, kondigde Jahweh aan. Zo gebeurde het, vlak daarna. Bij het bericht over de dood van zijn zoons in de slag tegen de Filistijnen, viel Eli met een klap van zijn stoel. Zijn zware lichaam bleef dwars in de deuropening steken. Hij stierf aan een gebroken nek.

Samuel luisterde naar de woorden van Jahweh. Daarna viel hij in een diepe slaap, tot de ochtend. En toen deed hij, zoals dat tot zijn dagelijkse plichten behoorde, de deur van het Huis van Jahweh open. Hij was alleen bang dat de oude Eli hem, zodra ze alleen waren, zou vragen wat hij van de stem van Jahweh had gehoord.

Toen de oudsten in Israël naar hem toe waren gekomen met de vraag om een koning, was Samuel niet blij. Hij wist dat zijn zoons ontaard waren, al had hij ze zelf tot rechters benoemd. Hij herinnerde zich de wandaden van Eli’s zoons, ook zij uitverkoren door hun vader. Maar dat was niet voldoende om het idee van een koning welwillend te overwegen. Volgens Samuel wisten de Hebreeën niet goed wat een koning is. Een koning is iemand die meer neemt dan geeft. Dat was de gedachte die Jahweh hem had ingeprent. Het volk wilde een koning omdat het niet meer wilde dat Jahweh regeerde. Toch had Jahweh dat geaccepteerd. Hij had gezegd: ‘Luister naar hun stem.’ Een soort abdicatie, zoals hij had gepreciseerd: ‘Niet u hebben ze verworpen, maar mij hebben ze verworpen, dat ik niet langer koning over hen zou zijn.’ Jahweh zag er dus van af te heersen, zelfs over dat piepkleine volk. Maar eerst wilde hij Samuel uitleggen wat ‘het recht van het koningschap’ betekende. Dat was niet veel goeds. Dat moest het volk weten: ‘Hij zal uw dochters nemen als zalfbereidsters, kooksters en baksters. Van uw akkers, uw olijfgaarden en uw wijngaarden zal hij de beste nemen en ze aan zijn dienaren geven.’ Eerder dan zijn onderdanen te beschermen, zal hij ze opeisen. Dat is het recht waaraan het volk de voorkeur gaf boven dat van Jahweh. Samuel herhaalde punt voor punt wat Jahweh had gezegd. Maar overtuigde niemand. Ze luisterden vol ongeduld naar Samuel, omdat ze waren misleid door een waanbeeld. Ze zeiden dat ze wilden zijn ‘als alle volken’. Allemaal hadden ze een koning. Waarom mocht alleen Israël er geen hebben? ‘Onze koning zal ons leiding geven en voor ons uit gaan en onze oorlogen uitvechten.’ Dat was wat ze wilden. Een mens, zichtbaar, tastbaar, misschien veeleisend, misschien roofzuchtig, maar iemand die het volk kan volgen. ‘Hij zal onze oorlogen voeren.’ Samuel stuurde ze meteen weg. Zei dat hij ze weer zou oproepen als hij iemand had gevonden die hun koning kon zijn.

Op dat moment gebeurde er iets onherroepelijks, in de geschiedenis van Israël en in de verhouding van Jahweh met Israël. Het zou niet langer een priesterlijk volk zijn geleid door degenen die rechtspraken, de offers opdroegen en de Ark bewaakten. Ze zouden een van de vele volkeren worden, met alle voor- en nadelen, lusten en lasten die voortkomen uit het feit een rijk te zijn waar alles samenvalt in één enkel wezen: de vorst.

Inmiddels op leeftijd, vroeg Samuel of hij, toen hij rechtsprak ‘al de dagen dat hij op aarde is’, ooit iemand had mishandeld of zich door iemand had laten omkopen. Iedereen getuigde van zijn oprechtheid. Maar Samuel wilde ook een essentiële episode uit het verleden oprakelen. En voor Israël was Egypte essentieel. Daar was het allemaal begonnen. Iedereen moest wel bedenken dat Jahweh ‘uw vaderen uit Egypte heeft laten wegtrekken’. En sindsdien waren er vele ‘rechtvaardige daden die Jahweh bij u heeft verricht’. Samuel noemde er een paar. Maar zoals altijd was hij kort en bondig. Hij had haast om tot de eindconclusie te komen: ‘Besef dan en zie dat het kwaad dat gij voor de ogen van de Heer hebt gedaan groot is omdat u een koning verlangd hebt!’ Toch was die koning er alleen omdat Samuel hem had gezalfd. Samuel wilde benadrukken dat de koning op zichzelf kwaad is. Een koning verlangen betekent iets kwaads verlangen. Jahweh stuurde donder en regen om Samuels woorden te bevestigen. Sindsdien zou de geschiedenis van Israël worden gescandeerd door een opeenvolging van koningen, net als de geschiedenis van alle volkeren om hen heen. Maar er zou altijd iemand blijven om te herinneren aan de woorden van Samuel, die het koningschap als een degradatie beschouwde, al had hij het eigenhandig ingesteld.

Aan de ene kant Jahweh, aan de andere Zijn volk. En met enige regelmaat mannen die de wet kenden, de wet toepasten, offers opdroegen. De koningen? Een zwak punt. Iets waar de anderen behoefte aan hadden. Dat dacht Samuel. Dat stond in zijn ogen te lezen. Gedachten die altijd om de koningen van Israël hingen, als een corrosieve nevel.

Maar wat hadden ze dan moeten doen, als alles al zo was aangetast? vroegen sommigen zich af. Samuel schudde het hoofd. Daarom zullen jullie niet worden afgewezen. Trouw aan Jahweh is voldoende. Hij voegde eraan toe: ‘Wijk niet af door de nietige afgoden na te volgen, die niet van nut zijn en niet kunnen redden, want ze zijn nietigheden.’ Er kon dus nog sprake zijn van redding. Allemaal waren ze opgelucht. En wendden ze zich weer tot hun nieuwe koning.

Jahweh stond vooral op afstand, eiste dat ze afstand namen van wat de naties deden, of dat nu Egypte was of Kanaän. De vore van het verschil moest zo diep mogelijk worden gekerfd, ondanks het besef dat ze talloze malen zouden terugvallen in hun oude gewoonten. Daarom veroorzaakte de introductie van een koning in Israël zo veel ophef. Een koning hebben betekende zich aanpassen aan alle anderen. Maar het Joodse volk verlangde er vurig naar. Het koningschap was een kniebuiging die de priester Samuel met tegenzin maakte. De zalving zou hoe dan ook een zaak zijn van de priesters, net zoals in het Vedische India de ksatriya moesten worden verwekt door de brahmanen.

In de meest uiteenlopende oorden en tijden werd het koningschap door de goden welwillend aangezien en beschouwd als een noodzakelijke tussenstap naar hen. Daarom werd het heilig genoemd. Zo niet in Israël. Jahweh accepteerde het met tegenzin, alleen omdat het volk ‘net als alle volken’ wilde zijn. En al tijdens de eerste regeringsperiode had Jahweh ‘er berouw over dat Hij Saul tot koning over Israël had aangesteld’. Door de hele daaropvolgende geschiedenis van Israël loopt die barst, soms duidelijk zichtbaar, soms ternauwernood waarneembaar.

Er wordt niets verteld over de beginperiode van Sauls heerschappij. Totdat zijn zoon Jonathan op zekere dag een aanvoerder van de Filistijnen raakte en hem doodde. Het gerucht verspreidde zich: ‘Israël is bij de Filistijnen in een kwade reuk gekomen.’ Dat was het startsein voor een oorlog, maar Israël was er niet klaar voor. ‘Het volk verborg zich in de grotten, in de rotsspleten, tussen de rotsen, in schuilplaatsen en putten.’ Saul wachtte, want Samuel had gezegd zeven dagen te wachten. De dagen gingen voorbij, en Samuel kwam niet. Saul zag dat zijn manschappen hem in de steek lieten. Hij besloot het brandoffer op te dragen dat hij met Samuel had moeten opdragen. Alvorens een twijfelachtige strijd aan te binden, probeerde hij ‘het aangezicht van Jahweh gunstig te stemmen.’

Maar meteen daarna verscheen Samuel. Opnieuw had hij iets aan te merken. ‘U hebt dwaas gehandeld,’ zei hij. ‘U hebt het gebod dat de Heer uw God u geboden heeft niet in acht genomen, anders zou de Heer uw koningschap voorgoed bevestigd hebben. En nu zal uw koningschap geen stand houden.’ Dat zei hij, en hij ging weg. Het was nooit mogelijk met Samuel tot een akkoord te komen.

‘Het gebeurde ten dage van de strijd dat er geen zwaard of speer te vinden was in de handen van al het volk dat bij Saul en Jonathan was, maar bij Saul en zijn zoon Jonathan werden ze wel gevonden.’ Intussen trok een wachtpost van de Filistijnen op door het Dal van de Hyena’s. Jonathan ging weg van zijn vader zonder het te zeggen, met een jongeman die zijn wapenrusting droeg. Ze kwamen bij de wachtpost van de Filistijnen in een nauwe kloof. ‘Zie, de Hebreeën zijn uit hun holen gekomen waarin ze zich verstopt hadden,’ zeiden de Filistijnen die hen in het oog kregen. Intussen klauterde Jonathan langs de rotswand omhoog. Toen hij op zijn vijanden stuitte, sloeg hij hen een voor een neer. Zijn wapendrager, achter hem, doodde hen. Er bleven zo’n twintig lichamen op een klein stuk grond liggen. Op het bericht over de slachting raakten de wachtposten van de Filistijnen in paniek. Veel Hebreeën die zich bij de Filistijnen hadden aangesloten kwamen terug. ‘Ze kwamen tot inzicht en sloten zich ook aan bij de Israëlieten die bij Saul en Jonathan waren.’

Na die tijd, en ‘al de dagen van Saul’, was er oorlog met de Filistijnen. Maar er was nog een andere vijand, met nauwe bloedbanden, omdat hij van Ezau stamde. Over die mensen had Jahweh ooit woorden gesproken die zich als vuur in het geheugen hadden gegrift: ‘Denk aan wat Amalek u onderweg heeft aangedaan, toen u uit Egypte wegtrok.’ Natuurlijk wisten ze dat nog, de Amalekieten die de weg hadden afgesneden toen Israël ‘moe en uitgeput’ was. Veel van de allerzwaksten waren achtergebleven en voorgoed verloren geraakt. En die keer hadden de Hebreeën gedacht dat de Amalekieten hen allemaal wilden ombrengen, die karavaan van het aanschijn van de aarde wilden laten verdwijnen.

Samuel verscheen weer voor Saul. Hij was de man van het geheugen. Hij herinnerde Saul eraan dat hij alleen koning was omdat hij door hem was gezalfd. Hij herinnerde hem aan de woorden van Jahweh over Amalek. En zei: ‘Ga nu heen, en versla Amalek en sla alles wat hij heeft met de ban; spaar hen niet maar dood hen van man tot vrouw, van kind tot zuigeling, van rund tot schaap en van kameel tot ezel.’ Zelfs de ezels mochten niet ontkomen.

Saul stelde zijn leger op. Terwijl hij optrok tegen Amalek, gaf hij de Kenieten opdracht zich uit de voeten te maken. Dat was de enige manier om zich te redden, gaf hij te verstaan. Want niets zou gespaard blijven. Vervolgens versloeg hij Amalek op alle fronten en nam hij hun koning Agag gevangen. Hij gaf opdracht iedereen ‘met de scherpte van het zwaard’ uit te roeien. Alleen de koning bleef in leven, en ‘de beste schapen en runderen, de vetgemeste en de lammeren en alles wat goed was’. Terwijl de magere en zwakke dieren waren afgemaakt. Wat te doen met de nog levende dieren? Saul en de zijnen besloten ‘het beste van wat onder de ban valt’ te offeren aan Jahweh. Ze dachten dat dat hem welgevallig zou zijn. Het resultaat zou ten slotte hetzelfde zijn: het uitroeien van niet alleen de Amalekieten, maar ook van hun dieren.

Saul maakte dus een fout met allerlei consequenties. Hij had als theoloog of metafysicus moeten redeneren. Maar hij was slechts een vechtersbaas. Hij begreep niets van het enorme verschil tussen wat Jahweh had bevolen en wat hij zich voornam te doen. Terwijl Saul de mooiste en vetste dieren uit de buit van Amalek offerde, verscheen Samuel weer. Saul schrok. Samuel ging voor Saul staan, die meteen de behoefte voelde zich te rechtvaardigen en zei: ‘Ik heb het woord van de Heer uitgevoerd.’ Het leek of Samuel die woorden niet had gehoord. Hij keek om zich heen met een gezicht alsof hij zich iets afvroeg. Hij zei: ‘Wat is dit voor een geluid van schapen in mijn oren, en een geluid van runderen dat ik hoor?’ Saul legde uit dat die dieren waren gespaard bij de slachting. En verduidelijkte: ‘Het overige vee is afgemaakt.’

Dat was het wat Samuel al wist maar uit de mond van Saul had willen horen. Zijn woede werd steeds groter. Samuel wilde Saul er met klem aan herinneren dat hij aanvankelijk volkomen onbetekenend was geweest en vervolgens door de wil van Jahweh koning was geworden. Waarom was hij dan ongehoorzaam geweest? Waarom was hij dan gestopt met afslachten? Saul, die toegaf aan de eeuwenoude valkuil van vorsten, verschool zich achter het volk. Hij zei: ‘Ik heb Agag, de koning van de Amalekieten, meegebracht, en Amalek heb ik met de ban geslagen. Maar het volk heeft van de buit genomen, schapen en runderen, het beste wat onder de buit valt, om het de Heer uw God te offeren in Gilgal.’ Samuel antwoordde met woorden die zich als een wig in de substantie van de tijd wrongen: ‘Heeft de Heer soms evenveel behagen in brandoffers en slachtoffers als in het gehoorzamen aan de stem van de Heer? Zie, gehoorzamen is beter dan een slachtoffer, opmerkzaam zijn beter dan het vet van rammen!’ En voegde eraan toe: ‘Omdat u het woord van Jahweh verworpen hebt, heeft hij u verworpen zodat u geen koning meer zult zijn.’

Woorden die zijn verstoting inhielden. Saul probeerde de waarheid te spreken: ‘Ik was bevreesd voor het volk en heb naar hun stem geluisterd.’ Hij hoopte op vergiffenis, maar Samuel schonk hem geen vergiffenis. Hij had zich al omgedraaid. Saul greep naar zijn mantel, maar die scheurde. Samuel zei: ‘De Heer heeft vandaag het koningschap van Israël van u afgescheurd.’ Maar kon Israël zonder koning? Saul erkende zijn schuld volledig en bezwoer Samuel hem niet voor de ogen van zijn volk te verlaten. Zonder een woord te zeggen keerde Samuel terug en ‘boog Saul zich voor Jahweh’.

Maar het was nog niet afgelopen. Samuel zei: ‘Breng Agag, de koning van de Amalekieten, bij me!’ Agag liep fier op hem toe. Hij wist dat hij al dood was. Hij zei alleen dat in de dood voor hem inmiddels geen ‘bitterheid’ meer was. Samuel greep de gelegenheid aan om zijn beweegredenen uit te spreken: ‘Zoals uw zwaard de vrouwen van hun kinderen beroofd heeft, zo zal onder de vrouwen uw moeder van haar kinderen beroofd worden.’ En meteen hakte de oude Samuel Agag in stukken, ‘voor het aangezicht van Jahweh in Gilgal’.

Ze moesten wel uit elkaar gaan. Samuel ging naar Rama, Saul naar Gibea. Dat was hun laatste ontmoeting. ‘Samuel zag Saul niet meer tot de dag van zijn dood toe, maar Samuel rouwde over Saul. Jahweh had er berouw over dat hij Saul tot koning over Israël aangesteld had.’

In Deuteronomium staat: ‘Denk aan wat Amalek u heeft aangedaan.’ Woorden die eeuwenlang in de oren van de Hebreeën zullen nagalmen, een onheilspellende waarschuwing. Maar nergens staat geschreven: ‘Denk aan wat jullie Amalek hebben aangedaan.’ En dat was niet gering, als geen enkel levend wezen werd gespaard. Wat Agag betreft, hun koning, die genoot het voorrecht in stukken te worden gehakt door de handen van de priester Samuel, die de eerste koning van Israël had gewijd.

De doorslaggevende woorden tegen het offer, die een breuk met ieder voorgaand tijdperk en elke offeropvatting betekenen, werden uitgesproken door Jezus die Hosea citeerde: ‘Als u geweten had wat het betekende: “Ik vind vreugde in goedertierenheid, niet in offers”, dan zou u de onschuldigen niet veroordeeld hebben.’ Jezus had de gewoonte om een onthutsende nieuwigheid als een bondige toevoeging aan een citaat uit de Schrift toe te voegen. In dit geval is het al opmerkelijk dat hij deze woorden van Hosea eruit pikt, die vooruitwijzen naar een radicale afwijzing van het offer, alsof een regime van ‘goedertierenheid’ de plaats zou kunnen innemen van een offerregime. Maar nog schokkender zijn de woorden die erop volgen: ‘Dan zou u de onschuldigen nooit veroordeeld hebben.’ Niemand had ooit zo onverbloemd durven spreken over de mogelijke onschuld van de slachtoffers. En het offer ook nog eens gelijkstellen met een doodvonnis. Sinds de tijd van Abraham kon een slachtoffer hoogstens gespaard worden. Maar de kwestie van zijn onschuld kwam niet eens aan de orde. Dat kon pas als de juridische taal (vonnis, onschuld) de taal van het offer (de offergave, het doden) volledig verdrong. En als dat gebeurde, zouden de gevolgen niet te overzien zijn – en zich als concentrische cirkels door de tijd heen eindeloos voortplanten.

De afstand tussen de door Samuel tegen Saul gezegde woorden en die van Hosea is onafzienbaar, net als die tussen Hosea’s woorden en die van Jezus. Samuel had tegen Saul gezegd dat hij de banvloek boven het offer verkoos, omdat de uitroeiing zou plaatsvinden in gehoorzaamheid aan Jahweh. Dat was al een manier om het offerregime te ontwrichten, wat bewees dat het niet per se een daad van barmhartigheid was. Zowel pure meedogenloosheid als puur mededogen kan een manier zijn om het offer te vermijden, een barmhartige-onbarmhartige praktijk, onontwarbaar met elkaar verbonden. Zowel Samuel, die ook de dieren van de vijanden samen met de vijanden ter dood veroordeelt en ze niet accepteert als slachtoffers, als Jezus, die het offer definieert als een onafgebroken vonnis over onschuldigen, verzet zich tegen het offer, van tegenovergestelde kanten. En tegelijkertijd bleef zowel de een als de ander de taal van het offer met bijbehorende liturgie gebruiken.

Een fatale keuze, die in de loop van de tijd zijn weerslag heeft en nog steeds niet is uitgewerkt, de keuze van de Zeventig, toen ze herem, ‘uitroeiing’, vertaalden met anathema, ‘votiefoffer’. Daar kwam nog een misverstand bij toen ‘anathema’ de betekenis van ‘vervloeking’ kreeg en, voor de katholieken, ‘excommunicatie’. Maar als we deze verdraaiingen en misstappen in hun geheel bekijken krijgen ze een vorm. Of liever het kader zelf waarbinnen dat gedeelte van de geschiedenis zich afspeelt dat een aanvang nam in woorden die werden gebruikt in Athene, in Jeruzalem en daar waar de twee steden met elkaar mengden, in Alexandrië.

De vertaling van herem met anathema is verkeerd, maar metafysisch. Ze legt een niet-opgelost, misschien onoplosbaar knelpunt bloot. De vertaling van hedendaagse Bijbelkenners met verbod, Verbot, Bann is echter vaag en misleidend. Verbod en ban houden verbieden en uitsluiten in, niet doden. Terwijl herem het bevel is om een daad grondig te verrichten, om dat wat is voorbestemd voor herem uit te roeien, te vernietigen.

Verschil tussen het Hebreeuwse herem en het Griekse anathema: anathema kan oorlogsbuit zijn die naar een tempel wordt gebracht om daar te worden bewaard (maar dat kan best de drievoet, de krans of de beker zijn die een atleet heeft gewonnen, of ook wel de kleding die de noviet tijdens de initiatie droeg); herem is oorlogsbuit die vernietigd dient te worden – dingen en mensen – omdat het anders ‘een valstrik voor u zou zijn’. ‘Anatithenai betekende nooit een ritueel dat wordt afgesloten met de vernietiging van het gewijde object.’

Bij herem daarentegen is de totale vernietiging de enige manier om het gevaar van de imitatie – of geleidelijke assimilatie – te mijden. Datzelfde beeld van de valstrik doemde op toen de Hebreeën werd gelast: ‘Wees op uw hoede dat u geen verbond sluit met de inwoners van het land waarin u komt, anders zullen zij in uw midden tot een valstrik worden.’

Tot wie was dat dreigement van de herem gericht? Tegen de naaste vijand, zouden we zeggen. Maar later preciseerde de stem van Jesaja: ‘Want de grote toorn van Jahweh richt zich tegen alle heidenvolken,/ zijn grimmigheid tegen heel hun legermacht;/ Hij heeft hen met de ban geslagen; hen overgegeven ter slachting.’ Maar dat was niet genoeg. De goddelijke toorn richtte zich ook op de kosmos: ‘Heel het sterrenleger aan de hemel zal vergaan, de hemel zal opgerold worden als een boekrol.’ Het streven van de herem is leegte scheppen. Er zullen alleen hier en daar wat wilde dieren overblijven. ‘Het meetlint van de woestheid zal worden uitgespannen en het paslood van de leegte.’

Maar niet alleen Jesaja ging tekeer tegen ‘het sterrenleger aan de hemel’. Ook Jeremia voorspelde dat ‘op die dag’, de laatste dag, de graven open zouden gaan en het gebeente van koningen zowel als priesters en valse profeten, net als alle inwoners van Jeruzalem ‘zal worden uitgespreid voor de zon, voor de maan,/ en voor heel het leger aan de hemel,/ die zij hebben liefgehad, die zij hebben gediend,/ die zij achterna zijn gegaan,/ die zij hebben geraadpleegd en waarvoor zij zich hebben neergebogen’. Voor een laatste keer zouden die beenderen zich gedwongen zien naar de hemel te kijken. Voorbestemd om onbegraven op het oppervlak van de aarde te blijven liggen wachten tot ze mest werden.

De tells, bulten in het terrein waarmee het Midden-Oosten is bezaaid en die regelmatig verbluffende archeologische ontdekkingen bieden, ontstonden vaak uit opgehoopte ruïnes, vervolgens bedekt door zand en humus. En misschien danken sommige hun ontstaan aan het in acht nemen van een voorschrift: ‘Al haar buit moet u op het midden van het marktplein bijeenbrengen en vervolgens moet u de stad met al haar buit met vuur verbranden, als een offer dat geheel verteerd wordt voor de Heer uw God. Ze moet eeuwig een ruïne blijven en mag nooit herbouwd worden. En niets van de herem zal aan uw hand blijven kleven.’

Alles wat Saul overkwam was een gevolg van zijn misstap. Behalve de ongehoorzaamheid toen hij had nagelaten de Amalekieten uit te roeien, was er nog een voorval dat hem hinderde. Aan het begin van zijn koningschap had Saul ‘de dodenbezweerders en de waarzeggers uit het land weggedaan’. Een maatregel een wijs en vroom heerser waardig. Maar vervolgens was Saul, zodra de Filistijnen Israël bedreigden en Jahweh niet de moeite had genomen hem te antwoorden, ‘niet door dromen, niet door de urim, en ook niet door de profeten’ in paniek geraakt en had hij tegen zijn knechten gezegd: ‘Zoek een vrouw voor mij die geesten van doden kan bezweren, zodat ik naar haar toe kan gaan en door haar raad kan vragen.’ Er waren er kennelijk wel een paar achtergebleven, wantrouwig en heimelijk. Hoe zou hij naar iemand toe kunnen gaan en om hulp vragen die hij had achtervolgd? Toen besloot hij zich te vermommen en vertrok hij naar Endor, in gezelschap van twee dienaren. De waarzegster zei: ‘Je weet wat Saul met alle dodenbezweerders en waarzeggers heeft gedaan.’ Ze bedoelde: ‘Waarom spant u dan een valstrik voor mijn leven, om mij te doden?’ Saul had zelfs niet meer de kracht om te doen alsof. Hij bezwoer dat haar niets zou overkomen. Kort en bondig vroeg de heks: ‘“Wie zal ik voor u oproepen?” Saul antwoordde: “Roep Samuel voor me op.”’ Toen wist de heks zeker dat ze Saul voor zich had. Want er gebeurde in Sauls leven niets zonder dat Samuel zich ermee bemoeide. Tegelijkertijd was Saul de koning en leefde hij in angst. Wie anders kon zo onderworpen aan Samuel leven? Meteen werkte haar oproep. Er verscheen ‘een oude man met een mantel om’. Saul knielde neer.