WAT WIJ WILLEN

Isabel Allende

Wat wij willen

Mijn leven als moeder, vrouw, feminist

Uit het Spaans vertaald
door Rikkie Degenaar

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Mujeres del alma mía

© 2020 Isabel Allende / Penguin Random House Grupo Editorial, Barcelona

© 2021 Nederlandse vertaling Rikkie Degenaar /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Foto auteur © Lori Barra

NUR 302

ISBN 978 90 284 5141 4

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5140 7

Voor Panchita, Paula, Lori, Mana, Nicole
en de andere bijzondere vrouwen in mijn leven

Ik overdrijf niet als ik zeg dat ik feminist ben sinds de kleuterschool, nog voordat het concept bekendheid kreeg in mijn familie. Ik ben geboren in 1942, dus we hebben het over het verre verleden. Ik denk dat mijn opstandigheid tegen het mannelijk gezag voortkwam uit de situatie van mijn moeder Panchita die, met twee kinderen in de luiers en een pasgeboren baby in haar armen, door haar man in de steek werd gelaten. Daardoor was Panchita gedwongen onderdak te vragen bij haar ouders in Chili, waar ik de eerste jaren van mijn kindertijd heb doorgebracht.

Het huis van mijn grootouders, in de wijk Providencia in Santiago, destijds een luxe villawijk en tegenwoordig een doolhof van winkels en kantoren, was groot en lelijk, een betonnen monster waar het altijd tochtte, met kamers met hoge plafonds, muren bedekt met het roet van de petroleumkachels, zware, roodfluwelen gordijnen, Spaanse meubels gemaakt om eeuwig mee te gaan, afschuwelijke portretten van dode familieleden en stapels stoffige boeken. Het huis had een voorname gevel. Iemand had zijn best gedaan de zitkamer, de bibliotheek en de eetkamer een elegante toets mee te geven, maar die werden weinig gebruikt. De rest van het huis was het rommelige domein van mijn oma, de kinderen – mijn twee broers en ik –, het huishoudelijk personeel, twee of drie honden van een onbestemd ras en half wilde katten die zich oncontroleerbaar voortplantten achter de koelkast; de kokkin verdronk de jongen in een emmer op de patio.

De vreugde en het licht in dat huis verdwenen met de voortijdige dood van mijn oma. Ik herinner me mijn kindertijd als een periode van angst en duisternis.

Waar ik bang voor was? Dat mijn moeder stierf en wij in een weeshuis terecht zouden komen, dat de zigeuners me stalen, dat de duivel opdook in de spiegels, kortom: te veel om op te noemen. Ik ben dankbaar voor die ongelukkige jeugd, want die heeft me stof geleverd voor het schrijven. Ik weet niet hoe romanschrijvers met een verleden van een gelukkige kindertijd in een normaal gezin het klaarspelen.

Al op heel jonge leeftijd besefte ik dat mijn moeder in het nadeel was ten opzichte van de mannen van de familie. Ze was tegen de wil van haar ouders getrouwd, ze was mislukt, precies zoals ze haar hadden gewaarschuwd, en ze had haar huwelijk nietig laten verklaren, de enig beschikbare uitweg in dat land waar echtscheiding pas in 2004 werd gelegaliseerd. Ze was er niet op voorbereid om te werken, ze had geld noch vrijheid en was het mikpunt van roddelpraatjes, want ze was behalve een gescheiden vrouw jong, knap en koket.

Mijn weerzin tegen het machismo ontstond in die jaren van mijn kindertijd, toen ik mijn moeder en het vrouwelijke huishoudelijke personeel als slachtoffers zag, ondergeschikt, zonder middelen van bestaan en zonder dat ze iets hadden in te brengen, mijn moeder omdat ze de conventies had getrotseerd en de anderen omdat ze arm waren. Natuurlijk begreep ik daar toen nog niets van, deze verklaring heb ik verwoord na vijftig jaar therapie, maar al kon ik het niet beredeneren, die gevoelens van frustratie waren zo sterk dat ze me voor altijd hebben getekend met een obsessie voor rechtvaardigheid en een diepgewortelde afkeer van het machismo. Die wrok was een rariteit in mijn familie, die zichzelf zag als intellectueel en modern maar volgens de huidige normen ronduit thuishoorde in het stenen tijdperk.

Panchita raadpleegde diverse artsen om uit te zoeken wat er met me aan de hand was, misschien leed haar dochter aan kolieken, of had ze een lintworm. Het koppige en provocerende in mijn karakter, dat bij mijn broers werd beschouwd als een essentiële voorwaarde van mannelijkheid, was in mij iets ziekelijks. Is dat niet bijna altijd zo? Meisjes wordt het recht ontzegd om boos te worden en te stampvoeten. Er bestonden psychologen in Chili, misschien zelfs kinderpsychologen, maar in die door taboes gedomineerde tijd was die hulp voorbehouden aan ongeneeslijke gekken en in mijn familie zelfs in die gevallen niet, om onze gekken bekommerden we ons zelf, thuis. Mijn moeder smeekte me discreter te zijn. ‘Ik weet niet waar je die denkbeelden vandaan hebt, straks denken ze nog dat je een manwijf bent,’ zei ze me ooit, zonder me de betekenis van dat rare woord uit te leggen.

Ze had reden om zich zorgen te maken. Op mijn zesde was ik door de Duitse nonnen van school gestuurd wegens ongehoorzaamheid, als een aanloop op wat mijn toekomstige koers zou zijn. Ik denk eigenlijk dat de werkelijke reden was dat Panchita voor de wet een ongehuwde moeder met drie kinderen was. Dat had de nonnen toch niet moeten choqueren, want in Chili worden de meeste kinderen buiten het huwelijk geboren, maar in de sociale klasse waartoe de leerlingen van die school behoorden, was dat niet het geval.

Ik heb mijn moeder tientallen jaren als slachtoffer gezien, maar ik heb geleerd dat een slachtoffer wordt gedefinieerd als iemand zonder controle en macht over zijn omstandigheden en ik geloof niet dat dit bij haar het geval was. Het is waar dat mijn moeder in de val leek te zitten, kwetsbaar leek en soms wanhopig, maar later veranderde haar situatie, toen ze een relatie kreeg met mijn stiefvader en ze begonnen te reizen. Ze had haar best kunnen doen om onafhankelijker te worden, het leven na te streven dat ze wilde en haar enorme potentieel te ontwikkelen in plaats van zich te onderwerpen, maar mijn mening telt niet, want ik ben van de generatie van het feminisme en ik heb kansen gekregen die zij niet had.

Nog iets wat ik heb geleerd in die vijftig jaar therapie, is dat het ontbreken van een vader in mijn kindertijd ongetwijfeld ook heeft bijgedragen aan mijn opstandigheid. Het duurde lang voordat ik oom Ramón, zoals ik de man met wie Panchita rond mijn elfde jaar ging samenwonen altijd heb genoemd, accepteerde en ik begreep dat ik geen betere vader had kunnen hebben dan hij. Dat realiseerde ik me toen mijn dochter Paula werd geboren en hij acuut verliefd op haar werd – de liefde was wederzijds –, en ik voor het eerst de tedere, gevoelige en speelse kant zag van die stiefvader die ik de oorlog had verklaard. Mijn hele puberteit lang verfoeide ik hem en verzette ik me tegen zijn gezag, maar omdat hij een onverbeterlijke optimist is, heeft hij dat niet eens gemerkt. Volgens hem ben ik altijd een voorbeeldige dochter geweest. Oom Ramón had zo’n slecht geheugen voor negatieve dingen dat hij me toen hij oud was Angélica noemde – mijn tweede naam – en zei dat ik op mijn zij moest slapen om mijn vleugels niet te pletten. Dat bleef hij zeggen tot het einde van zijn dagen, toen dementie en levensmoeheid hem hadden gereduceerd tot een schaduw van wie hij was.

Mettertijd werd oom Ramón mijn beste vriend en mijn vertrouweling. Hij was vrolijk, bazig, trots en seksistisch, al ontkende hij dat laatste met het argument dat niemand vrouwen met meer respect behandelde dan hij. Het is me nooit gelukt hem duidelijk te maken waaruit zijn levensgrote machismo bestond. Hij had zijn vrouw, met wie hij vier kinderen had, verlaten en de nietigverklaring van zijn huwelijk waarmee hij de relatie met mijn moeder had kunnen legaliseren, heeft hij nooit gekregen. Toch weerhield dat hen er niet van om bijna zeventig jaar samen te leven, aanvankelijk onder schandaal en geroddel, al maakten later nog maar heel weinig mensen bezwaar tegen hun relatie, aangezien de normen verslapten en stellen omdat ze niet officieel konden scheiden, zonder verdere bureaucratische rompslomp samenleefden en weer uit elkaar gingen.

Panchita leed evenzeer onder de tekortkomingen van haar partner als ze zijn goede eigenschappen bewonderde. Ze nam de rol op zich van onderdanige en vaak woedende echtgenote omdat ze zich niet in staat voelde in haar eentje haar kinderen vooruit te helpen. Te worden gesteund en beschermd had een onvermijdelijke prijs.

Mijn biologische vader heb ik nooit gemist en ik heb ook nooit de behoefte gehad te weten hoe het hem is vergaan. Om zijn huwelijk met Panchita nietig te laten verklaren, stelde hij als voorwaarde dat hij geen enkele verantwoordelijkheid voor de kinderen zou hoeven dragen en hij ging daarin zo ver dat hij ons nooit meer heeft gezien. De paar keer dat zijn naam viel in de familie, een onderwerp dat iedereen meed, kreeg mijn moeder een zware migraineaanval. Ik kreeg alleen te horen dat hij heel intelligent was en veel van me had gehouden, dat hij met me naar klassieke muziek luisterde en me kunstboeken liet zien waardoor ik op mijn tweede de kunstenaars herkende, en dat als hij Monet of Renoir zei, ik ze op de juiste pagina vond. Ik betwijfel het. Ik zou het nu niet eens kunnen, nu ik de volledige beschikking heb over mijn verstandelijke vermogens. Hoe dan ook, aangezien dat gebeurd moet zijn voor mijn derde, weet ik er niets meer van, al heeft de plotselinge desertie van mijn vader mij wel getekend. Hoe kon ik mannen vertrouwen, die de ene dag van je houden en de volgende dag met de noorderzon vertrekken?

Dat mijn vader ervandoor ging is niet uitzonderlijk. In Chili is de vrouw de steunpilaar van het gezin en de gemeenschap, zeker in de arbeidersklasse, waar de vaders komen en gaan en vaak verdwijnen zonder zich verder nog om hun kinderen te bekommeren. De moeders daarentegen zijn sterk gewortelde bomen. Zij zorgen voor hun eigen kinderen en als dat nodig is ook voor die van anderen. De vrouwen zijn zo sterk en georganiseerd dat men zegt dat Chili een matriarchaat is, en zelfs de meest conservatieve figuren houden dat zonder blikken of blozen vol, maar het is ver bezijden de waarheid. De mannen bezitten de politieke en de economische macht, vaardigen de wetten uit en passen die toe zoals het hun uitkomt, en als dit niet voldoende is, komt de Kerk tussenbeide met zijn eeuwige patriarchale stempel. De vrouwen hebben het alleen in hun gezin voor het zeggen… soms.

Onlangs, tijdens een van die interviews waar ik zenuwachtig van word omdat ze bestaan uit een bombardement van banale vragen die je heel snel moet beantwoorden, als een lastige psychologische test, moest ik in twee seconden beslissen met wie van mijn romanpersonages ik graag zou willen dineren. Als ze me hadden gevraagd met welke persoon ik graag zou dineren, had ik onmiddellijk geantwoord: met Paula, mijn dochter, en met Panchita, mijn moeder, twee geesten die altijd bij me zijn, maar bij die gelegenheid ging het om een literair personage. Ik kon niet meteen antwoorden, zoals de interviewer eiste, want ik heb meer dan twintig boeken geschreven en met bijna al mijn hoofdpersonen zou ik graag dineren, zowel met de vrouwen als met de mannen, maar toen ik de tijd had om er even over na te denken besloot ik dat ik Eliza Sommers zou uitnodigen, het meisje uit Fortuna’s dochter. Toen ik in 1999 naar Spanje ging voor de lancering van de roman, zei een slimme journalist tegen me dat mijn roman een allegorie was van het feminisme. Hij had gelijk, al was ik me daar toen eerlijk gezegd niet van bewust.

Halverwege de negentiende eeuw, midden in het victoriaanse tijdperk, was Eliza Sommers een jong meisje, gevangen in een korset, opgesloten in huis, met weinig opleiding en nog minder rechten, voorbestemd om te trouwen en kinderen te krijgen, maar ze verliet haar veilige thuis en reisde tijdens de goudkoorts van Chili naar Californië. Om te overleven kleedde ze zich als man en leerde zichzelf te handhaven in een hypermannelijke omgeving van afgunst, eerzucht en geweld. Na ontelbare obstakels en gevaren te hebben overwonnen, kon ze zich weer kleden als vrouw, maar ze droeg nooit meer een korset. Ze had haar vrijheid verworven en zou die nimmer meer opgeven.

Eliza’s ontwikkeling zou je zeker kunnen vergelijken met de emancipatie van vrouwen, die de mannenwereld stormenderhand hebben ingenomen. We moesten handelen zoals zij, ons hun tactieken eigen maken en leren concurreren. Ik herinner me de tijd dat vrouwelijk kantoorpersoneel om serieus te worden genomen naar het werk ging in pantalon, colbert en soms zelfs met stropdas. Dat hoeft niet meer, we kunnen onze macht uitoefenen vanuit onze vrouwelijkheid. Net als Eliza hebben we vrijheid verworven en blijven we strijden om die te behouden, te verruimen en ervoor te zorgen dat die voor alle vrouwen bereikbaar wordt. Dat zou ik Eliza willen vertellen als ze met mij kwam dineren.

Het feminisme schrikt vaak af omdat het heel radicaal lijkt of geïnterpreteerd wordt als mannenhaat, daarom moet ik dit voordat ik verderga voor enkelen van mijn lezeressen ophelderen. Laten we beginnen met de term ‘patriarchaat’.

Mijn definitie van ‘patriarchaat’ wijkt misschien enigszins af van die in Wikipedia of het woordenboek van de Real Academia. Oorspronkelijk betekende het het absolute gezag van de man over de vrouw, over andere soorten en de natuur, maar de feministische beweging heeft die absolute macht in een aantal aspecten ondermijnd, al bestaat die in andere voort zoals al duizenden jaren het geval is. Hoewel veel discriminerende wetten zijn gewijzigd, blijft het patriarchaat het dominerende systeem van politieke, economische, culturele en religieuze onderdrukking dat het mannelijke geslacht macht en privileges toekent. Behalve misogynie – vrouwenhaat – omvat dit systeem diverse vormen van uitsluiting en agressie: racisme, homofobie, klassenbewustzijn, xenofobie, onverdraagzaamheid ten opzichte van afwijkende ideeën en personen die anders zijn. Het patriarchaat doet zich gelden met agressie, eist gehoorzaamheid en straft iedereen die het waagt zich ertegen te verzetten.

En wat houdt mijn feminisme in? Het gaat niet om wat we tussen onze benen hebben, maar om wat er tussen onze twee oren zit. Het is een filosofische houding en een rebellie tegen de autoriteit van de man. Het is een manier om de menselijke relaties te begrijpen en de wereld te beschouwen, om in te zetten op gerechtigheid, het is een strijd voor de emancipatie van vrouwen, gays, lesbiennes, transgenders – LGBTQI+ –, van iedereen die door het systeem wordt onderdrukt, plus eenieder die zich erbij wil aansluiten. Welkom, zoals de jongeren van tegenwoordig zouden zeggen: hoe meer, hoe beter.

In mijn jeugd vocht ik voor gelijkheid, wilde ik meedoen met het spel van de mannen, maar toen ik volwassen was, begreep ik dat dat spel waanzin is, het vernietigt de planeet en het morele weefsel van de mensheid. De ramp moet zich niet herhalen, maar worden verholpen. Natuurlijk ziet deze beweging zich gesteld tegenover machtige reactionaire krachten, zoals fundamentalisme, fascisme, traditie en vele andere. Ik vind het deprimerend om te zien dat zich onder die tegenkrachten zoveel vrouwen bevinden die bang zijn voor verandering en zich geen andere toekomst kunnen voorstellen.

Het patriarchaat is versteend. Het feminisme is als de oceaan, vloeibaar, krachtig en diep, het bezit de oneindige complexiteit van het leven, het beweegt in golven, stromen, getijden en soms in woeste stormen. Net als de oceaan, zwijgt het feminisme niet.

Nee, zwijgend ben je niet mooier.

Je bent prachtig als je strijdt,

als je vecht voor het jouwe,

als je niet zwijgt

en je woorden bijten,

als je je mond opent

en alles om je heen brandt.

Nee, zwijgend ben je niet mooier,

maar een beetje meer dood,

en als ik iets weet over jou

is het dat ik niemand heb gezien,

nooit,

met zoveel lust tot leven.

Schreeuwend.

- MIGUEL GANE, ‘Brand’

Al heel jong ging ik ervan uit dat ik voor mijn moeder moest zorgen en zo snel mogelijk in mijn eigen onderhoud moest voorzien. Dat werd versterkt door de boodschap van mijn opa, die als de onbetwistbare patriarch van de familie begreep wat het nadeel was van het vrouw-zijn en me de wapens wilde geven om nooit afhankelijk te hoeven worden. De eerste acht jaar van mijn leven bracht ik door onder zijn hoede, en op mijn zestiende ging ik weer bij hem wonen, toen oom Ramón mijn broers en mij terugzond naar Chili. We woonden in Libanon, waar hij consul was, toen in 1958 een politieke en religieuze crisis het land in een burgeroorlog dreigde te storten. Mijn broers gingen naar een militaire kostschool in Santiago en ik naar mijn tata, mijn opa.

Mijn tata Agustín was op zijn veertiende gaan werken, meteen na de dood van zijn vader, die het gezin behoeftig had achtergelaten. Voor hem bestond het leven uit discipline, hard werken en verantwoordelijkheid. Hij hield zijn hoofd hoog, want eer gaat voor alles. Zijn stoïcijnse levenshouding heeft mij gevormd: elke vorm van opschepperij en verspilling vermijden, niet klagen, volhouden, je plicht vervullen, nooit iets vragen of verwachten, voor jezelf zorgen, anderen helpen en dienen zonder daarmee te koop te lopen.

Ik heb hem het volgende verhaal meermalen horen vertellen: er was eens een man die slechts één zoon had, van wie hij zielsveel hield. Toen de jongen twaalf jaar werd, zei zijn vader dat hij van het balkon op de tweede verdieping moest springen en niet bang hoefde te zijn, want hij zou hem beneden opvangen. De jongen gehoorzaamde, maar de vader sloeg zijn armen over elkaar en liet de jongen verschillende botten breken toen hij op de patio neerstortte. De moraal van dat wrede verhaal is dat je niemand moet vertrouwen, zelfs je eigen vader niet.

Ondanks zijn starheid was mijn opa heel geliefd om zijn grootmoedigheid en zijn onvoorwaardelijke hulp aan zijn medemens. Ik aanbad hem. Ik herinner me zijn witte haren, zijn bulderende lach met zijn gele tanden, zijn door de artritis misvormde handen, zijn ondeugende gevoel voor humor en het onweerlegbare feit, al heeft hij dat nooit toegegeven, dat ik zijn favoriete kleinkind was. Hij had ongetwijfeld liever gezien dat ik een jongen was, maar hij verzoende zich ermee van mij te houden ondanks mijn geslacht, want ik deed hem denken aan zijn vrouw, mijn oma Isabel, wier naam ik heb, evenals de uitdrukking in haar ogen.

In mijn puberteit werd duidelijk dat ik onhandelbaar was, en mijn grootvader moest de strijd met me aangaan. Niet dat ik lui of brutaal was, integendeel, ik was een uitstekende leerling en hield me zonder tegensputteren aan alle regels van het samenleven, maar ik was vol van een ingehouden woede die zich niet uitte in stampvoeten of met deuren slaan maar in een eeuwige, beschuldigende stilte. Ik was een vat vol complexen, ik voelde me lelijk, machteloos, onzichtbaar, gevangen in een kleurloos heden en totaal alleen. Ik hoorde niet bij een groep, ik voelde me anders en buitengesloten. Ik bestreed de eenzaamheid met het verslinden van boeken en schreef dagelijks naar mijn moeder, die van Libanon naar Turkije was verhuisd. Zij schreef mij ook heel vaak en het maakte ons niets uit dat de brieven er weken over deden om aan te komen. Zo begon de briefwisseling die we altijd hebben volgehouden.

Van jongs af aan was ik me scherp bewust van de onrechtvaardigheden van de wereld. Ik weet nog dat in mijn jeugd de dienstmeisjes van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat in touw waren, heel weinig uitgingen, een schijntje verdienden, en sliepen in cellen zonder raam en met een gammel bed en een aftandse commode als enig meubilair – dit was in de jaren veertig en vijftig, zo is het natuurlijk niet meer in Chili. In mijn puberteit werd mijn rechtvaardigheidsgevoel zo belangrijk dat ik, terwijl andere meisjes alleen maar bezig waren met hun uiterlijk en het strikken van vriendjes, het socialisme en het feminisme predikte. Logisch dat ik geen vriendinnen had. Ik was verontwaardigd over de ongelijkheid, die in Chili enorm was wat betreft sociale klasse, kansen en inkomsten.

De grootste discriminatie treft de armen – zo is het altijd –, maar de discriminatie die de vrouwen te verduren hadden vond ik erger, want het leek me dat je aan armoede soms kunt ontsnappen maar nooit aan door geslacht bepaalde omstandigheden. Destijds droomde niemand nog over de mogelijkheid om van geslacht te veranderen. Al hebben we altijd strijdbare vrouwen gehad, die het vrouwenstemrecht en andere rechten binnenhaalden, het onderwijs verbeterden en een rol speelden in de politiek, de gezondheidszorg, de wetenschap en de kunsten, we liepen lichtjaren achter bij de feministische bewegingen in Europa en de Verenigde Staten. Niemand in mijn omgeving had het over de positie van de vrouw, thuis niet, niet op school en niet in de pers, dus ik heb geen idee waar ik in die tijd dat bewustzijn vandaan haalde.

Sta me toe om kort stil te staan bij het begrip ongelijkheid. Tot 2019 zag Chili zichzelf als de oase van Zuid-Amerika, een welvarend, stabiel land in een door politieke onrust en geweld geteisterd continent. Op 18 oktober van dat jaar werden het land en de wereld verrast toen de volkswoede losbarstte. Uit de optimistische economische cijfers was niet af te leiden hoe de middelen zijn verdeeld, noch het feit dat de ongelijkheid bijna nergens zo groot is als in Chili. In het extreem neoliberale economische model, in de jaren zeventig en tachtig opgelegd door de dictatuur van generaal Pinochet, is bijna alles geprivatiseerd, tot basisvoorzieningen als drinkwater aan toe, en het kapitaal kreeg vrij spel terwijl de werkende klasse met harde hand werd onderdrukt. Dat veroorzaakte een tijdlang een economische boom, met als gevolg de tomeloze verrijking van enkelen terwijl de rest van de bevolking ternauwernood op de pof overleefde. Het is waar dat de armoede met minstens tien procent is afgenomen, maar dat cijfer verhult de enorme verborgen armoede van de lagere middenklasse, de arbeidersklasse en van de gepensioneerden, die miezerige pensioentjes krijgen. De onvrede had zich meer dan dertig jaar opgestapeld.

In de maanden die volgden op oktober 2019 gingen in alle belangrijke steden van het land miljoenen mensen de straat op om te protesteren, aanvankelijk op vreedzame wijze, maar al snel was er sprake van vandalisme. De politie reageerde met een sinds de periode van de dictatuur niet meer vertoonde wreedheid.

Bij de protestbeweging, die geen duidelijke leiders kende en evenmin banden had met politieke partijen, sloten zich verscheidene maatschappelijke groeperingen aan, elk met hun eigen eisen, van de inheemse bevolking tot studenten, vakbonden, beroepsverenigingen, enzovoort en, uiteraard, groepen feministes.

‘Je zult veel agressie ondervinden en een hoge prijs betalen voor je ideeën,’ waarschuwde mijn moeder me bezorgd. Met mijn karakter zou ik nooit aan de man komen en het ergst denkbare lot was een oude vrijster worden, een etiket dat zo ongeveer vanaf je vijfentwintigste van toepassing was. Haast was geboden. Wij meisjes deden ons uiterste best een verloofde aan de haak te slaan en snel te trouwen voordat andere, slimmere, de beste partijen inpikten. ‘Ik vind het machismo ook weerzinwekkend, Isabel, maar wat kunnen we eraan doen, de wereld is zo en is altijd zo geweest,’ hield Panchita me voor. Ik was een goede lezer en had uit de boeken geleerd dat de wereld voortdurend verandert en dat de mensheid zich ontwikkelt, maar veranderingen komen niet zomaar, ze worden met veel strijd veroverd.

Ik ben ongeduldig, nu zie ik in dat ik mijn moeder het feminisme tegen haar zin probeerde op te dringen, zonder er rekening mee te houden dat zij uit een andere tijd kwam. Ik behoor tot de overgangsgeneratie tussen die van onze moeders en onze dochters en kleindochters, de generatie die de belangrijkste revolutie van de twintigste eeuw heeft bedacht en in gang gezet. Je zou kunnen aanvoeren dat de Russische Revolutie van 1917 de opmerkelijkste was, maar die van het feminisme is dieper en blijvender geweest, treft de helft van de mensheid, heeft vele miljoenen mensen bereikt en geraakt, en is de meest solide hoop dat de beschaving waarin wij leven vervangen kan worden door een die verder ontwikkeld is. Dat fascineerde en beangstigde mijn moeder. Zij was opgevoed met een van de andere stellingen mijn tata Agustín: beter het bekende kwade dan het onbekende goede.

Misschien heb ik de indruk gewekt dat mijn moeder zo’n conventionele, voor haar sociale klasse en generatie typerende matrone was. Dat was niet het geval. Panchita viel buiten het gebruikelijke patroon van de dames uit haar sociale omgeving. Als ze zich zorgen maakte om mij, was dat niet omdat ze preuts of ouderwets was maar omdat ze zoveel van me hield en vanuit haar persoonlijke ervaringen. Ik weet zeker dat zij zonder het te weten het zaadje van opstandigheid in mij heeft geplant. Het verschil tussen ons is dat zij niet het leven kon leiden dat ze zou hebben gewenst – buiten, omringd door dieren, een leven van schilderen en wandelen door de bergen –, maar dat ze zich plooide naar de wensen van haar man, die besliste over zijn standplaatsen als diplomaat, soms zonder overleg met haar, en haar een stadse, volgzame levensstijl oplegde. Ze hadden een heel lange, maar moeizame liefde, onder andere doordat zijn beroep eisen stelde die tegen haar fijngevoeligheid indruisten. Ik was daarentegen al van heel jongs af aan onafhankelijk.

Panchita is twintig jaar eerder geboren dan ik en slaagde er niet in zich te verheffen op de golf van het feminisme. Ze begreep het idee en ik denk dat ze het voor zichzelf graag had gewild, in theorie tenminste, maar het eiste te veel inspanning. Het leek haar een gevaarlijk droombeeld dat me uiteindelijk te gronde zou richten. Het moest bijna veertig jaar duren voordat ze begreep dat het me, verre van me te gronde te richten, sterker had gemaakt en me de mogelijkheid gaf bijna alles te doen wat ik me voornam. Via mij heeft Panchita enkele van haar dromen kunnen realiseren. Veel dochters hebben het leven kunnen leiden dat voor onze moeders niet mogelijk was.

Tijdens een van onze lange, volwassen gesprekken, na veel strijd, een aantal mislukkingen en bepaalde overwinningen, zei ik tegen Panchita dat ik behoorlijk wat agressie te verduren had gekregen, zoals zij me al had gewaarschuwd, maar dat ik voor elke ontvangen klap, er twee had kunnen uitdelen. Ik had niet op een andere manier kunnen leven, want de woede uit mijn kindertijd is met de tijd alleen maar groter geworden, en de beperkte vrouwelijke rol die me door de familie, de maatschappij, de cultuur en de religie was toebedeeld, heb ik nooit geaccepteerd. Op mijn vijftiende keerde ik me voor altijd af van de Kerk, niet omdat ik niet in God geloofde – dat kwam later – maar door het machismo dat inherent is aan elke religieuze organisatie. Ik kan geen deel uitmaken van een instituut dat me ziet als een tweederangspersoon en dat wordt geleid door gezaghebbers, altijd mannen, die met dogmatische dwang hun regels opleggen en zelf onschendbaarheid genieten.

Ik zocht mijn identiteit als vrouw op mijn manier, op mijn eigen voorwaarden, tastend als een blinde. Niets sprak voor zich, want pas veel later kreeg ik voorbeelden om me aan te spiegelen, toen ik ging werken als journalist. Het waren geen rationele of bewuste beslissingen, ik werd gestuurd door een onbedwingbare drang. ‘De prijs die ik heb betaald voor een feministisch leven is echt een schijntje, mama, ik zou die in veelvoud zo weer betalen,’ verzekerde ik haar.

Er kwam een moment dat ik mijn opvattingen onmogelijk nog kon verzwijgen voor mijn grootvader, en toen bezorgde hij me een verrassing. Die katholieke, ouderwetse, koppige, geweldige oude man, zo trots op zijn Baskische afkomst, een echte heer, iemand die voor de dames stoelen aanschuift en deuren openhoudt, vond de theorieën van zijn onwijze kleindochter weliswaar schokkend, maar was tenminste bereid naar haar te luisteren, mits ze haar stem niet verhief, want een jongedame moet welgemanierd zijn en het decorum bewaren. Dat was meer dan te verwachten was en meer dan ik kon krijgen van oom Ramón, die een generatie jonger was dan mijn tata Agustín maar niet de minste belangstelling had voor de obsessies van een snotmeid, laat staan voor het feminisme.