ELS BORST

Nele Beyens

Els Borst

Medicus in de politiek

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Deze uitgave is mede tot stand gekomen met steun van het Amsterdam UMC locatie AMC, de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, de Landsteiner Foundation for Blood Transfusion Research, Sanquin Bloedvoorziening, het UMC Utrecht en ZonMw.

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de foto’s in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

© 2021 Nele Beyens

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © ANP/HH/Roger Dohmen

Foto auteur © Anna de Rooij

Foto’s beeldkatern collectie familie Borst, tenzij anders vermeld

NUR 681

ISBN 978 90 284 5149 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5148 3

Inhoud

Inleiding

1 Jong in Amsterdam

2 Student geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam

3 Specialist in de immunohematologie

4 Medisch directeur bij het Academisch Ziekenhuis Utrecht

5 Een grote dame in de Nederlandse gezondheidszorg

6 De ‘nationale huisarts’: de stijl van een vakminister

7 Kostenbeheersing, doelmatigheid en kwaliteitsbevordering in de gezondheidszorg

8 Preventie en de zoektocht naar gezondheidswinst

9 De vorming van een politica

10 De ‘immateriële aspecten van de zorg’: patiëntenbelangen en medisch-ethische kwesties

11 Een overspannen gezondheidszorg

12 A grand old lady

Noten

Geraadpleegde bronnen

Geraadpleegde literatuur

Enkele woorden van dank

Personenregister

Inleiding

‘Als ik mag kiezen hoe ik doodga, zou ik het van tevoren willen weten, zodat ik nog even afscheid kan nemen.’¹ Zo sprak Els Borst-Eilers in 1997, dan minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), in een interview met de Volkskrant. Afscheid nemen was haar echter niet gegund. In de avond van zaterdag 8 februari 2014 werd zij volkomen onverwachts gewelddadig om het leven gebracht. Els Borst-Eilers was op dat moment 81 jaar oud en leidde nog een zeer actief leven. Eerder die dag had ze in de beurs van Berlage in Amsterdam nog een D66-congres bezocht. Op de eerste rij had ze gezeten, recht in het beeld van de camera, tussen partijleider Alexander Pechtold en Tweede Kamerlid Pia Dijkstra in. In een herdenkingstoespraak benadrukte Pechtold achteraf dat Borst daar niet zat ‘als gearriveerd partijprominent’, maar ‘als gewoon, betrokken lid’: ‘Congreskrant onder de arm. Moties en amendementen goed bestudeerd. Stemformulieren in de tas’. Kortom: Borst was klaar voor ‘een dagje “politiek zaken doen”’.²

Tussendoor dronk ze die dag nog even koffie met een van haar kleindochters, Els Neefjes, die inmiddels ook tot de partij was toegetreden, en sprak ze met oude vrienden zoals Thom de Graaf en Carla Pauw.³ Ze lunchte met Roger van Boxtel want met hem wilde ze het euthanasiebeleid nog eens doornemen. De KNMG, de beroepsvereniging van de Nederlandse artsen, interpreteerde de regels namelijk anders dan bij de vormgeving van de euthanasieregeling was bedoeld en dat kon ze niet zomaar op z’n beloop laten.⁴

’s Avonds, bij thuiskomst van het congres, is Els Borst in haar eigen garage overmeesterd en neergestoken, maar haar lichaam werd pas twee dagen later gevonden door twee bezorgde vriendinnen. De dag voordien was ze zonder zich af te melden niet verschenen op een huiskamerconcert in de buurt. Ook op een afspraak om te nordic walken in de nabijgelegen bossen was ze niet komen opdagen. Hoewel de vriendinnen wel wisten dat de oudminister het op haar 81e vaak nog druk had met commissies en besturen vonden ze dit voor de nauwgezette Els Borst wel heel ongewoon. Na enkele onsuccesvolle telefoontjes gingen ze samen op onderzoek uit.

Wat er precies was gebeurd bleef voor het publiek lang onduidelijk. Politie en Openbaar Ministerie brachten slechts mondjesmaat informatie naar buiten. Zo maakten zij pas op 13 februari bekend dat Borst ‘waarschijnlijk’ door een misdrijf was gestorven. Wie dat had gedaan en waarom zou pas veel later blijken. In de garage van Borst en op haar lichaam vond de politie DNA-sporen van de vermoedelijke dader, maar een match was in de databanken van de politie niet te vinden. Daarom zocht men naar de vrouw met een rode jas en een rode hoofddoek die op 8 februari in de buurt van Borsts woning zou zijn gesignaleerd, naar een mogelijke connectie met de vele inbraken in de buurt en naar de mogelijkheid van een politieke moord. En dan was er nog dat verhaal over de ‘verwarde man’ die anderhalve week voor de moord, op 29 januari, al om zeven uur ’s ochtends bij Els Borst aan de deur had gestaan. Laconiek had ze daarover tegen allerlei mensen verteld hoe hij eerst het adres van Wim Kok en daarna dat van Jan Peter Balkenende had gevraagd. Onverrichter zake had ze hem weer weggestuurd. Maar geen van deze aanwijzingen leverde iets op. Na maanden van vruchteloos zoeken werd op 7 oktober 2014, via het televisieprogramma Opsporing Verzocht, de bevolking ingeschakeld. 10.000 euro werd uitgeloofd voor de gouden tip, maar ook dit bracht het onderzoek niet verder.⁵

Bijna een jaar na de feiten, eind januari 2015, volgde een doorbraak. In een live uitgezonden persconferentie verklaarde plaatsvervangend politiechef voor Midden-Nederland, Willem Woelders, dat er een verdachte in beeld was. Het Nederlands Forensisch Instituut had een match gevonden voor het betreffende DNA-profiel. Het ging om Bart van U. die op dat moment in Rotterdam in hechtenis zat voor de moord op diens zus, Loïs. De 43-jarige Loïs, Directeur Maatschappij voor de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk, had haar broer – een man met zware psychische problemen – in huis genomen, maar bij een ruzie had deze laatste een mes gegrepen en zijn zus dusdanig verwond dat zij daaraan was overleden.

Bij het onderzoek naar de moord op Loïs wilde de dader nog wel enigszins meewerken, maar in het onderzoek naar de moord op Els Borst beriep hij zich lange tijd op zijn zwijgrecht. Tot 4 februari 2016; die dag bekende hij achter gesloten deuren ook Borst te hebben neergestoken. Hij achtte haar verantwoordelijk voor de euthanasiewet en verklaarde een ‘goddelijke opdracht’ te hebben gekregen om haar te doden.⁶ Voor D66-leider Pechtold bevestigde deze bekentenis zijn ‘meest bange vermoedens’: ‘Els is om het leven gebracht vanwege haar maatschappelijk en politiek baanbrekende werk op het gebied van euthanasie.’⁷ Hoe serieus de door de dader naar voren geschoven motivatie moet worden genomen, is echter onduidelijk. De man – weliswaar strenggelovig – leed aan waanbeelden, vermoordde zijn zus naar eigen zeggen in een vlaag van woede over een pak eierkoeken en had het in de rechtszaal over de meest onsamenhangende en niet ter zake doende dingen, van zijn belastingen tot aan ‘een filmpje met een goedje waarmee je ledematen kan laten aangroeien’.⁸ Ook kwam deze motivatie pas twee jaar na de feiten.

De rechtbank van Rotterdam beoordeelde de dader op 13 april 2016 als ‘volledig ontoerekenbaar’. Bewezen was dat hij zowel zijn zus als Els Borst om het leven bracht, maar volgens de rechtbank gebeurde dat in beide gevallen ‘vanuit een plotselinge gemoedsopwelling’.⁹ Vanwege die ontoerekeningsvatbaarheid ontsloeg de rechtbank hem van alle rechtsvervolging, maar legde hem wel TBS met dwangverpleging op. Het Openbaar Ministerie, dat zelf acht jaar cel had geëist, ging hiertegen in beroep. Het Gerechtshof in Den Haag behandelde de zaak opnieuw en in tegenstelling tot de rechtbank van Rotterdam volgde het Hof de conclusie van het Pieter Baan Centrum, die de dader weliswaar sterk vermínderd, maar niet vollédig ontoerekeningsvatbaar achtte. Daarom kwam het Hof op 16 maart 2017 uiteindelijk tot een veroordeling van acht jaar gevangenisstraf en TBS met dwangverpleging.¹⁰

Het onderzoek naar de moord op Els Borst was daarmee afgerond, maar de hele zaak had nog een heel andere kwestie naar boven gebracht. Tijdens het onderzoek was immers gebleken dat de dader reeds een bijzonder kleurrijk verleden had waarin zowel politie als Openbaar Ministerie zware steken hadden laten vallen. De dader was geen onbekende bij justitie. In 2012 was hij al eens veroordeeld voor wapenbezit. De straf die hij in eerste aanleg had gekregen – tien maanden gevangenis waarvan vier maanden voorwaardelijk – had hij uitgezeten, maar in hoger beroep werd die straf verzwaard. Het Gerechtshof Den Haag veroordeelde hem op 25 september 2012 tot een gevangenisstraf van drie jaar en vaardigde een bevel tot onmiddellijke gevangenneming uit.¹¹ Hij werd daarna echter nooit in hechtenis genomen. In de loop der jaren heeft hij zich daarom meermaals zelf gemeld bij de politie, maar die heeft hem telkens weer naar huis gestuurd. Ook was bij Van U. – anders dan de regels voorschrijven – nooit DNA-materiaal afgenomen. Of dit alles ook betekent dat de moord op Els Borst voorkomen had kunnen worden, zoals zijn advocate suggereerde, is onduidelijk, maar die op Loïs in elk geval wel. Als haar broers DNA in 2012 wel was afgenomen was de politie hem meteen na de moord op Borst op het spoor gekomen. Dat het Openbaar Ministerie naar aanleiding hiervan een bijzondere ondercommissie instelde, de zogenoemde commissie Hoekstra, verbaast dan ook niet.¹²

‘Een dame die wat voorstelde’

De moord op Els Borst is een van de meest opzienbarende misdrijven in Nederland van de laatste jaren en is door de Nederlandse bevolking massaal met afgrijzen ontvangen. Wekenlang volgden de media de verwikkelingen in het onderzoek op de voet, enkele duizenden mensen betuigden hun medeleven via een online condoleanceregister en in vrijwel alle kranten en tijdschriften verschenen in memoriams of interviews met bekenden. Bij een herdenkingsbijeenkomst in de Domkerk in Utrecht namen enkele honderden mensen afscheid. De herinneringen aan Borst tierden welig en daaruit rees het beeld op van een oprechte en wijze dame die tot aan haar dood met tomeloze energie, humor en waardigheid had gewerkt aan datgene waar zij in geloofde.

Bewondering staat bij de meeste van deze herinneringen voorop. Collegapolitici spraken van ‘een bijzondere vrouw met grote verdiensten voor de samenleving’ of ‘een bijzondere politica’.¹³ Partijgenoten noemden haar ‘een fantastische minister en vicepremier’, een ‘lieve wijze vrouw’, of zelfs ‘een monument van een vrouw’.¹⁴ Thom de Graaf bijvoorbeeld omschreef haar als ‘mild, aimabel en wijs, maar ook resoluut, scherp en ongeduldig’.¹⁵ In de kranten werden deze omschrijvingen herhaald, en eigen karakteriseringen werden er nog aan toegevoegd. ‘Grensverleggend op alle terreinen van zorg’, schreef de Volkskrant bijvoorbeeld en in het NRC Handelsblad werd ze instemmend omschreven als ‘rustig, pragmatisch, niet van de politieke spelletjes’.¹⁶ Zelfs het Reformatorisch Dagblad kopte bewonderend: ‘Bescheiden en toch beslist’.¹⁷

De redenen voor al deze bewondering liepen uiteen. Een eerste reden was de appreciatie voor haar wapenfeiten als minister op medisch-ethisch gebied, zoals de regeling voor medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen, de orgaandonatie en vooral de totstandkoming van de euthanasiewetgeving. Deze laatste wet, waarin bepaald werd dat hulp bij levensbeëindiging niet langer strafbaar was zolang bepaalde zorgvuldigheidseisen gerespecteerd bleven, was ongetwijfeld Borsts bekendste wapenfeit. Daar werd ze vaak mee vereenzelvigd. ‘Dankzij haar is in onze wetgeving geregeld dat een menswaardig levenseinde mogelijk is,’ schreef Frans Timmermans – op dat moment Tweede Kamerlid voor de PvdA – daarover op Facebook, min of meer onmiddellijk na de bekendmaking van Borsts overlijden.¹⁸ NRC Handelsblad kopte een dag later: ‘Ze zal herinnerd worden als de minister die in 2001 de eerste euthanasiewet ter wereld mogelijk maakte’.¹⁹

Toen de politie enkele dagen na de vondst van haar lichaam bevestigde dat de doodsoorzaak een misdrijf betrof, kregen de bewonderende uitlatingen voor haar inzet op euthanasiegebied een meer wrange bijklank. De anonieme ‘Vroegindeweij’ verwoordde het in het condoleanceregister als volgt: ‘Woorden schieten te kort, als je je bedenkt hoe Els Borst heeft gestreden om zieke mensen waardig te mogen laten heengaan en ze nu zelf op zo’n onwaardige manier uit het leven werd weggenomen.’²⁰

Een tweede terugkerend thema bij de herdenkingsportretten is dat van de ‘menselijkheid’. Velen was het opgevallen hoe Borst als een minister de wereld van de politiek een menselijk gezicht had gegeven. Vooral in het digitale condoleanceregister komt dit naar voren. ‘Een aimabel politica’, ‘een warme persoonlijkheid’, ‘bijzonder zachtmoedige vrouw’ of ‘een bijzonder integere politica met het hart op de juiste plaats’, het zijn maar enkele van de omschrijvingen waarmee Borst door de Nederlandse bevolking werd omschreven.²¹ In het spoor daarvan maakten ook verscheidene patiëntenorganisaties voor wie Borst in het verleden een en ander had betekend hun dankbetuigingen openbaar. De Stichting HIV Monitoring bijvoorbeeld bracht ‘haar persoonlijke inzet als minister voor het in Nederland vroegtijdig beschikbaar maken van hiv-protease remmers’ in herinnering.²² Het inloophuis Haaglanden op zijn beurt, een ontmoetingsplek voor kankerpatiënten en hun naasten, roemde Borst voor haar ‘enorme impuls’ aan de belangenbehartiging voor kankerpatiënten en de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) dankte Borst voor haar ‘betrokkenheid bij “de goede dood”’.²³

Anderen bewonderden Borst vanuit een meer feministisch perspectief. Hier was een vrouw, geboren in de jaren dertig van de vorige eeuw, die zich had weten te onderscheiden in een mannenwereld. Kortom: ‘een sieraad voor de vrouwenbeweging’.²⁴ Borsts professionele loopbaan lijkt inderdaad een succesverhaal zoals de voortreksters van de tweede feministische golf het graag zagen. Als eerste vrouw in Nederland was ze medisch directeur van een academisch ziekenhuis, en hoewel vrouwelijke ministers sinds de jaren zeventig geen uitzondering meer zijn, was ze in 1998 wel de eerste vrouwelijke informateur. Bovendien was ze bij de verkiezingen van dat jaar de enige vrouwelijke lijstrekker en werd ze in Paars II samen met Annemarie Jorritsma de eerste vrouwelijke vicepremier. Na haar politieke loopbaan werd ze – als tweede vrouw – nog minister van staat en in 2012 mocht ze de Aletta Jacobsprijs in ontvangst nemen.

Bij haar D66-collega’s lijkt vooral haar optreden als lijsttrekker bewondering te hebben geoogst. D66 verloor in 1998 weliswaar behoorlijk wat zetels, maar toen Borst werd aangewezen als lijsttrekker – nadat Hans van Mierlo had aangegeven dat het voor hem genoeg was geweest – stond de partij er in de peilingen nog veel slechter voor. Lijsttrekker Borst had het tij dus weten te keren, maar vooral: ze had stand weten te houden tussen de grote stemmentrekkers Wim Kok (PvdA) en Frits Bolkestein (VVD). Daarbij maakte ze juist ook gebruik van haar vrouw-zijn. Iconisch was de uitspraak waarmee ze zich distantieerde van de manier waarop Kok en Bolkestein tegen elkaar opboksten. ‘Het zijn net twee mannen die een wedstrijd doen wie ideologisch het verst kan plassen,’ sprak Borst op een campagnebijeenkomst in Nijmegen, en daar leek zij zich als vrouw toch boven te stellen.²⁵

Of dit alles ook werkelijk betekent dat Borst zich feminist voelde, zich als dusdanig opstelde, of de vrouwenzaak een bijzonder warm hart toe droeg, is daarmee nog niet gezegd. Maar anderen zagen in haar op dit gebied in elk geval wel een voorbeeld. Ook was het voldoende om de historisch-sociologe en overtuigd feminist Jolande Withuis in 1998 te verleiden tot een stemadvies voor Borst. Withuis zag het als een ‘democratisch-feministisch belang van de eerste orde’ dat het CDA nooit meer zou regeren en alleen een stem voor D66 kon dat garanderen.²⁶ ‘Kies de minister-president. Kies Els Borst,’ eindigde ze haar column in Opzij ferm.

Dat Borst als minister – vooral vanwege de euthanasiewetgeving – ook heel wat mensen tegen zich in het harnas heeft gejaagd, werd in de nasleep van haar overlijden ook weer in herinnering geroepen. Nog in diezelfde week van Borsts overlijden noemde een dominee uit Montfoort, A.T. van Andel, haar in het lokale blaadje van de Hersteld Hervormde Gemeente een ‘engel des doods’. Het was volgens hem ‘geen toeval’ dat zij ‘geen natuurlijke dood stierf’: ‘God laat niet met Zich spotten’.²⁷ ‘Een mens kan niet ongestraft doen en laten wat ze wil,’ voegde hij er voor de camera van RTV Utrecht nog aan toe.²⁸

Reacties als deze zijn een uitzondering en dominee Van Andel werd al snel door zijn eigen kerk tot de orde geroepen. Maar het is duidelijk dat Borst bij de gelovige gemeenschappen in Nederland niet altijd een graag geziene figuur was. ‘Minister Borst van Volksgezondheid sympathiek, maar erg ruimdenkend’, kopte het Reformatorisch Dagblad al in 1995, en dat was niet bedoeld als aanbeveling.²⁹ Terugkijkend op de nalatenschap van Borst sprak de oud-fractieleider van de ChristenUnie, Leen van Dijke, dan ook niet over Borsts verwezenlijkingen, maar over ‘wat zij heeft áángericht’.³⁰ Oud-SGP-leider Bas van der Vlies op zijn beurt vatte het als volgt samen: ‘Tussen ons en haar lag een onoverbrugbare kloof.’³¹ Desalniettemin wisten beiden oudpolitici Borst ook te waarderen. Hoe anders ze over sommige zaken ook dachten, Borst benaderde hen altijd met respect. Haar oprechte omgangsvorm en vooral haar inhoudelijke deskundigheid hadden ook op hen indruk gemaakt. ‘Als je haar ontmoette, kwam je een dame tegen die wat voorstelde,’ moest Van Dijke toegeven.

Biografie

Over deze ‘dame die wat voorstelde’ gaat dit boek. Els Borst-Eilers, het meisje uit de Amsterdamse middenklasse dat het wist te schoppen tot minister van staat. Zoals gebruikelijk in een biografie zal hierbij een chronologisch perspectief worden gehanteerd. We volgen Els Eilers van haar kinderjaren tot haar status van gerespecteerde oude dame, die op haar 78e nog borstkanker wist te overleven en vervolgens weer doorging. Een heel scala aan aspecten uit haar leven zal worden onderzocht: familie, huwelijk, carrière, vriendschappen, hobby’s, interesses, overtuigingen, dromen, engagement, et cetera. Maar bij de behandeling daarvan worden wel keuzen gemaakt. De focus ligt op Borsts werkzame leven, eerst in de gezondheidszorg en later in de politiek, en het zwaartepunt van het boek ligt bij haar ministerschap, dat duurde van 1994 tot 2002.

Het belangrijkste sociale domein in het (professionele) leven van Els Borst-Eilers was dat van de gezondheidszorg. In de loop van Borsts leven hebben zich daarin enorme ontwikkelingen voorgedaan. Artsen zijn vandaag de dag niet langer de alwetende paternalistische verantwoordelijken aan het ziekbed zoals we die in de vijftiger jaren zagen. Door toenemende medische specialisatie is de zorg zeer versnipperd geraakt en worden patienten steeds vaker van de ene arts naar de andere doorverwezen – met alle gevolgen van dien, financieel en anderszins. Om de uitgaven in de zorg in de hand te houden, hebben de overheid en de verzekeringsmaatschappijen zich sinds de jaren tachtig bovendien een steeds prominentere plaats toegeeigend in het besluitvormingsproces over medische behandelingen. En ook patiënten laten zich niet langer zonder meer leiden door medische experts. Zij hebben zich inmiddels verenigd in professionele lobby- en hulporganisaties die hun stempel proberen te drukken op de organisatie en de inhoud van de zorg.

In de loop van haar leven heeft Borst binnen de gezondheidszorg een divers scala aan posities ingenomen. Zo was zij in de jaren vijftig medisch student, in de jaren zestig, zeventig en tachtig achtereenvolgens laboratoriumonderzoeker en medisch bestuurder, eerst van de Utrechtse Bloedbank, later van het hele Academisch Ziekenhuis Utrecht (AZU), een van de grootste ziekenhuizen van Nederland van die tijd. Vervolgens werd zij vicevoorzitter van de Gezondheidsraad – en daarmee topadviseur voor de regering –, hoogleraar op het gebied van het medisch onderzoek en ten slotte minister van Volksgezondheid. En alsof dat nog niet genoeg was, ontwikkelde ze zich na haar ministerschap tot drijvende kracht achter de ontwikkeling van de patiëntenorganisaties en werd ze voorzitter van de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK).

Praktiserend arts – in de zin van een arts die eigen patiënten behandelt – was Borst niet, maar daarbuiten nam ze in de loop van haar carrière zo ongeveer elke denkbare positie in de gezondheidszorg in: student, docent, onderzoeker, adviseur, manager, politiek verantwoordelijke, patiënt en vertegenwoordiger van patiënten. Vanuit elk van deze posities keek Els Borst-Eilers naar de Nederlandse gezondheidszorg en in elk van deze posities vroeg zij zich af op welke manier ze aan de werking en de verbetering ervan kon bijdragen. Dit biedt de mogelijkheid om in deze biografie – aan de hand van het leven van Els Borst-Eilers – een blik te werpen op de ontwikkelingen in de Nederlandse gezondheidszorg in de tweede helft van de twintigste en het begin van de eenentwintigste eeuw. Borsts loopbaan fungeert dan als het ware als een venster van waaruit we deze historische ontwikkelingen kunnen aanschouwen, analyseren en begrijpen.

1

Jong in Amsterdam

Haar zeventiende verjaardag, op 22 maart 1949, vierde Els Eilers niet thuis in Amsterdam maar in Cheltenham, een stad in het zuidwesten van Engeland. Ze verbleef daar een maand lang bij het gezin Crow in het kader van het World Forum of Youth. Dit forum werd georganiseerd door de Daily Mail en de Council for Education in World Citizenship, een afdeling van de Verenigde Naties. Het bracht in totaal 26 jongeren uit 13 verschillende landen bij elkaar in Groot-Brittannië. Twee maanden lang logeerden zij bij gastgezinnen, liepen ze mee op Britse scholen, hielden ze daar voordrachten en namen ze over het hele land deel aan jongerenconferenties. Door middel van ontmoeting en gesprek hoopte de organisatie met deze jongeren ‘a nucleus of enlightenment, friendship and understanding’ tot stand te brengen die de toekomst van deze ‘war-menaced, suspicion-ridden world’ moest helpen verlichten.¹ De Tweede Wereldoorlog lag nog vers in het geheugen en de deelnemers golden als ‘ambassadors of peace’. Een van die ambassadeurs was Els, al getuigde ze zelf wel van enige scepsis over de hele onderneming: ‘We kunnen hier makkelijk vrede krijgen’, parafraseert ze een Franse deelneemster instemmend in haar dagboek, ‘maar Duitsland en Rusland zijn er niet’.²

Toch wist de opzet haar gaandeweg te bekoren. Met name de congressen waar ze met andere Forum-deelnemers samenkwam en discussieerde, vond ze inspirerend: ‘zo’n “conference” schud je weer eens wakker’, noteerde ze op 26 maart in haar dagboek.³ Dat weekend had ze, samen met deelnemers uit Denemarken, Zweden, Polen en de Verenigde Staten, en met een hele groep lokale jongeren geluisterd, gesproken en nagedacht over de werking van de verschillende onderdelen van de VN. Zelf had ze ook een korte toespraak gehouden en allerlei vragen beantwoord over Nederland. Het meest opmerkelijke vond ze de interesses die dergelijke bijeenkomsten bij haar wisten aan te wakkeren. Ze vergroten je belangstelling, reflecteerde ze ietwat verbaasd; niet alleen voor de VN zelf, maar ook voor ‘politiek en economie en al die andere dingen waar ik zo gruwelijk de pest aan heb, omdat ze zo volkomen alle “touch of beauty” missen’.⁴ Of die belangstelling ook blijvend was, daar twijfelde ze aan: ‘Ik weet hoe ik weer collapsen zal, weer de krant zal vergeten en romannetjes [zal] lezen.’⁵

Veel politieke ambitie had de 17-jarige Els Eilers tot nu toe niet getoond, maar haar twee maanden in Groot-Brittannië en haar deelname aan het forum hadden haar wel duidelijk gemaakt dat het leven meer te bieden had dan ze als jong meisje uit de Amsterdamse Rivierenbuurt had vermoed. Ze vond zichzelf ‘absoluut veranderd’, en dat is niet verwonderlijk. Het forum viel in niets te vergelijken met wat ze tot dan had meegemaakt.

Het gezin Eilers-Dorfmeijer

Haar hele jeugd woonde Els in de Amsterdamse Rivierenbuurt, op dat moment een nieuw aangelegde nette wijk voor de middenklasse ten zuiden van De Pijp. Aanvankelijk woonde het gezin in de Scheldestraat, later in de Uiterwaardenstraat, op nummer 332, driehoog. Els’ vader, Dirk Michel (Dick) Eilers, geboren in 1890, stamde uit een geslacht van Amsterdamse koetsiers.⁶ Hijzelf koos voor een administratieve loopbaan en ging op zijn veertiende aan de slag bij het handelskantoor Herm. Rosenthal. Uit alle getuigenissen komt Dick naar voren als een intelligente en rustige man en het leven als jonge kantoorbediende leek hem goed te passen.⁷ Toch moest hij in 1912, toen hij ernstig ziek werd, ontslag nemen. Naar alle waarschijnlijkheid had hij tuberculose opgelopen en voor zijn herstel vertrok hij voor onbepaalde tijd naar een sanatorium in Hilversum. In 1915 was hij weer terug in Amsterdam. Dat jaar ging Dick aan het werk bij de matrassenfabriek Hugo Grothoff B.V. Opnieuw begon hij als kantoorbediende, maar gaandeweg werkte hij zich – mede door het behalen van een diploma boekhouden – binnen het bedrijf op. Uiteindelijk werd hij er procuratiehouder, oftewel adjunct-directeur. Bij zijn 40-jarig werkjubileum kreeg hij van zijn werknemers de eretitel van ‘geestelijk vader van de firma Grothoff’, en in 1965 nam hij na vijftig dienstjaren afscheid van het bedrijf.⁸ Dick was toen 75 jaar oud. Els’ moeder, Eskelina Anderina (Lien) Dorfmeijer, was huisvrouw. Geboren in 1899 was zij negen jaar jonger dan haar echtgenoot en anders dan hij kwam zij uit een groot gezin. Waar Dick slechts één zus had, had Lien er drie, en ook nog twee broers. De Dorfmeijers lijken vooral ondernemers en winkeliers geweest te zijn en velen van hen woonden in Amsterdam.⁹

Lien en Dick huwden op 27 september 1928 en kregen op 22 maart 1932 hun eerste en enige kind, Else Eilers. Else werd vernoemd naar Else Mauhs, een van de bekendste toneelactrices uit die tijd en ging door het leven als Els. Dat zij steeds enig kind gebleven is, lijkt een bewuste beslissing geweest te zijn. Lien was 33 toen Els werd geboren. Daarmee was zij geen jonge moeder, maar op die leeftijd hadden zeker nog kinderen kunnen volgen, en voor medische problemen zijn geen aanwijzingen. De reden lijkt dan ook eerder van financiële aard geweest te zijn. In 1932 bevond Nederland zich, net als de rest van de wereld, in een enorme economische crisis. Aanleiding hiervan was de beurskrach van 1929. Op 24 oktober van dat jaar daalden de aandelenkoersen op de beurs van Wall Street fors en in de paniek die daarop volgde, stortten ze helemaal in elkaar. Overal ter wereld leidde dit tot faillissementen van banken en een algehele ontwrichting van de economie. Massale werkloosheid was het gevolg, ook in Nederland. In Amsterdam liep de werkloosheid in de jaren die daarop volgden op tot bijna 20 procent van de beroepsbevolking.¹⁰ Het gezin Eilers zal hier, door Dicks stabiele baan, slechts minimaal onder geleden hebben, maar dat de toekomst lang niet altijd zeker is, was ook hun wel duidelijk. Bovendien wilde Dick zijn eventuele kinderen een zo goed mogelijke uitgangspositie in het leven meegeven door hen te laten studeren. Zelf had hij daartoe nooit de kans gehad. Dick was slechthorend en daardoor op school steevast voor dom versleten.¹¹ Ontevreden over zijn eigen gebrek aan opleiding volgde hij op latere leeftijd allerlei aanvullende opleidingen en zou hij zijn leven lang heel veel lezen. Romans las hij zo veel mogelijk in de oorspronkelijke taal. Daarnaast trokken met name filosofische werken zijn aandacht, waarin hij dan voortdurend aantekeningen maakte.¹² Studeren kostte echter nogal wat, en ergens moet Dick tot de conclusie gekomen zijn dat zijn financiële draagkracht meerdere kinderen niet toeliet. Dat deze redenering ook standhield toen het eerste kind een meisje bleek te zijn, gaf in die periode blijk van een progressieve mentaliteit.

Het gezin Eilers was klein, maar toch was het vaak druk in dat bovenhuis. Haar moeder, zo memoreerde Els later, was iemand bij wie zieke of zielige familieleden altijd terechtkonden.¹³ Els’ nicht en neef, Hanny Dorfmeijer en Piet Ligtenstein, omschrijven hun ‘tante Lien’ als een nogal gezette, uitermate hartelijke, vrolijke en praktische vrouw: ‘het toppunt van gezelligheid en behulpzaamheid’.¹⁴ Het gezin Eilers had dan ook vaak extra huisgenoten. Toen Els geboren werd, woonden haar grootouders van moederszijde al bij hen in. Opa Dorfmeijer overleed in 1934 – Els was toen twee jaar oud – maar oma Dorfmeijer was voor haar een vanzelfsprekend deel van het gezin. Zij zou in 1943 overlijden. In de jaren na de oorlog kwamen er andere huisgenoten: tante Marietje, Liens jongste zus die als ongehuwde vrouw en ex-NSB-lid nergens anders terechtkon, en nichtje Corrie, een meisje dat een jaar ouder was dan Els en dat de oorlog in Nederlands-Indië had doorgebracht in het Japanse interneringskamp Brastagi. Haar vader, oom Bob, was een broer van Lien. Met zijn gezin had hij jaren in Indië gewoond, maar toen zijn echtgenote in mei 1946 een einde aan haar leven maakte, bracht hij zijn vijf kinderen weer naar Nederland. De jongste twee werden opgevangen door hun familie van moederszij de, de oudste drie werden tijdelijk verspreid over de familie Dorfmeijer.¹⁵ Corrie woonde ruim een jaar bij het gezin Eilers.

Naast de vaste logés en het hondje Imja waren er ook de frequente gasten. Zeker op zondagmiddag was het er een zoete inval. Dicks enige zus, die ook Corrie heette en die zelf geen kinderen had, kwam op zondag meestal langs, en dan waren er nog alle broers en zussen van Lien. Niet iedereen kwam even regelmatig op bezoek, maar over het algemeen waren de contacten tussen de zes kinderen Dorfmeijer behoorlijk hecht. Vooral met het gezin van Liens jongere broer Han bracht de familie Eilers veel tijd door. Net als Lien woonde Han in de Rivierenbuurt. Hij had één dochter: de eerdergenoemde Hanny, die een jaar jonger was dan Els. Toen Els in 1994 minister werd, herinnerde Hanny haar in een brief ietwat nostalgisch aan die oude woonkamer in de Uiterwaardenstraat: ‘in de erker de stoel met je vader met plank met daarop een boek, liniaal en potlood […], de stoel met tante Marietje met sigaret, ’s zondags tante Corrie met breiwerk, dan je moeder met de Libelle, in de keuken het petroleumstelletje en dan vroeger nog tante Rie Dorfmeijer en de keffende Imja!’¹⁶

Els zelf ging intussen naar de Dongeschool, een openbare basisschool midden in de Rivierenbuurt. Ze leerde makkelijk en speelde in haar vrije tijd met haar nichtjes Hanny en Nora en met buurtkinderen op straat of in de velden en zandvlakten die Amsterdam op dat moment nog omringden. Zelf heeft ze in interviews aangegeven als kind vaak behoorlijk driftig te zijn geweest – tot en met een biefstuk die met kracht tegen de muur werd gegooid¹⁷ –, maar Hanny kan zich dat niet herinneren. In haar herinnering was Els toch vooral een evenwichtig kind; een beetje verlegen, zeker niet uitbundig, maar doorgaans wel vrolijk.¹⁸ Hun neef Piet Ligtenstein, die dertien jaar ouder was en in die tijd in Haarlem woonde, herinnert zich Els daarnaast ook als een koppig kind dat het liefst haar eigen weg zocht.¹⁹ Ze liet zich niet graag beperken, ook niet door de toenmalige vanzelfsprekende genderpatronen. Zo was ze jaren later nog steeds verontwaardigd dat ze bij het spelen op straat geen generaal mocht zijn omdat ze een meisje was, en veranderde ze haar meisjesfiets weleens in een jongensmodel door tussen stuur en zadel een touwtje te spannen. Als een echte jongen zwiepte ze bij het op- en afstappen haar been dan over het zadel.²⁰ ‘Die Elsje toch,’ reageerde moeder Lien dan een beetje verwonderd.²¹ Vooral met haar oma Dorfmeijer raakte Els nogal eens in conflict. Dat haar moeder aanwijzingen gaf over hoe ze zich moest gedragen was één ding, maar dat haar inwonende oma zich ook met haar opvoeding bemoeide zinde haar vaak niet.²² Toch ging ze als kind in wezen zorgeloos door het leven.

De tijd van de bezetting

Dit zonnige jeugdverhaal werd ruw verstoord door de Tweede Wereldoorlog. Net als enkele decennia eerder, toen oplopende spanningen tot de Eerste Wereldoorlog hadden geleid, hoopte Nederland ook deze keer neutraal te blijven. Hitler besliste echter anders. In de nacht van 9 op 10 mei 1940 liet hij invasietroepen te voet, te paard, in tanks, in pantsertreinen en per vliegtuig de grens over trekken. De Duitse opmars ging opmerkelijk snel en al op 15 mei capituleerde het Nederlandse leger. Nabij Amsterdam werd het vliegveld van Schiphol gebombardeerd en ook aan de Amsterdamse haven werd gevochten. Amsterdam zelf bleef in die meidagen grotendeels ongeschonden, maar gedurende de bezetting zouden Britse piloten nog geregeld bommen laten vallen boven de stad. Ook in de Rivierenbuurt werden heel wat huizen verwoest.²³ Els lag in bed in de Uiterwaardenstraat en hoorde het onheilspellende fluiten van de neervallende bommen. De schrik zat er daarmee goed in, maar in haar dagelijkse leven veranderde in die beginfase van de oorlog nog relatief weinig. Van haar ouders kreeg ze op het hart gedrukt om zich tegen al die bewapende soldaten die plots het straatbeeld domineerden toch vooral maar beleefd te gedragen. Verder bleef ze gewoon naar school gaan, met vriendinnen spelen, en op vrijdagavond deed ze – in de functie van ‘sjabbesgoj’ – zoals gebruikelijk het licht aan bij haar Joodse onderburen, het jonge echtpaar Barends.²⁴ Gaandeweg echter veranderde de wereld om haar heen. In de Rivierenbuurt woonden veel Joden en zij kregen al snel te maken met allerlei Duitse maatregelen. De eersten daarvan – zoals het verbod voor Joden om te werken bij de luchtbeschermingsdienst of het verbod op Joodse kranten – zullen Els zijn ontgaan, maar toen haar juf, de Joodse juffrouw Frank, eind november 1940 plots niet meer verscheen omdat toen alle Joodse ambtenaren werden geschorst (en later ontslagen) merkte zij dat wel. En toen het bij het begin van het schooljaar 1941-1942 Joodse kinderen verboden werd om openbare scholen te bezoeken, was Els’ klas plots gehalveerd! ‘Later zijn velen van hen weggevoerd,’ vertelde zij in 2000 aan de toenmalige kinderen van haar oude Dongeschool. ‘Het grootste deel van mijn klas is uitgemoord. Driekwart is als kind gestorven.’²⁵

Nadat Els Borst-Eilers als minister tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei 1997 op de Dam voor een publiek van duizenden mensen voor het eerst in het openbaar sprak over haar persoonlijke oorlogsherinneringen heeft ze deze in verschillende media en voor heel divers publiek nog vaak herhaald. Ze sprak hierover bij herdenkingsbijeenkomsten, in interviews en in televisiereportages.²⁶ ‘De herinneringen aan die tijd moeten zo lang mogelijk blijven bestaan,’ getuigde Borst en om dat te bewerkstelligen trad zij in 2003, na haar ministerschap, toe tot het Nationaal Comité 4 en 5 mei.²⁷

Centraal in de persoonlijke herinneringen van Els Borst-Eilers stonden het lot van haar Joodse onderburen en de executie van een groep gevangenen uit het Huis van Bewaring op 12 maart 1945 aan het Eerste Weteringplantsoen. De eersten werden op 6 augustus 1942 tijdens een razzia uit hun huis gehaald door de Grüne Polizei en afgevoerd in een vrachtwagen die een eind verderop klaarstond. ‘Ik keek met mijn ouders langs de trap naar beneden en we zagen het gebeuren,’ aldus Borst.²⁸ ‘Die zien we nooit meer terug,’ sprak haar vader en in haar herinnering was het de eerste keer dat ze hem zag huilen.

De tweede gebeurtenis maakte niet minder indruk. Inmiddels twaalf jaar oud had Els de lagere school afgerond en begon zij op 29 augustus 1944 in de eerste klas van het Barlaeus Gymnasium. Dat ging overigens niet zonder slag of stoot. De hoofdmeester van de school moest eraan te pas komen om Els’ vader ervan te overtuigen dat zijn dochter echt thuishoorde op het gymnasium. Zelf had Dick de hbs voor ogen gehad. Het Barlaeus Gymnasium in Amsterdam ligt aan het Leidseplein en dat betekende voor Els een dagelijkse tocht heen en weer van ruim drie kilometer. De meeste fietsen waren door de bezetter al lang in beslag genomen, maar een stepje had Els nog wel. Dagelijks stepte ze langs de Weteringschans tot ze daar ter hoogte van het Eerste Weteringplantsoen op die bewuste 12e maart door een Duitse soldaat werd tegengehouden. Als represaille voor het doodschieten van een Duitse ss’er door twee verzetsmannen werden daar die ochtend dertig Nederlandse gevangenen geëxecuteerd. Samen met andere toevallige voorbijgangers werd Els gedwongen toe te kijken. Tegen de expliciete instructie in hield ze haar ogen dicht.²⁹ ‘Toen ik weer keek, lagen ze daar,’ vertelde ze later. Ze kon er dagenlang niet over praten. Lijkbleek kwam ze die dag de klas binnen.³⁰

Een derde vast element in Borsts herinneringen is de honger: ‘de hele dag honger!’³¹ Het ging hierbij niet om de hele oorlogsperiode, maar vooral om het laatste half jaar. Algemeen gesproken bleef de voedselvoorraad in Nederland gedurende de bezetting behoorlijk op peil.³² Al in de late jaren dertig waren vanuit het ministerie van Landbouw voorbereidingen getroffen voor een centrale regulering van de voedselproductie- en verdeling, en al voor de oorlog werd een deel van het voedsel via een bonnensysteem gelijkmatig over de bevolking gedistribueerd. Tijdens de bezetting werd dit systeem nog uitgebreid en kwam ongeveer alles op de bon. Tekorten waren er daardoor niet echt, maar het dieet van de gemiddelde Nederlander veranderde wel aanzienlijk. Dierlijke producten werden schaars, terwijl de consumptie van granen, groenten, aardappelen en peulvruchten toenam. De Nederlandse bevolking kreeg tijdens de bezetting dus veel minder keuze in haar voedselconsumptie, maar kreeg doorgaans wel voldoende calorieën binnen. Tenminste, tot september 1944. Daarna veranderde de situatie drastisch. Aanvankelijk belemmerde de algehele spoorwegstaking het vervoer van voedsel naar het westen, later lag dat vooral aan een combinatie van aanwakkerend oorlogsgeweld en langdurig aanhoudende vorst. De zogenoemde Hongerwinter, die vooral in het voorjaar van 1945 veel slachtoffers maakte, was hiermee een feit. Met name in de steden in het Westen van het land was de situatie nijpend, ook in Amsterdam. Veel mensen trokken er daarom op uit om in het omliggende platteland bij boeren – vaak voor woekerprijzen – wat extra voedsel te kopen of te ruilen. Ook aan brandstof was in diezelfde maanden een groot tekort en in een stad als Amsterdam werd al het hout dat maar te slopen viel gebruikt voor de kachel.

Brandstof haalde het gezin Eilers – ‘beschaamd’ – uit de vele verlaten woningen van hun voormalige Joodse buurtgenoten. Het noodkacheltje konden zij daarmee in die strenge winter van 1944-1945 brandend houden, maar hun voedselvoorziening leverde meer problemen. Els’ vader ging niet op voedseltocht en dus moest het gezin die maanden zien door te komen op de schamele porties van de gaarkeuken. Met behulp van tulpenbollen en suikerbieten bakte Lien daarnaast nog wel een eigen fabricaat tulpenkoekjes. Met genoegen dacht Els later terug aan die ‘heel eetbare koekjes’, maar voor het meisje was dat destijds toch niet voldoende.³³ Els was – ondanks de omstandigheden – in de groei geraakt en raakte ernstig ondervoed. Aan haar kinderen vertelde ze later hoe bij het wassen het water in de kuiltjes achter haar sleutelbeenderen bleef staan.³⁴ Rondom haar dertiende verjaardag drong de huisarts erop aan om haar naar het platteland te brengen. Gelukkig had Lien veel familie en in de kop van Noord-Holland woonde een verre neef van haar, Piet Langereis. In de Anna Paulownapolder, aan de Stoomweg 35, had Langereis een gemengd boerenbedrijf en hij en zijn vrouw Jo waren bereid de zieke Els in huis te nemen. Bovendien lieten zij Lien en Dick de voedselbonnen van hun dochter houden zodat ook zij in Amsterdam in die laatste oorlogsmaand weer iets meer te eten hadden. Samen met zijn zwager Han bracht Dick Els weg. Op gammele fietsen met houten banden reden ze naar het noorden. Han en Dick fietsten naast elkaar voorop; Els zat, lag of hing daarachter op een eigen fiets en werd met touwen voortgetrokken. Twee dagen duurde de reis; overnachten deden ze op een boerderij in Purmerend.

Als een ‘blauw lucifershoutje’ – de woorden zijn van Klaas Langereis, de oudste zoon van het gezin – kwam Els bij de Stoomweg aan.³⁵ Het belang van dit verblijf bij de familie Langereis voor Els kan moeilijk worden overschat. Zoals zij het jaren na dato zelf verwoordde: ‘zij hebben mij het leven gered, kun je wel zeggen, door me weer gewoon te eten te geven’.³⁶ Zo ‘gewoon’ ging dat overigens niet. Op de boerderij, waar ook in die moeilijke maanden altijd genoeg te eten was gebleven, kreeg het meisje meteen het volle menu voorgeschoteld, met heftige braakpartijen tot gevolg. Haar lichaam kon het vele en vette eten niet aan. Opnieuw werd er een dokter bij gehaald die een gematigd dieet voorschreef waarmee de voedingswaarde langzaam weer werd opgebouwd.

Het verblijf op de boerderij deed Els goed en al snel liep ze aangesterkt weer vrolijk rond. Het gezin Langereis had zelf drie zonen. Met Klaas (twaalf jaar) en Adriaan (negen jaar) werd Els al snel goeie vrienden. Het nakomelingetje Ab – die op dat moment slechts één jaar oud was en nog door iedereen Appie werd genoemd – werd het kleine broertje dat Els nooit had gehad. Het stadsmeisje Els amuseerde zich voortreffelijk in de polder. Als Klaas en Adriaan naar school waren, speelde ze met Appie, raapte eieren, of hielp zij ‘tante Jo’ met allerlei klusjes. Ze leerde er van alles wat ze nog nooit eerder had gedaan. Jaren na dato vertelde Els haar kinderen vol trots dat ze koeien had leren melken en vliegen vangen met de blote hand, een vaardigheid die in de boerderijkeuken zeer van pas kwam. Jeugdvriendin Lotte Querido op haar beurt herinnert zich hoe goed Els kleding kon verstellen; ‘zoiets had ze dan van tante Jo geleerd’.³⁷

Het liefst echter speelde Els op de boerderij gewoon met Klaas en Adriaan. Met hen vormde zij dat voorjaar achtereenvolgens de ‘Trio-club’ en de ‘E.K.A.-club’, en samen maakten zij het erf onveilig. Voor de oorlog had Langereis zo’n kleine 600 kippen gehad en heel wat koeien en varkens. Tijdens de oorlog had hij die veestapel sterk moeten inkrimpen en was zijn tuindersbedrijf juist uitgebreid. Veel van de schuren stonden daarom leeg, maar voor de kinderen was dat ideaal speelterrein. Zo is in de nalatenschap van Els Borst-Eilers nog een uitnodiging te vinden voor een voorstelling die de kinderen ergens begin april 1945 in een van de schuren opvoerden.³⁸ Het ging om een ‘militair programma’. Het was tenslotte wel oorlog. Voor de openingsrede voerde Els het woord. Het slotwoord was voor Klaas. Daartussen stonden ‘militaire oefeningen’ op het programma, een (waarschijnlijk zelfverzonnen) toneelstuk ‘Zo doet een Engels Rodekruissoldaat’, en een oud Nederlands vlaggenlied:

‘O schitt’rende kleuren van Nederlands vlag,

wat wappert gij fier langs de vloed!

Hoe klopt ons het harte van vreugd en ontzag

wanneer het uw banen begroet!’³⁹

Enkele weken later kon die Nederlandse vlag ook echt weer worden gehesen. Het zuiden van het land was al bevrijd in het najaar van 1944, maar het grootste deel van Nederland moest wachten tot het voorjaar van 1945. Op 5 mei was het dan toch zover: het Duitse leger gaf zich over. Omdat Els op dat moment niet in Amsterdam woonde, herinnerde zij zich later geen stoet van tanks met Britse of Canadese soldaten die de straten binnenrolden. In het dorp in de polder kwamen ze slechts mondjesmaat binnengedruppeld. Maar dat maakte de vreugde er niet minder om. Samen met de familie Langereis ging ze de straat op waar werd gezongen en gedanst. En omdat ze nu vlak bij het begin van de Afsluitdijk woonde, kreeg Els algauw een heel ander schouwspel te zien. Duitse soldaten die zich nog in Noord-Holland bevonden, werden in die dagen na 5 mei via die weg afgevoerd. ‘Als grijze muizen’ liepen zij weer naar huis en vlak voor de Afsluitdijk werd hun alles afgenomen.⁴⁰ Alleen een trouwring mochten de Duitse soldaten houden. Gestolen naaimachines, dure horloges, alles wat zij – vaak in kruiwagens – meevoerden, moesten zij achterlaten. ‘En dat vond ik niet erg,’ getuigde Borst nogal onderkoeld.⁴¹ Vaak zat daarbij ook chocolade, en die gooiden de Canadezen over het hek van waarachter de kinderen gefascineerd toekeken: ‘Daar heb ik van gevreten natuurlijk,’ vertelde ze in een interview voor School-TV.⁴² Maar ook de minder fraaie aspecten van de bevrijding bleven haar bij, zoals de ‘echt primitieve wraak’ waarmee de zogenoemde ‘moffenhoeren’ behandeld werden.

Na de bevrijding bleef Els nog een tijdlang in Anna Paulowna en ook haar Amsterdamse nichtje Hanny kwam die kant op. Zij logeerde bij een verwant gezin in de omgeving. Halverwege augustus kwamen Hanny’s ouders de beide meisjes weer ophalen. Ook nu werd het een lange tocht, maar de stemming was – ondanks de vele regen – aanzienlijk beter dan op de heenweg. Aangezien transport ook na de bevrijding nog erg schaars was, moesten ze hele stukken lopen, maar gelukkig kregen ze af en toe een lift.⁴³ Jo Langereis vond het vertrek van ‘haar’ Els erg moeilijk. Zelf had ze, voor de geboorte van haar zonen, een dochtertje verloren, Tiny, en dat verlies lijkt ze nooit echt te hebben verwerkt. In Els zag zij een tweede dochter en die wilde ze kennelijk zo graag bij zich houden dat zij voorstelde Els te adopteren.⁴⁴ Lien en Dick, voor wie Els hun enige kind was, waren hier niet erg van gecharmeerd. Maar na van de eerste schrik bekomen te zijn, wisten zij hun goede verstandhouding met de familie Langereis snel te herstellen.

De nieuwe wereld van het Barlaeus Gymnasium

Els had een aanzienlijk deel van de eerste klas gemist, maar mocht toch overgaan naar de tweede. Er waren in het schooljaar 1944-1945 trouwens veel lessen uitgevallen.⁴⁵ Om haar achterstand toch enigszins te beperken, trok ze aan het einde van de zomer nog twee weken naar Haarlem, waar een oudere neef – een leraar in de klassieke talen – haar bijspijkerde in het Latijn.⁴⁶ Eindelijk kon het gewone leven weer van start gaan. De oorlog was voorbij, Els woonde weer thuis, en op school zag ze haar vriendinnen terug. Els’ beste vriendinnen waren Hieke Borst en Lotte Querido. Met hun drieën waren ze in 1944 samen in de eerste klas gestart en met beiden zou Els tot aan het einde van haar leven contact houden.⁴⁷

Anders dan Els kwamen deze meisjes, beiden artsendochters, uit een intellectueel milieu. Hieke Borst was de oudste dochter van de bekende Amsterdamse hoogleraar in de interne geneeskunde, Jacobus Gerardus Gerbrand (Geer) Borst. Haar moeder, Alida de Geus, was opgeleid tot tandmeester, maar had na haar huwelijk haar eigen carrière stopgezet. Haar oudere broer Jan, door Hieke bij de eerste ontmoeting voorgesteld als ‘een rotjoch’, zou later Els’ echtgenoot worden.⁴⁸ Lotte Querido op haar beurt was de dochter van Arie Querido, een psychiater die tijdens het interbellum als hoofd van de afdeling Geesteszieken van de Amsterdamse GGD naam had gemaakt als een van de voornaamste sociaal geneeskundigen van Nederland. Later werd hij directeur van de Openbare Gezondheidszorg in Amsterdam en hoogleraar Sociale Geneeskunde. Ook Lottes moeder, Tine Querido-Nagtegaal, was arts en werkte onder meer bij het Medisch-Opvoedkundig Bureau in Amsterdam. Na de oorlog zou ze ook nog promoveren.⁴⁹ Arie Querido was van Joodse afkomst, maar wist de oorlog te overleven. Zijn ouders echter, de uitgever Emanuel Querido en diens vrouw Jane Kozijn, overleefden de oorlog niet. In het gezin Querido had de oorlog dan ook onuitwisbare sporen nagelaten.⁵⁰

Ook in Els’ leven waren nog heel wat sporen van de oorlog merkbaar, zij het op een heel andere manier. Het duidelijkste was ongetwijfeld het lot van haar tante Marietje, de jongste zus van Lien. Deze ongehuwde vrouw was lid geweest van de nsb en had zich tijdens de oorlog als vrijwilligster aangemeld bij de Nederlandse Rode Kruis Ambulance om als verpleegster te werken aan het Oostfront.⁵¹ Aanvankelijk probeerde het Rode Kruis ook tijdens de oorlog haar neutraliteit te bewaren, maar algauw bleek dat erg moeilijk. Het sturen van deze ‘Ambulance’ bijvoorbeeld – wat in wezen een goed uitgeruste medische equipe betrof van meer dan 200 mannen en vrouwen – was min of meer bevolen door Reichskommissar Arthur Seyss-Inquart, de hoogste Duitse gezagdrager in het bezette Nederland. De Ambulance-vrijwilligers waren echter steevast sympathisanten van het nationaalsocialisme. De meerderheid waren mannen die voorafgaand aan vertrek de nodige training kregen – ook militaire – en rondliepen in uniformen van de ss-afdeling Freiwilligen Legion Niederlande. Vrouwelijke vrijwilligers kregen een verpleegopleiding van het Duitse Rode Kruis.⁵²

Enkele jaren werkte Marietje op die manier aan het Oostfront. Na de oorlog werd zij berecht en geïnterneerd in de Doelenkazerne in Leiden. Af en toe mocht zij daar bezoek ontvangen, twee personen per keer. De oudste zus Dorfmeijer, Kitty, die getrouwd was met een Joodse man, kon Marietjes collaboratieverleden niet vergeven en verbrak aanvankelijk alle contact. De rest van de familie probeerde hun jongste zus – in wie zij een erg beïnvloedbare en misleide, maar zeker geen kwaadaardige ziel herkenden – wel bij te staan. Ook Els ging mee op bezoek. Op 2 januari 1946 was er weer een visite gepland, en aangezien haar moeder op dat moment ziek was en haar vader zich niet kon vrijmaken, ging Els samen met haar tante Corrie (de zus van Dick) naar Leiden. Tante Marietje ‘zag er wel ok uit’, schreef ze aan tante Jo in Anna Paulowna, maar dat hele kamp vond ze toch maar naar en ongemakkelijk.⁵³ Toen Marietje in november 1946 weer vrijkwam, namen Dick en Lien haar in huis, en zoals gezegd kwam daar enige tijd later ook nog Corrie bij, Els’ nicht uit Nederlands-Indië.

Haar nicht Corrie zag Els graag komen, maar die ‘NSB-tante’ in huis vond zij eerder gênant. Zelf had zij tijdens de oorlog vooral gedroomd van heldhaftigheid. Op haar vader was ze boos geweest toen die niets deed terwijl hun onderburen werden weggevoerd en op een verloren moment dagdroomde ze hoe ze Hitler met een groot keukenmes zou neersteken.⁵⁴ Toch kreeg ze gaandeweg meer begrip voor de houding van haar ouders: tante Marietje moest toch ergens heen. Of in de woorden van Els’ vader: ‘nou, laten wij haar dan maar in huis nemen. Ze is fout geweest, maar ze heeft haar straf gehad en ze heeft niemand vermoord of verraden, dus klaar.’⁵⁵

Een andere ‘erfenis’ van de oorlog voor Els was haar contact met de familie Langereis. Het adoptievoorstel was snel van tafel geveegd, maar de verhouding herstelde zich. Beide gezinnen zouden elkaar nog jarenlang regelmatig brieven schrijven en in die eerste jaren na de bevrijding bracht Els een groot deel van haar schoolvakanties door in Anna Paulowna. Voortaan reisde ze per trein en vaak kon ze niet wachten tot het weer zover was. ‘Ik verlang zó naar de polder!’ schreef ze dan. ‘Die muffe stadslucht hangt me alweer ellenlang de keel uit. Ik heb zin om met Appie op het erf te rennen en kleedjes te kloppen, zodat de kippen van schrik een rolberoerte krijgen.’⁵⁶ Naast de ‘schattige’ Appie, leek ze vooral Klaas erg te missen. ‘Als ik van Klaas een foto had, droeg ik hem vast altijd bij mij,’ schreef ze kort na haar thuiskomst in Amsterdam aan zijn ouders.⁵⁷

In al hun jeugdige onschuld beleefden zij en Klaas hun eerste kalverliefde en vooral in de brieven uit 1946 werd heel wat geflirt. Klaas’ brieven zijn niet bewaard gebleven, maar die van Els wel. Ter gelegenheid van Els’ verjaardag in 1946 had Klaas kennelijk herinnerd aan haar aankomst als ‘blauw lucifershoutje’. Geheel in stijl van het traditionele meisjesboek schreef Els: ‘wel bedankt voor je compliment, hoor, van dat blauwe lucifershoutje. […] En ik had altijd gedacht, dat je zoveel van mij hield (ik huil ervan), en nu, (snik), zeg je zoiets van mij!!!’⁵⁸ Met tekeningetjes van een lucifersmeisje en tranende ogen zette Els haar brief nog wat zwaarder aan, maar ze sloot af met ‘een zoen van je lucifershoutje’. Bovendien wist ze de beide broers in dat geflirt ook tegen elkaar uit te spelen. Als Adriaan enkele weken later jarig is, eindigt Els zijn felicitatiebrief met een tekeningetje van haarzelf en Adriaan die elkaar kussen. Daaronder, tussen haakjes: ‘wat zal Klaas jaloers worden’.⁵⁹ Gelukkig was Klaas kort daarna ook jarig en vroeg ook die gelegenheid om een brief. De paasvakantie met bijhorende logeerpartij op de boerderij was nu in aantocht: ‘nog vier dagen, dan lig ik in je armpjes!!’ schrijft Els.⁶⁰

Els genoot van haar vakanties op de boerderij en als ze weer naar Amsterdam vertrok, kreeg ze steevast een hoop voedsel mee. Ook na de bevrijding bleef de schaarste op allerlei terreinen groot: een bon voor nieuwe klompen was reden voor gejuich en als een naaister een oude jas van haar opa vermaakte tot een nieuwe voor Els was dat groot nieuws. ‘Misschien [kwam] er ook nog wel een winterjurk bij!’ schreef Els verheugd aan tante Jo.⁶¹ Vooral eten bleef nog lang op rantsoen. Suiker en koffie bijvoorbeeld, maar ook vlees en zuivel bleven nog jarenlang op de bon. In de winter van 1945-1946 was er daarnaast op veel plaatsen ook weer een tekort aan brandstof. Het Barlaeus Gymnasium moest die winter wegens gebrek aan kolen een deel van zijn gebouwen sluiten. Tot aan de paasvakantie had Els daarom alleen les op dinsdagmiddag en vrijdagochtend.⁶²

Vanwege die aanhoudende schaarste was het eten dat Els na elk bezoek aan de boerderij weer mee naar huis kreeg zeer welkom. In Els’ geheel eigen, nogal droge tienerhumor werden Jo en Piet per brief dan nog een keer bedankt: ‘De boter, eieren en kaas werden door Springveer [bijnaam van Els’ vader] en Amandel [bijnaam van Els’ moeder] met zo’n gejuich ontvangen dat alle buren met hoofdpijn te bed liggen. Dat is dus een zeer droevig geval.’⁶³ De karigheid van de distributie bleef nog lang aanhouden. Op 8 december 1946 bijvoorbeeld, toch ruim anderhalf jaar na het beëindigen van de oorlog, bedankte Els Jo en Piet Langereis voor de eierbonnen die zij ter gelegenheid van Sinterklaas hadden opgestuurd. Aangezien de familie Langereis zelf honderden kippen had, gebruikten zij die bonnen niet. Lien was er erg blij mee, en Els ook, want: ‘Ik had toen net een ei van m’n bonkaart, dus nu hoefden de anderen niet toe te kijken, maar konden zij zelf ook smullen.’⁶⁴

De grotere thema’s van de wederopbouw – zoals het moeizame herstel van de infrastructuur, de economie, de geldcirculatie, de terugkeer en de huisvesting van de talloze gevangenen en ontheemden, en het herstel van de democratische bestuursorganen – lijken aan Els voorbijgegaan te zijn. Haar realiteit van die jaren was toch vooral die van haar school. Binnen haar familie mocht de keuze voor het gymnasium dan niet vanzelfsprekend zijn geweest, het bleek wel de juiste. Els leerde makkelijk en graag. Ze werkte zeker hard, herinnert Lotte Querido zich, maar eigenlijk leek het allemaal nogal vanzelf te gaan. ‘De eerste van de klas’, noemt Lotte haar zonder de minste aarzeling.⁶⁵ Els had een bijzonder goed geheugen, maar ze was naast slim en ijverig vooral ook erg nauwgezet. Ze was dan ook al snel klassenvertegenwoordigster en wist daarmee een reputatie op te bouwen. Als er verwarring was over het opgegeven huiswerk werd de agenda van Els erbij gehaald. Wat zij had neergeschreven gold ook voor de leerkrachten als ‘laatste woord’.⁶⁶ Slechts een heel enkele keer was haar huiswerk niet op orde. Op 11 april 1946 gebeurde dat. De middag daarvoor was ze, op weg naar huis, – in de woorden van haar vader – ‘door een ongelukkige manoeuvre van een tegenligger’ met fiets en al in de gracht beland.⁶⁷ Zonder al te veel problemen werd ze door omstanders weer uit het water opgevist, maar al haar schoolspullen waren drijfnat. Van haar vader kreeg ze daarom een heel beleefd en formeel briefje mee naar school met het verzoek haar die dag te excuseren voor het niet-gemaakte huiswerk. ‘Dus dat was heel erg, geen huiswerk hebben,’ grapt Lotte in herinnering.⁶⁸

Een echte ‘social butterfly’ was Els op school niet. Het Barlaeus kende een rijk verenigingsleven met clubs zoals de schoolkrant, een reisorganisatie en allerlei culturele verenigingen. Els deed geregeld mee aan activiteiten daarvan, maar actief deelnemen in een of ander bestuur schuwde ze. Volgens Lotte durfde ze dat in die tijd nog niet echt en ook aan haar kinderen zou Els later vertellen dat ze zich zeker in die eerste jaren op het gymnasium nog erg onzeker en onhandig voelde.⁶⁹ Liever keek ze van op een kleine afstand toe. Mogelijk had dit te maken met haar afkomst. Het Barlaeus stond bekend als een gymnasium met een zeer gemengde populatie en ook voor een meisje uit de middenklasse was daar zonder meer plaats. Toch liepen er nog steeds veel kinderen rond uit meer gegoede milieus en bij die sociale verenigingen leken vooral deze laatsten de toon te zetten. Wie in die jaren ook rondliep op het Barlaeus was de jonge Frits Bolkestein. Als politicus zou Els jaren later veel met hem te maken hebben, maar als scholier lijkt hij haar weinig geïnteresseerd te hebben. Niet alleen zat hij een klas lager dan zij, zo vertelde ze jaren later, ook droeg hij in haar herinnering ‘wel erg lang een korte broek’.⁷⁰

Nu de oorlog voorbij was, hernam ook veel van het sociale leven buiten school zich weer. Het verenigingsleven tijdens de bezetting was veelal geschoeid op nationaalsocialistische leest, maar nu alles zich weer vrijuit kon ontwikkelen werd Els lid van de heropgerichte padvinderij. Ook ging ze in die jaren een tijdje op dansles en steeds vaker ging ze na school mee naar vriendinnen thuis. Bij die vriendinnen – Hieke Borst en Lotte Querido – trof ze een heel andere wereld. Bij Hieke liep personeel rond, Lottes moeder werkte, en in beide gezinnen hadden de moeders gestudeerd. Ook waren hun huizen aanzienlijk groter dan de etage in de Uiterwaardenstraat. Volgens Lotte vond Els vooral moeder Querido erg inspirerend, maar Hieke getuigt ook expliciet van een goede band tussen Els en moeder Borst.⁷¹

In deze artsengezinnen vond Els een wereld die haar intrigeerde, en naarmate ze zich daar meer en meer ging thuis voelen – en daarmee ook haar eigen toekomst richting gaf – bracht ze zichzelf steeds meer in een ambigue positie. Els schaamde zich hoegenaamd niet voor haar ouders – Lotte is daarover zeer stellig – maar het verschil was wel duidelijk. Met haar eigen moeder voerde Els geen intellectuele gesprekken en in vergelijking met de moeders Borst en Querido liep Lien er aanzienlijk minder elegant bij. Lotte en Hieke vonden het omgekeerd overigens juist heerlijk bij het gezin Eilers.⁷² Ja, het was er klein, maar de ‘gezinsvreugde’, zorg en aandacht die zij daar als vanzelfsprekend mochten ervaren, vonden zij juist weer bijzonder. Een moeder die tijdens het huiswerk maken zomaar kopjes thee kwam brengen! Ook Dick was altijd erg aardig voor Els’ vriendinnen, zo benadrukt Lotte. Zijn slechthorendheid hinderde hem nogal in de sociale omgang, maar dan sprak je gewoon heel luid. Els zelf kon in die tijd, in de woorden van Lotte, overigens soms ‘heel brutaal’ zijn tegen haar ouders, maar dat komt meer voor. Belangrijker was dat zij opgroeide in een ‘sfeer van acceptatie en waardering’. Terugblikkend op die tijd schreef Els daar haar levenslange ‘zelfvertrouwen’ aan toe.⁷³

Naarmate Els ouder werd, viel haar wereld van het gymnasium steeds moeilijker te combineren met die van de boerderij. In 1946 schreef ze nog met overtuiging aan tante Jo en oom Piet: ‘Ja, U beiden bent voor mij een tweede Vader en Moeder geworden.’⁷⁴ In de jaren daarna groeiden zij langzaam maar zeker uit elkaar. Het contact en de dankbaarheid bleven, maar steeds vaker waren het Lien en Dick die Jo en Piet op de hoogte hielden van Els’ reilen en zeilen in Amsterdam. De lange vakanties in de Anna Paulownapolder werden korte bezoekjes en in plaats daarvan kwamen logeerpartijen en avonturen met vriendinnen. In de zomer van 1948 bijvoorbeeld fietsten Els en Lotte door Zeeland. Zestien waren ze en met z’n tweeën trokken ze rond. ’s Nachts sliepen ze in jeugdherbergen of bij bekenden van hun beider families die ze zelf eigenlijk niet of nauwelijks kenden.⁷⁵

En toen kwam in de vijfde klas die eerdergenoemde reis naar Engeland. Aan het begin van dat jaar was via het ministerie van Onderwijs een opstelwedstrijd uitgeschreven. Over heel Nederland werden scholieren van de hoogste klassen uitgenodigd om te reflecteren over het thema ‘Jeugdvriendschap reikt over de grenzen’. Negen opstellen werden geselecteerd en de auteurs daarvan, vier meisjes en vijf jongens, werden in Den Haag uitgenodigd voor een gesprek. Op basis daarvan werden twee winnaars gekozen en deze mochten naar Engeland. Dat werden Els Eilers en Joop Goudsblom, later hoogleraar in de sociologie. ‘Je begrijpt dat wij in alle bescheidenheid toch trots zijn, dat Els van die 280 scholen uitgekozen is,’ schreef haar vader aan Jo en Piet Langereis.⁷⁶ ‘Gelukkig,’ zo ging hij verder ‘blijft Els bescheiden en beschouwt zij het als een gave, waarop zij zich niet mag verhoovaardigen, en zó is het ook.’ Els’ opstel is niet meer terug te vinden, maar in een interview met Het Vrije Volk vatte ze haar boodschap destijds als volgt samen: ‘dat het goed is om de jeugd te laten reizen; dat de jongeren van alle landen elkaars vrienden kunnen worden als ze elkaar maar leren kennen; dat die vriendschap je voor veel vooroordeel kan bewaren; en dat ook de vrede ermee gediend is’.⁷⁷

Op 10 maart was het dan zover. In de loop van de ochtend vertrokken zij en Goudsblom per vliegtuig vanaf Schiphol en nog diezelfde dag werden ze voorgesteld aan hun collega-reisgenoten. Uit dertien verschillende landen kwamen ze, van de VS tot Australië en van Noorwegen tot Zuid-Afrika. Hun eerste week in Groot-Brittannië brachten ze gezamenlijk door. De jongeren bezochten allerlei toeristische hoogtepunten in en nabij Londen en bespraken in kleine discussiegroepjes de toestand in de wereld.⁷⁸ Daarna volgden de verblijven bij gastgezinnen waar ze de kinderen des huizes naar school vergezelden. Een maand lang logeerde Els in Cheltenham, daarna verbleef ze drie weken bij de familie Fraser in Paddington (Londen). Leden van de groep die bij haar in de buurt logeerden zag ze tussendoor weer voor de conferenties en allerlei uitstapjes. In mei kwam het hele gezelschap weer samen in Londen. Vooral de gezamenlijke weken vond Els fantastisch. ‘Terwijl “gewone” mensen op het Barlaeus zaten,’ zo noteerde ze in haar dagboek, bezocht zij plaatsen als Buckingham Palace, Winchester College, de Royal Albert Hall of Arts and Sciences, St Paul’s Cathedral en Eton College, en dat gaf haar ‘een plezierig gevoel’.⁷⁹ Bovendien maakte ze binnen het gezelschap al snel enkele vrienden. Vooral met de Française Nicole Bertrand, bij wie ze later in Parijs nog zou logeren, leek ze het goed te kunnen vinden.

De derde dag, 12 maart, kreeg in haar dagboek een speciale vermelding: die dag had ze Kjell ontdekt, een Zweed, ‘bepaald knap’ en ‘uitstekend gekleed’.⁸⁰ Naar alle getuigenissen was Els als puber eerder weinig geïnteresseerd in jongens en ook in haar reisdagboek spreekt ze nogal minachtend over de ‘jongensziekte’ van haar Britse klasgenoten: ‘ze lopen achter ze [de jongens] aan, doen ik weet niet wat om ze te zien, en het mooiste is, dat die jongens helemaal niet naar die meisjes kijken!’⁸¹ Maar Kjell trok haar aandacht en hun hele verblijf zouden de twee, bij elke ontmoeting, blijven flirten. Wel bleef Els daarin bijzonder nuchter: ‘ik geloof dat het onzin is,’ schreef ze voor zichzelf, ‘maar het geeft een zekere charme aan het hele geval hier’.⁸² En ondanks haar bewondering voor de mooie Zweed bleef ze bikkelhard: ‘zolang hij z’n mond niet opendoet is hij onweerstaanbaar, als hij praat iets minder’.⁸³

De kennismaking met al die internationale scholieren vond Els fantastisch en ze genoot van hun status als celebrities daar. Het blijkt ‘toch wel zwaar te wegen’, schreef ze ietwat verbaasd, ‘het “beroemd zijn”, niet zozeer het handtekeningen zetten dan wel het zitten en lopen met de glimlach op je gezicht, met aan weerszijden en rondom je de mensen die naar je kijken, die denken dat je iets bént’.⁸⁴ En dat alles ‘ondanks mijn “bescheidenheid”…’. Dat ‘kleine superioriteitsgevoeltje’ zou ze thuis wel missen.

Over Groot-Brittannië zelf was Els aanzienlijk minder positief. Over haar gastgezinnen had ze niet te klagen. Dat waren steevast vriendelijke mensen die haar hartelijk ontvingen en voor haar allerlei uitstapjes organiseerden. Het Britse schoolsysteem echter, met de uniformen en de scheiding naar sekse, vond ze onzin. In de verschillende vraaggesprekken en radio-interviews hierover bleef ze beleefd, maar in haar dagboek hield ze zich niet in: ‘Die idioten hier rijzen als één man op wanneer miss Miles of een lerares binnenkomt (ook in de klas) en ook op de trap moeten ze stokstijf blijven staan tot een lerares gepasseerd is.’⁸⁵ Braaf vergezelde ze de dochters uit haar gastgezinnen naar school, maar voor Els kwam dat aspect van haar Engelse avontuur toch vooral neer op ‘de tijd [slijten] met zitten op banken en kletsen en gossippen’.⁸⁶ De gang van zaken op het Barlaeus kon ze na deze ervaring des te meer waarderen. Wat Els nog het meest stoorde in Engeland, was het ‘eeuwige gelamenteer over hun “food”’.⁸⁷ Het maakte haar ‘hels’: ‘iedere dag dezelfde opmerkingen, iedere dag met hun mond vol eten, goed, voedzaam eten, het zelfde geklaag en gekreun’. ‘O stomme, egocentrische Engelsen!’ riep ze uit, ‘ze hebben niet het minste, maar dan ook niet het minste idee, dat er zoiets als werkelijke honger bestaat.’

De apotheose van het hele verblijf vond plaats op 9 mei. De 26 internationale scholieren waren toen alweer een paar dagen gezamenlijk in Londen en op die dag verzamelden zij zich, samen met bijna 6000 Britse scholieren, in de Royal Albert Hall.⁸⁸ Ze luisterden daar naar toespraken van onder anderen Clement Attlee en Anthony Eden. Hun beider speech vond Els ‘heel goed’, en zoiets schreef ze niet snel.⁸⁹ Net als vijftien andere geselecteerden stond ook Els zelf op het programma als spreker. Kort vertelde ze over Nederland en pleitte ze voor de vorming van een Europese unie naar het model van de Benelux.⁹⁰ Na afloop werden de internationale scholieren voorgesteld aan de beroemdheden, niet alleen aan Attlee en Eden, maar ook aan prins Philip, de echtgenoot van de Britse koningin Elizabeth II. Tot slot volgde een groot diner en een dansfeest. Het feest zelf was fijn, maar de sentimentaliteit waarmee het eindigde, kon Els worden gestolen. De helft liep te huilen: ‘het was de beroerdste avond van mijn leven,’ noteerde ze nogal dramatisch in haar dagboek.⁹¹ Een dag later was het hele avontuur weer voorbij en vloog ze samen met Joop Goudsblom terug naar Schiphol. ‘Om 14.44 stegen we op en een poosje later zag ik het laatste puntje van Engeland verdwijnen…’⁹² Zo eindigt haar reisdagboek.

Thuis in Amsterdam had Els een dag om wat bij te komen en dan moest ze weer naar school, waar ze in korte tijd twee maanden lesstof in moest halen. Vervolgens restte haar op het Barlaeus alleen nog het eindexamenjaar. Dat was vooral ‘druk’ en een kwestie van veel ‘repeteren’, schreef ze in haar brieven aan tante Jo.⁹³ Maar haar blik was eigenlijk al gericht op haar toekomst: geneeskunde wilde ze studeren, arts wilde ze worden. Toen een van haar voormalige docenten haar kort na het eindexamen een huwelijksaanzoek deed – ‘onaangenaam’ getuigde ze daarover zelf – sloeg ze dat resoluut af.⁹⁴

In haar latere leven schreef Els haar keuze voor geneeskunde steevast toe aan haar oorlogservaring. Samen met haar ouders had ze zich heel machteloos gevoeld, en als er weer een oorlog kwam, wilde ze in elk geval iets nuttigs kunnen doen. Een keuze voor klassieke talen – waar ze tijdens haar middelbareschooltijd erg van had genoten – was daarom uitgesloten. Als arts kun je tenminste mensen helpen, juist ook tijdens een oorlog. Het verlangen om een bijdrage te leveren aan de maatschappij heeft zij haar leven lang met zich meegedragen. Daarnaast zal ook het voorbeeld van de families Borst en Querido aan haar keuze hebben bijgedragen. Bij deze gezinnen had zij een wereld leren kennen die haar aantrok, waarin zij zich behoorlijk thuis voelde en waarin zij ook voor zichzelf een toekomst zag weggelegd.