STILSTAAND WATER

Maria Broberg

Stilstaand water

Uit het Zweeds vertaald
door Lia van Strien

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De uitgever ontving voor deze Nederlandse uitgave
een subsidie van Swedish Arts Council

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Bakvatten. Uitgeverij Nordstedts, Stockholm

© 2020 Maria Broberg

© 2022 Nederlandse vertaling Lia van Strien / Uitgeverij

Wereldbibliotheek

Deze uitgave is tot stand gekomen

met medewerking van Norstedts Agency

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Hilding Mickelson / Halsinglands Museum

Foto auteur © Andreas Nilsson

NUR 302

ISBN 978 90 284 5171 1

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 284 5170 4

Ter nagedachtenis aan Leif

Weggeborgen

Als ze erachter kwam, zou ze dan bij hem weggaan? Zoals alle anderen gedaan hadden.

Petra lag zo vlak naast Håkan dat het was of ze aan elkaar vastzaten. Zuchtjes warme adem langs zijn kin. Voeten ingestopt tussen de zijne, vingers tastend over zijn buik. Haar contouren in de donkere slaapkamer, welbekend na al die nachten die ze samen hadden doorgebracht.

Hij lag daar en prentte zich haar in.

Vergeten was onvergeeflijk wist hij.

De eerste zomer na Nilas’ dood al was hij het merendeel vergeten: hoe Nilas’ vlugge voeten op de vloer roffelden wanneer hij ’s nachts naar Håkans bed toe kwam. Zijn gelach en gegil, zijn niet-aflatende gebabbel over trekkers, over die rode David Brown 880 van d’n Eliasson, de lasso waar hij mee oefende.

Het vergeten kwam niet doordat hij nooit aan Nilas dacht, dat deed hij wel. Maar de gedachten ijlden voorbij, dun en vluchtig, meer als een gevoel.

Als hij in de verte een trekker hoorde. Als hij een kind voorbij zag rennen met een kapot geknuffeld pluchen beest in een knuist. Als hij onder de waterspiegel zeegras zag wuiven.

Zo had Nilas’ haar eruitgezien. Deinend, dansend in het koperkleurige water.

Het was niet dat hij nooit eerder iemand had zien sterven, ook dat niet. Dat moest hem op het idee hebben gebracht van het vossenhol, dat verlaten hol, waar hij gezien had hoe Hebbe het leven had verlaten. Toen Nilas druipend voor zijn voeten lag, was het Hebbes plekje dat hij voor zich zag, bij een met dennennaalden, donzig mos en zonnevlekken bedekte heuvelkruin.

Hij had Nilas het water uit getrokken, kleine Nilas, zo mager dat hij diens ribben door het jack heen kon voelen, zo zwaar dat hij van lood leek.

Zijn witblonde haar als bruin zeegras onder het wateroppervlak.

‘Ik hou het hier niet langer uit,’ had moeder tegen hem gezegd voor ze, kort daarop, vertrok. ‘Ik zie hier niets dan Nilas. En ik zie jou, Håkan.’

Dat hij eenzaam was, was pas een hele poos later tot hem doorgedrongen, in de tweede zomer na Nilas’ dood. Hij had buiten iets gehoord en gedacht dat zijn moeder terugkwam, of Lars, hij had wie het ook was tegemoet willen gaan. Maar buiten was er niemand, en hij stond huiverend in zijn blootje op het erf met ogen die prikten van het licht.

Alles was die ochtend veranderd en toch had het er niet anders dan anders uitgezien, of dan het er de veertig volgende jaren uit zou zien. De ochtend blikkerde in de ruiten en de vliegen zoemden groen glanzend onder het afdakje bij de voordeur. Håkan hoefde maar even aan die dag terug te denken en hij wist weer hoe hij door zijn knieën zakte, precies halverwege het kippenhok en de koestal, hoe het kille, bedauwde grind bijkans door zijn huid drong. Mollig aardappelloof had zich door de aarde omhooggewurmd. Hoe hij huilen moest toen hij dat zag. Wie zou hem helpen met het aardappellandje?

Hij kon zich de aanblik vanaf de Olsberg voorstellen. Van bovenaf moest hij eruitzien als een licht stipje midden in de rest, omringd door verlaten boerderijen, overwoekerende bospaden en naakte stroken kaalslag waar zich ooit bomen hadden uitgestrekt. En tussen dat alles door stroomde de natte, donkere tong van de Vindelälven. Van boven op de berg gezien was het niet ver tot het plekje waar Nilas onder zijn deken van mos lag.

Eenzamer dan die ochtend had Håkan zich nooit gevoeld.

Eenzaam zou hij zich daarna altijd voelen, in elk geval tot hij Petra tegenkwam, God zij dank voor Petra. Maar hij dacht niet dat hij haar verdiend had toen ze die eerste nacht naast hem lag, toen hij voor de allereerste keer een slapende vrouw naast hem in bed had.

Nu lag hij daar weer aan te denken. Hij verdiende haar niet. Nu zou ze het doorkrijgen. Håkan probeerde Petra in zich op te nemen, met alles erop en eraan, haar diep in zijn binnenste te tatoeëren.

Hij wilde haar niet vergeten.

Hij had Nilas niet willen vergeten.

Het was niet dat hij nooit probeerde zich hem te herinneren, dat hij überhaupt niet aan Nilas dacht. Maar zodra hij aan hem dacht, sloeg de schuld toe, zo hard dat hij naar adem snakte, en daarom schoof hij die gedachten zo goed als het ging van zich af. Het was niet dat hij nooit eerder iemand had zien sterven, ook dat niet. Maar toen lag het niet aan hem.

Hij wist niet dat het allemaal al veel eerder begonnen was.

In den beginne

Wij zijn elkanders voor immermeer,
de band die wij hebben vergaat niet.

Psalm 476, Den svenska psalmboken (1937)

Assar

1948

Het dorp stelde niet veel voor. Eigenlijk zou Assar het amper een dorp willen noemen, eerder een buurtschap, een verzameling verstrooide huishoudens die zich vastklampten aan een schraal stuk grond dat afliep naar de rivier. Je had er niets. Enkel wat keuterboerderijen aan weerszijden van een uitloper van het bos en buren die elkaar amper groetten, om redenen die niemand zich heugen kon. Verbonden door niets meer dan de zomerweg, die zich jaarlijks door wagenwielen tot een modderbrij liet rijden uit protest dat zijn winterslaap er weer op zat.

In Olsele was het altijd magertjes geweest, met alles. Huizen en schuren van ieliger hout en de koeien die minder glommen dan elders. Maar het uitzicht was fraai en het lag gunstig voor de aardappels. Op momenten van kleinzieligheid dacht Assar dat zijn ouders om de aardappels gebleven waren. Al wat ze kenden was aardappels en gerstepap.

Assar had zachte handen en een jongensachtige pony die hij met zijn palm uit zijn gezicht veegde. Hij kende een bepaalde nieuwsgierigheid die hij niet in zijn ouders terugzag. Ze willen niets, dacht hij. Hijzelf wilde alles.

Maar Assar was volstrekt onvoorbereid toen hij haar voor het eerst zag. Hij kende haar niet, ze was al net zo’n nieuwe, stralende aanblik als een paar jaar daarvoor het evangeliehuis toen dat pas was opgetrokken. Hij ontwaarde haar toen ze bij Sigurd naar binnen ging, een zuchtje wind liet haar jurk even wapperen, haar haar schitterde even in de zon als een pas gepoetste koperen ketel. Het licht prikte in zijn ogen. Dat het gras op de akkers al zo hoog stond dat het gemaaid moest worden, daar nam hij pas later nota van, achteraf.

Het was schimmig bij Sigurd binnen. Het vertrek waarin hij winkel hield lag achterin, aan het eind van een lange tamboer waar de lampen nooit ontstoken waren. De wanden vulden zich met kasten en koopwaar en hij had een heuse toonbank. Het oogde als een echt plattelandswinkeltje, al was het dan ondergebracht in een doodgewoon woonhuis. Er hing een speciale geur. Worst en fruitpastilles.

Ze stond midden in het vertrek. Ondanks het halfduister kon hij haar duidelijk zien. Ze keek abrupt om toen hij binnenstapte, maar liet haar blik slechts vluchtig langs Assar glijden voor ze zich weer naar Sigurd draaide, in de tijd dat Sigurd hem begroetend toeknikte. Hij was aardig, Sigurd. Had hem altijd een paar snoepjes toegestopt als hij er was. Nog niet zo lang geleden was Sigurd ermee opgehouden, Assar vond zichzelf er inmiddels te oud voor en bedankte wanneer Sigurd toch een poging deed.

Ze was opmerkelijk lang, bijna net zo lang als Assar, die de laatste twee jaar toch de hoogte in geschoten was. Haar haren krulden in haar nek. Hij keek naar de zachte lijn van haar kaak, haar lange hals, de schaduw van haar sleutelbeenderen die wegliep onder haar jurk, de ronding van haar boezem. Toen ze Sigurd toelachte, kreeg ze links een kuiltje in haar wang. Ze straalde, deed de ruimte oplichten. Hij kon zijn ogen niet van haar afhouden. In het lichte dons op haar bovenlip parelden kleine zweetdruppeltjes. Wie ze was wist hij nog niet, maar hij wilde die pareltjes met het puntje van zijn tong weglikken.

‘Hoe dan ook, mooi dat Hebbe weer terug is,’ zei Sigurd terwijl hij met het volgende pakje begon. ‘We hebben hem gemist.’

Ze keek Sigurd afwachtend aan, knikte haast onmerkbaar, alsof ze wilde dat hij doorging.

‘Volgens mij dachten we met z’n allen dat de boerderij het niet zou halen, toen d’n Anders zich had opgeknoopt. Heeft Margareta hem ontmoet?’

Ze schudde haar hoofd en de rode gloed kwam in beweging, ze verlegde haar gewicht naar haar andere been. Haar benen waren lang en blank. Ze had geen kousen aan onder haar alledaagse katoentje.

Assar had bijna ongemakkelijk veel vlinders in zijn buik. Nu begreep hij wie ze was. De kersverse buurvrouw. Vader had het vaak over hen gehad: die kinders van hiernaast die er de brui aan hadden gegeven, aan hun ouderlijke boerderij en hun geboortedorp, om hun geluk elders te beproeven. Twee waren er geëmigreerd, de derde was een eind zuidelijker gaan wonen. ‘De kop vol dromen, die knul,’ placht vader te zeggen, en dan had je de vierde nog en die ging dood. Daarna was de boerderij in verval geraakt, want in zijn eentje kreeg Anders het niet gedaan. ‘Dat kon er nog wel bij,’ schamperde vader toen Anders zich in de schuur verhangen had. Hij had niet veel met hen op. Het kwam vader te dichtbij: zelf hadden ze alleen Assar nog, en vader en moeder waren allebei gammel.

‘Nee, daar kwam het niet van.’ Ze had een donkere en dragende, maar aangename stem. Een stem waar je lang naar wilde luisteren. ‘We zijn pas na de begrafenis voor het eerst deze kant op gekomen.’

‘Tja, wij zijn er hoe dan ook blij om. Dat iemand de boel heeft overgenomen,’ zei Sigurd terwijl hij het pakje voor zich met touw dichtknoopte.

De kuiltjes in haar wangen dansten als ze lachte. Ze had haar eigen gebit nog, in tegenstelling tot Anders; tussen haar voortanden zat een spleetje.

‘Strömsund, zei Margareta?’ Deze keer keek Sigurd niet op.

‘Dat klopt. Maar ik ben opgegroeid in Hoting.’

‘Hoe kwam Margareta dan in Strömsund terecht?’

‘Vader overleed.’ Ze kapte het af, zonder pardon, en perste haar lippen op elkaar. De kuiltjes verdwenen.

Het gesprek stokte, er klonk alleen nog het ritselen van het waspapier waarmee haar boodschappen verpakt werden. Assar zette een stap achteruit en botste tegen iets aan, dat vervolgens op de grond viel. Haar ogen gleden opnieuw langs hem heen, maar deze keer bleef haar blik bij hem steken. Het was een onderzoekende, peilende blik, en hij ving er iets in op wat hij pas veel later wist te duiden: haar honger. Sigurds ogen gingen van de een naar de ander, toen boog hij zich over het bonnetje dat hij voor haar schreef. Hij schreef traag en omslachtig.

‘Hoe dan ook,’ zei Sigurd, en hij wees naar Assar: ‘Voor hem moet je uitkijken. Hij is er een van Sjögren. Die hebben nooit goed met de Larssons gekund.’

Assar zette er meestal stevig de pas in, maar het was die dag te warm, en even buiten Saxnäsby haalde ze hem in. Ze zei niets, liep gewoon met hem op. Hij stak haar een hand toe en zij gaf hem haar tas met boodschappen en post. Ze keken elkaar aan en ze glimlachte naar hem. Hij had het gevoel dat alles goed kwam, zolang zij maar zou glimlachen.

‘Bedankt dat ik met je mee op mag lopen,’ zei ze. Ze tutoyeerde hem en sprak keurig Zweeds, geen dialect.

‘Ik dacht dat mevrouw het misschien niet zou willen. Om wat Sigurd zei,’ antwoordde hij, zorgvuldig articulerend.

‘Daar heb ik niets mee van doen,’ zei ze met een schouderophalen. ‘Als het jou niet uitmaakt, tenminste.’

Hij schudde beslist zijn hoofd, durfde zijn mond niet opnieuw open te doen. Hij was bang dat zijn stem zou overslaan. Hij had weliswaar al een tijdje de baard in de keel, maar nog steeds schoot zijn stem soms ineens de hoogte in. Wanneer hij iets té graag wilde. Zoals nu.

Assar voelde hoe haar lichaamswarmte hem door de geruite stof van haar jurk heen lichtjes beroerde. Nu en dan botste haar heup zachtjes tegen die hoekige van hem. Eén keer streek haar blote arm langs de zijne en kreeg hij kippenvel, ondanks de hitte. Ze liepen net iets te dicht naast elkaar, misschien, maar dat zei hij niet.

Acht kilometer, zo ver hadden ze samen te gaan. Ze liepen langzaam, zwijgend naast elkaar, niet verder van elkaar dan de betamelijkheid nodig achtte. De lucht trilde van de warmte en de onverharde weg stofte. De dennen reikten omhoog, het was of ze zich tijdens hun wandeling over hen heen bogen. Er waren geen kwetterende vogels, ze zaten vast verscholen tussen de schaduwen in het bos, wel zongen de krekels in de greppels langs de kant. De weg slingerde, hij klom en daalde en kronkelde zich in voorzichtige bochten als een glibberende adder, je kon onmogelijk verder vooruitkijken.

Zo warm, hoewel het begin juni was. En al dat opdwarrelende stof. De geur maakte Assar dorstig.

‘Hoe oud ben je?’ Ze keek hem niet eens aan, stelde de vraag zo recht voor zich uit.

Assar schraapte zijn keel.

‘Ik ben pasgeleden zeventien geworden, ben al een paar jaar van school,’ zei hij, trots, voornamelijk om haar te laten blijken dat hij achter dons en spichtigheid toch echt al volwassen was. Hij had met goede cijfers de volksschool doorlopen, de juffrouw had hem tot lezen aangemoedigd, hem af en toe boeken toegestopt die hij mocht lenen. ‘Jij kunt wel wat worden,’ placht ze te zeggen. Hij miste haar. Hij zou willen dat hij verder had kunnen leren. Ze hadden er het geld noch de ruimte voor, zei vader.

‘Je bent hier niet weggegaan?’ Haar stem haalde hem uit zijn gedachten.

‘Nee, het is eigenlijk altijd de bedoeling geweest dat ik zou blijven,’ zei hij.

Zijn vader was ziekelijk, maar dat zei hij niet. Vader ademde met de dag zwaarder. Hij kwijnde weg, had te weinig kracht in armen en benen om werk te verzetten. Assar was nodig op de boerderij. Hij moest vader helpen met de zwaardere klussen die moeder niet gedaan kreeg. Ze hadden wat koeien, een paard en een paar varkens, en een fraai aardappellandje. Maar hun lapje grond stelde niet veel voor, het hooiland was drassig en bewerkelijk en ’s zomers was het aan hem om het vee te hoeden als het hogerop graasde.

Ze waren de laatsten van het dorp die de koeien nog naar de zomerweide brachten. Hij vond ze maar ouderwets, maar ook dat zei hij haar niet.

‘Ik was jonger toen ik het huis uit ging. Op jouw leeftijd legde ik het met Hebbe aan,’ zei ze met een scheef lachje.

Assar zei niets. Er viel niet veel te zeggen, ook al voelde hij onverwachts een zweempje jaloezie. Het was niet ongebruikelijk dat jonge meidjes het aanlegden met een oudere man, zoals een aantal tantes van hem gedaan had. Niet zelden de mannen bij wie ze een dienstje hadden, dacht hij gemeen. Ze leek zijn gedachte te zien, verduidelijkte: ‘Ik kwam Hebbe tegen op een dansfeest waar hij trekzak speelde. Ik kwam er om te dansen. Nog nooit heb ik iemand zo op de trekzak horen spelen als hij. Ik was erheen gegaan om te dansen met een leuke jongeman, maar kwam thuis met een muzikant!’ zei ze met een lach die vanuit haar buik kwam.

‘Hoe kwam het dat je hem zo jong al tegenkwam?’ vroeg Assar, de vraag floepte eruit voor hij hem kon tegenhouden, en het was al even stoutmoedig dat hij haar zomaar tutoyeerde. Vanuit een ooghoek zag hij hoe ze naar hem keek. De lucht tussen hen werd dikker en hij had spijt van zijn vraag nog voor ze antwoord gaf.

‘Mijn vader stierf. Hij was houtvester en we werden ons huis uit gezet, hadden maar een maand om iets anders te vinden,’ zei ze. ‘Moeder bracht ons bij anderen onder, dat was waarschijnlijk makkelijker. Hebbe ontfermde zich over mij,’ zei ze mijmerend. ‘Dat heeft z’n voordelen, en z’n nadelen. Er is veel muziek in mijn leven. Maar veel anders is er misschien niet,’ ging ze na een stilte verder.

Haar openhartigheid verbaasde Assar. Hij was het niet gewoon, de omgang met meisjes niet en die met vrouwen zoals zij al helemaal niet. De meisjes díé hij was tegengekomen voelden gewoontjes. Ze waren net zo voorspelbaar als de boerenarbeid. Het voorjaarswerk, het zomerwerk en de herfstoogst, het melken, het lammeren, het hooien, eerst de weide, dan het drasland. En ’s winters het bos. Zijn moeder zeurde hem aan de kop dat hij maar een aardig meiske moest vinden. Iemand om op den duur het leven mee te delen en de boerderij helemaal over te nemen.

‘Hebben jullie thuis muziek?’ vroeg ze plots, alsof ze de vraag stelde hoewel ze dat eigenlijk niet van plan was geweest. Hij schudde zijn hoofd. Ze hadden geen radiotoestel, geen grammofoon, bespeelden geen instrument. Ze antwoordde met een grimas die van alles kon betekenen. Ontevredenheid. Leedwezen, iets kwaaiigs misschien.

‘Zonder muziek is het maar armoedig,’ zei ze ten slotte.

Assar voelde zich niet uitgesproken armoedig, niet daarom tenminste. Hij liep zonder antwoord te geven naast haar door.

‘Vind je me raar?’ vroeg ze toen de stilte een poosje tussen hen in had gehangen.

‘Niet raar, nee,’ zei hij, ‘maar anders dan anderen ben je wel.’

‘Ik hou er wel van om iets te doen wat anderen niet verwachten,’ zei ze met een kort lachje. Het vertelde hem dat hij haar aan het lachen wilde krijgen.

‘Maar volgens mij heb jij dat ook,’ ging ze verder, zonder dat ze een antwoord leek te verwachten. ‘Ook al is het altijd de gedachte geweest dat je hier bleef. Sorry…’ ze legde een hand op zijn arm toen zijn pas vertraagde, ‘ik maak je bang. Dat is niet mijn bedoeling.’

Hij voelde zich in één klap weer klein. Zo volwassen als hij net nog was.

Ze liepen door. De Olselevägen boog af van de Saxnäsvägen, maar kende geen fratsen, er lag geen steenslag zoals op de weg vanuit Saxnäsby. Een karrenspoor met wat stugge graspollen die ’s zomers omhoogschoten, meer niet. Ze liepen elk in een spoor en keuvelden wat. Ze vertelde over haar jeugd in Hoting, summier maar merkbaar met liefde, over haar vader en haar zussen. Haar moeder kwam er amper in voor. Hij vertelde over juffrouw Aslög, de juffrouw die wilde dat hij verder leerde.

Toen hij om zich heen keek, ontdekte hij dat ze de zijweg naar Annersudden hadden genomen en op haar huis aan liepen, al halverwege waren. Nou ja, dacht hij, heeft zij het niet door, dan ga ik er ook niet over beginnen. Maar hij was gestopt met luisteren en keek alleen maar – hoe haar handen gebaarden, hoe ze haar hoofd scheef hield, hoe de eerste haren uit de wrong sprongen.

‘Hoeveel kinderen hebben jullie?’ onderbrak hij haar plotseling. Daar had je weer die steek van jaloezie.

Haar lippen sloten zich net als bij Sigurd in de winkel. Ze fronste haar voorhoofd. Assar probeerde de stoffigheid van de weg in te slikken, die lag nog steeds op zijn tong, al liepen ze nu in de koelte van het bos.

‘Het spijt me. Dat gaat me niets aan.’

‘Nee, inderdaad.’ Even ving hij iets op, iets van een geslotenheid die door haar heen trok.

Zijn hart bonkte en bonkte. Hij zag haar uit zijn handen glijden nog voor ze er maar geweest was.

Ze stapte stevig door, hoewel ze al meerdere meters op hem was uitgelopen. Assar zette een sukkeldrafje in om haar weer in te halen. Hij wilde die gedeelde gemoedelijkheid, huid langs zijn huid voelen strijken. Te laat. Hij was zeventien, maar hij voelde de tranen branden terwijl de vloeken door zijn mond rolden. Assar zag hoe hun fragiele, opmerkelijke kennismaking in het niets begon op te lossen. Niet nu al, dacht hij.

‘Ik heet trouwens Assar.’

‘Ik heet Margareta,’ zei ze bedachtzaam, alsof hij haar naam eigenlijk niet te weten zou moeten krijgen. ‘En ik ben al bijna jouw hele bestaan met Hebbe.’

Håkan

1956

Hebbe. Niet papa, niet pa, zelfs niet vader. Alleen Hebbe. Hebbe met de warme geur van cigarillo’s, Old Spice en hars en met zo weinig vet op de beenderen dat Håkans zitbotten beurs werden als hij paardje mocht rijden op zijn schoot.

‘Nog een keer, papa!’ riep Håkan als Hebbe ophield.

‘Niet als je me papa noemt. Je moet Hebbe zeggen,’ zei hij serieus en hij liet hem pas weer hotsen als Håkan zich verbeterd had.

‘Hebbe, nog een keer, Hebbe!’

Daarna liet hij Hebbes bretels met lichtbruine leren lussen schieten tot Hebbe lachend weer paardje-hop deed.

Nee, nooit mocht hij Hebbe papa leren noemen.

Soms dacht Håkan dat het niet veel uitmaakte. Toch voelde hij het schrijnen wanneer moeder Hebbe ‘papa’ noemde, zoals die keer dat ze Håkan het bankboekje liet zien toen Hebbe al een tijdje begraven was. Ze zaten zij aan zij op de keukenbank met voor zich op tafel het dunne boekje, vol tekens en stempels waar Håkan geen wijs uit kon worden.

‘Kijk,’ zei ze, ‘moet je zien wat papa gedaan heeft.’ Ze wees op de onbegrijpelijke krabbels en kaarsrechte kolommen. ‘Voorlopig redden we het wel, Håkan.’

Hebbe was over het algemeen zuinig, niet gierig, maar beheerst. Waarschijnlijk was hij daarom ook als een bergberk, een dunne spriet maar taai. Hij rookte iedere dag een cigarillo, maar liet de fles staan. Alleen in de muziek was Hebbe uitbundig, in de muziek en in het hotsen met Håkan. Hij speelde trekzak, gitaar en orgel, dat laatste alleen als ze een gebedsbijeenkomst bijwoonden, hoewel er thuis in de grote kamer een oud traporgel stof stond te vergaren.

Håkan had er een paar keer op proberen te spelen, al had hij amper genoeg kracht in zijn benen om er geluid uit te persen, zelfs niet als hij ging staan. Het was oud en traditioneel beschilderd, en er zaten een paar registerknoppen los: Cornet en Viola. Gepiep en gebulder wisselden elkaar af toen hij er na enig geworstel eindelijk geluid uit wist te krijgen. Toen Hebbe hem betrapte, gaf hij Håkan een pets op zijn billen, niet zo dat het heel erg pijn deed, maar hij haalde hard genoeg uit om het te laten voelen.

‘Daar blijf je met je tengels van af,’ zei hij. Toen hij zag hoe Håkan met zijn hand over zijn linkerbil wreef en hoorde dat hij tranen wegslikte die in zijn keel brandden, voegde hij er lijzig aan toe: ‘Als ’t nog ’s gebeurt, zul je het pas echt voelen.’

Tijdens de gebedsdiensten bespeelde Hebbe het orgel, maar de trekzak haalde hij alleen tevoorschijn als ze thuis onder elkaar waren. Was hij goedgeluimd, dan schoof hij de keukentafel weleens opzij en haalde de trekzak uit z’n kist om vrolijke deuntjes voor hen te spelen. Dan tilde moeder Håkan op en danste ze met hem in de rondte. Hij sloeg zijn armen om haar nek, en haar warme, versnelde ademhaling kriebelde in zijn oor. Ze tolden door de keuken terwijl Hebbe speelde en met zijn voet de maat stampte, en ze lachten naar elkaar. Voor Håkan waren dat de beste momenten die hij kende. Hij dacht dat Hebbe en zijn moeder dat ook vonden, maar wanneer Hebbe de trekzak weer in de kist opborg zag hij er triest uit.

Hebbe speelde alleen als moeder ook goedgeluimd was, als hun buik gevuld was met een lekker maal en er een paar extra houtblokken in het fornuis lagen. Dan kuste Hebbe haar zelfs weleens op haar wang. Anders raakten ze elkaar eigenlijk amper aan.

Eén keer hoorde Håkan ordentelijk op het traporgel spelen, dat was in de laatste winter dat Hebbe nog leefde, voordat hij zes werd en lang nadat hij voor het laatst bij Hebbe op schoot had zitten hotsen. De winter liep ten einde, de rendierkuddes trokken langs richting de bergen, en een aantal herdersgezinnen overnachtte in bakhuizen en andere over de buurtschap verspreide gelegenheden. Voor Håkan waren het feestelijke momenten, een warm gestookt bakhuis met rendiervellen op de vloer en een knappend vuurtje in het fornuis. Hij mocht samen met de andere kinderen bloedkoeken eten, knapperig tot-enmet, en zijn wangen zaten onder het uitgesmolten rendiervet. Alleen kwam er deze keer een ander gezin bij hen overnachten en net voor Håkan moest gaan slapen, klopten ze op de deur.

‘Daar zal je d’n Jonsson hebben,’ zei Hebbe. Moeder haalde haar handen uit het sop en droogde ze aan haar schort, die ze losmaakte voor ze opendeed. Er stonden twee mannen te wachten, broers zo te zien, ze hadden allebei haar als gedroogd schoenenhooi.

‘Met z’n tweeën gekomen, zie ik,’ zei Hebbe. ‘Kan best,’ zei hij terwijl hij ze de hand schudde. ‘Nog wat vroeg, alleen.’

Ze kwamen spelen. D’n Jonsson – Ante – was de orgelspeler, zijn broer Lars keek toe. Jonsson speelde goddelijke muziek, dat had Håkan wel door, hoewel het geen gezangen waren die hij kende. Vibrerende, eigenaardige tonen waren het, lang uitgerekt, je hoorde amper nog het kraken en ruisen van dat oude orgel. Jonsson legde meer gevoel in zijn spel dan hij in het evangeliehuis ooit Hebbe had horen doen.

Håkan zat naast zijn moeder, zijn hand in de hare. Haar greep verkrampte naarmate Ante langer speelde. Moeders lip trilde. Toen Håkan uiteindelijk met zijn hand begon te wrikken zodat ze hem wat losser zou vasthouden, zag hij Jonssons broer leunend tegen de muur naar hen staan kijken. Håkan verstarde. Hij deed zijn uiterste best geen vin te verroeren en richtte al zijn aandacht op de orgelspeler. Hij dacht dat hij Lars vast ergerde omdat hij zijn aandacht er niet genoeg bij hield. Hebbe sloeg op zijn been in de maat van de muziek. Hij was zo ielig en oud vergeleken met deze twee.

Toen hij opnieuw steels naar Lars keek, stond die daar nog steeds naar ze te staren, al had Håkan niet eens een vinger bewogen. Håkan hield het niet meer. Zijn mond zakte open en hij huilde zo hard en jammerend als hij kon, liet tranen en snot rijkelijk de vrije loop. Ante onderbrak zijn gepomp op de pedalen, en de orgelklanken stierven weg.

Moeder voelde zich duidelijk opgelaten.

‘Håkan toch, wat doe je nou?’ foeterde ze. ‘Ga alsjeblieft verder,’ zei ze tegen d’n Jonsson, en ze knikte naar het orgel, ‘het was echt prachtig. Je speelt goed.’

‘We moesten er maar vandoor,’ zei Jonssons broer. Hij maakte aanstalten. ‘Morgen weer een lange dag.’

‘Wat ongelukkig dat het nu zo moest eindigen,’ zei moeder, die Håkan bij zijn schouders hield. ‘Het was werkelijk prachtig,’ richtte ze zich tot Ante.

‘We kunnen morgen wel weeromkomen,’ stelde Lars voor. Moeder antwoordde niet meteen. Håkan zat nog steeds te snikken en tussen Hebbes wenkbrauwen verscheen een diepe voor die alleen Håkan maar leek te zien.

‘Dat zou leuk zijn,’ antwoordde ze hem zo stralend als Håkan haar verder alleen gezien had wanneer Hebbe voor haar speelde en ze samen door de keuken dansten.

Hebbe deed zorgvuldig de orgelklep dicht. Moeder verontschuldigde zich bangelijk terwijl Ante en Lars Jonsson hun jas aandeden en vertrokken. Daarna daalde Hebbes stilte over het huis.

Die avond kreeg hij een pak slaag van moeder.

Het was de eerste en enige keer. Moeder die anders nooit een harde hand had.

En het orgel, dat liet Hebbe naar de bergschuur brengen.

Hebbe toonde Håkan die laatste zomer zijn wereld, hij had bij Norsjö Machines een bakbrommertje gekocht. Het was bijna net als toen Håkan hotsend op Hebbes schoot zat, maar nu zat hij voor op de brommer in de bak, die harder en hoekiger was en minder warm dan Hebbe. Samen reden ze dan weer hier- en dan weer daarheen, Håkans haren wapperden in de wind en hij glimlachte zo breed dat hij allemaal ongewenste muggen en vliegjes in zijn keel kreeg. Hebbe lachte als Håkan weer begon te kuchen en schrapen, en zei dat hij zijn lippen op elkaar moest houden. Maar ondertussen zat hij, Hebbe, er ook breed glimlachend bij.

Hebbe had nog een grote rugzak met leren riemen uit de tijd dat hij gemobiliseerd was, die stopten ze vol met boterhammen en thermoskoffie. Hebbe gaf Håkan een klein mes dat hij, net zoals Hebbe, aan zijn riem kon dragen. Het bungelde als hij bewoog, stootte zachtjes tegen zijn heup. Håkan struikelde steeds omdat hij meer naar het mes dan voor zich keek. Dan moest Hebbe lachen. Het was meestal een vriendelijk lachen, maar soms lachte hij zo dat Håkan het diep in zijn neus voelde prikken.

Een enkele keer tuften ze over pas aangelegde wegen, maar meestal beperkten ze zich tot oude karrensporen en platgetreden bospaden. Ze reden met de brommer zover als het kon en gingen dan te voet verder, hand in hand. Op een keer, toen ze samen bij een vuurtje zaten, werd Hebbe triestig. Niet dat hij moest huilen. Hij werd alleen matter en stilletjes.

‘Mijn vader heeft me nooit iets bijgebracht,’ zei hij. ‘Mijn broer gaf hij wel heel veel mee. Alles wat ik weet, heb ik me zelf bijgebracht,’ zei hij en hij sloeg een arm om Håkans dunne schouders. ‘Ik wil je wat bijbrengen, begrijp je wel?’ vervolgde hij. Håkan knikte.

‘Weet je het zeker? Dat je het echt begrijpt?’

‘Hm, ik begrijp het.’ Håkans stem was dunnetjes. Hij zei niet graag nee als Hebbe zo plechtig deed.

Hebbe wist veel over het bos en alle leven daarin. Hij wees hem waar mooi stookhout stond voor de komende winters. Hij liet de mierenhopen zien, wees de teerkuilen en greppels aan die hij uitgegraven had. Op een droge open plek midden in het bos harkte hij met zijn vingers wat houtskooltjes uit de grond. In die kool, vertelde hij, daarin zaten de twee mooiste huizen uit de buurtschap. Zijn vader had ze laten afbreken, domweg om ze tijdens de Tweede Wereldoorlog te verkolen. Hij had geld willen verdienen, zei Hebbe, maar wat leverde het hem helemaal op. En z’n vrekkigheid maakte hem weinig geliefd.

Op een keer stuitten ze diep in het bos op een schuur die volgens Hebbe van hen was. Hij wees naar een berk die door de bliksem gespleten was, een van de grote takken was pal op het dak gevallen.

Het dak oogde ingedeukt en waar de dakspanen naar beneden waren gekomen zat een gat. Ze stapten over de drempel omdat Hebbe wilde kijken hoe erg het daar binnen was en werden overrompeld door een prikkende teergeur. Håkan vond het lekker ruiken, al kriebelde het in zijn neus. Het was er schimmig. Het enige licht wurmde zich tussen de dunne, kierende balken door naar binnen en onthulde dikke stofwolken die opdwarrelden bij iedere stap die ze zetten. Håkan kon eerst niets zien, daarna ontwaarde hij in een hoek van de schuur de omtrek van een paar tonnen.

Hebbe beklopte een ervan. Een compacte klank, alsof hij gevuld was. Hebbe inspecteerde het houtwerk bij het gat in het dak door er met een mes in te priemen. Tevreden stelde hij vast dat de schade minder groot was dan hij gevreesd had, een nieuwe lat ertussen zou genoeg zijn.

‘Daar moeten we mee aan de slag. Maar niet vandaag,’ zei Hebbe en hij trok Håkan aan zijn mouw mee naar buiten.

Diezelfde zomer leerde Håkan vissen. Meestal nam Hebbe voor Håkan de kleinere hengel en de vliegen mee. Hebbe zelf had een lange, imposante vlieghengel. ‘Dit is geen prulding,’ zei Hebbe, ‘ik heb ’m bij Leidesdorff besteld.’ Hij vertrouwde het Håkan toe ervoor te zorgen dat die hengel tijdens hun tochtjes niet beschadigde. En hoewel Hebbe Håkan met kennelijk plezier wegwijs maakte in het bos, leek hij hem met nog meer plezier te laten zien hoe je je hengel moest uitwerpen, waar de beste stromingen stonden, hoe je vliegen bond en hoe je kon zien waar je het best op snoek, vlagzalm en, Hebbes favoriet, die fraai gespikkelde zalmforel kon vissen. Pas veel later zou Håkan beseffen dat hij misschien nog wel meer dan het vissen leerde wat het was om iets gezamenlijks te hebben.

Anders dan Hebbe bespeelde moeder geen instrument, maar ze maakte op eigen wijze muziek die vertelde hoe het met haar ging. Was het buiten mooi weer en maakten de koeien het goed, dan neuriede ze wat voor zich uit en ze bespeelde het instrumentarium dat ze tot haar beschikking had. De koffiekopjes en -schoteltjes tinkelden gezellig, de melkseparator snorde en zong, en het afwasteiltje gonsde. Was ze opgewekt, dan was het of die monterheid in het hele huis weerklonk. Liep Hebbe zich te ergeren, dan vloekte, dreigde of sloeg hij niet, maar werd hij stil, een stilte die neerdaalde over het hele huis, en dan kroop Håkan weg in het donkere, warme holletje naast de houtkorf in de keuken. Waren ze allebei boos, dan was Hebbe stil, maar liet moeder allerminst zachtzinnig vaatwerk en fornuisringen kletteren.

Ruzie maakten ze bijna nooit.

Maar wel op de avond dat Håkan voor het eerst iets gevangen had, een plots opglimmend zalmforelletje dat voordat Håkan de hengel ophaalde er in het heldere beekwater met de vlieg vandoor wilde zwemmen. Håkan zelf was al trots genoeg, maar Hebbe was nog trotser, hij wierp zijn pet in de lucht en zong tot het van alle kanten weerkaatste. Het klonk als op de radio en Håkan was blij en verbaasd tegelijk. Als hij dit straks aan moeder zou vertellen! Maar van vertellen kwam het niet. Toen ze thuiskwamen stuurde moeder hem naar buiten, en hij slenterde een tijdje over het erf met een stok die hij bij het houthok gevonden had. Hij peurde wat in de bloemperken en in de verse kippenstront en kon ze helemaal buiten horen, moeder die tegen Hebbe tekeerging. Hij liet de stok liggen en liep naar het woonhuis, kwam stapje voor stapje dichterbij. Het schreeuwen hield aan. Hij wilde Hebbe helpen, maken dat moeder zou stoppen met schreeuwen, en liep steeds sneller. Hij glipte naar binnen. Stilletjes, zodat ze hem niet hoorden en boos werden op hém.

Ze stonden in de keuken en hadden hun kalmte hervonden toen Håkan naar binnen ging. Ze zagen hem niet.

‘Ik vind het maar niks dat je zo veel tijd in je eentje met hem spendeert,’ zei moeder. Haar stem klonk bedaard, maar als een roestige spijker, kapot en droog. Håkan begreep niet waarom ze daar een hekel aan zou hebben.

In de keuken hing de geur van het zalmforelletje dat ze als warm maal zouden eten. Hebbe mompelde een antwoord. Håkan sloop dichterbij en keek door de halfopen deur de keuken in. Hebbe stond met zijn rug naar hem toe, het was een rug die van zich af beet. Een rug die, als hij een pels had gehad, zijn haren had opgezet, net als hun kat weleens deed. Maar Hebbes blauwgeruite houthakkershemd was geen pels. De manchetten waren onderaan besmeurd met bloed door het schoonmaken van de vis.

‘Ik heb me steeds om je bekommerd, Margareta, al die jaren. Denk je dat ik hem iets zal laten gebeuren?’

‘Nee, nee zeg. Vanzelf niet. Het is alleen. Het is per slot niet jóúw joch,’ antwoordde moeder en het was Håkan een raadsel wat ze bedoelde. Hij was wel degelijk het joch van Hebbe, hij was van top tot teen het joch van niemand anders dan Hebbe.

Toen nam Hebbe haar stevig bij de kin, aan de ene kant zijn duim en aan de andere kant zijn vingers, net alsof hij haar lippen tot een tuitend vissenbekje wilde knijpen.

Håkan hoorde hem luid en duidelijk.

‘Ik zal je zeggen dat dat joch. Die zal zo veel als kan de mijne wezen.’

Moeder zei niets. Ze trok een pikzwart gezicht en stond daar maar. Hebbe liet haar los en beende naar buiten, zo van slag dat hij Håkan niet eens zag zitten. Håkan rende hem roepend achterna. Maar Hebbe had het bakbrommertje gestart en knetterde er met zo’n vaartje vandoor dat de sporen in het steenslag stonden. Håkan had zielsgraag met hem mee willen gaan.

Ze waren vaak te vinden bij de Måckavan, een ondiepe tegenstroomse rivierbedding, een uitloper van de machtige rivier de Vindelälven, die tot diep in het bos doordrong en zich in tegengestelde richting een weg terugbaande. Kenmerkend voor de kreek waren de keien, het was alsof reuzen er een potje kogelstoten hadden gedaan met rolkeien zo groot als halve rotsblokken. De stenen staken op gelijke afstand op een rijtje boven het water uit. Je kon er met een boot onmogelijk voorbij.

Van tijd tot tijd zei Hebbe dat als zijn werk met Håkan gedaan was niemand daarbuiten de weg zou weten zoals hij. Voor Håkan was het avontuur, rondstruinen tussen mos en varens diep in het bos, waar zonnestralen amper kwamen, bepakking op de rug en berkentakken vol loof in de hand om de muggen mee weg te zwaaien. De bomen die ze passeerden waren groot en zwaar en zwiepten slierten donker baardmos in hun gezicht.

Hebbe wees hem alle plekjes waar hij zelf als kind kwam. Hij liet hem het domein van de bever zien, die het jonge geboomte omverknaagde en de beek indamde. Hij wees hem holen en schuilplaatsen. Sommige waren oud en verlaten, bij andere kregen ze de kans jongen te bespieden die zich in de zomerwarmte naar buiten waagden.

Die dagen samen. Ze griften een plattegrond in Håkan, met daarop alle bomen en holen waarover Hebbe vertelde, alle graspollen, alle keien die hij springend veroverde.

Van dat springen werd Hebbe nerveus. Håkan dartelde van de ene grote kei naar de volgende, als een geitje, steeds dieper de kreek in.

‘Je hebt talent, jong, voor dat springen,’ zei Hebbe op een keer toen Håkan weer bij hem terug was. ‘Zo goed heb ik het nooit gekund, zelfs niet toen ik net zo oud was. Maar dit is ons geheimpje,’ zei hij en hij gaf hem een vertrouwelijke por. ‘Geen woord tegen mama dat je zo springen mag.’

Håkan schudde zijn hoofd. Hij zou het nooit ofte nimmer zeggen.

Als Håkan later als volwassene terugdacht aan die dagen, die zich aaneenregen tot weken en maanden, dan dacht hij dat ze draaiden om het doorgeven van kennis. Dat Hebbe hem de wereld wilde laten zien zoals hij hem zag.

Het was eigenlijk niet dat Hebbe nou zo oud was. Niet echt. Hij was inderdaad van een zekere leeftijd, het gezinsleven was hem pas laat toegevallen, en Håkan al helemaal. Maar hij was niet alleen mager, maar ook pezig. Onvermoed sterk. Hij had een veerkracht in zijn pas die kerels zowel jonger als ouder dan hij ontbeerden, en wat hij aan brute kracht tekortkwam, compenseerde hij met zijn denkvermogen.

Nee, Hebbe was niet eens echt oud. En toch leek het alsof hij die zomer haast had, hij werkte met niet-aflatende energie. Hij legde voorraden aan. Deed klussen in huis, was steeds aan het rommelen. Hij repareerde de omheining, zorgde dat hout- en turfhok goed gevuld waren. Hebbe was als een overijverige eekhoorn die de eerste sneeuw al ruiken kan. En hij trok eropuit met Håkan, een klein joch dat de nodige lessen kreeg. Een heel leven aan lessen, in een paar maanden tijd. Hoe je het best een velsnede zet en hoe je boomstammen leest om te weten welke kant je moet hebben. Waar hij wild gevogelte kon vinden en hoe hij elanden op het spoor moest komen.

In een onafgebroken woordenstroom sprak Hebbe met hem over vroeger en nu en de toekomst.

Op een nazomerochtend nam Hebbe Håkan mee naar het balkenwater bij Gidnicken om de kerels daar op te zoeken en hem te laten zien hoe het eraan toeging. Hebbe kon zich niets anders indenken dan dat Håkan in het bos zou werken, net als hijzelf, hij stak die verwachting niet onder stoelen of banken. Hij zag geen toekomst in het boeren. Margareta mocht dan nóg zo dol op haar koeien zijn, het kostte meer dan het opleverde, zei hij.

Vanaf zijn post zag Håkan hoe de grote zinkkuipen als vierkante eilandjes uit het water omhoogkwamen, met elkaar verbonden door bomen, stammen die met kettingen aan elkaar vastzaten en een kanaal vormden voor het drijvende hout. De zon brandde op Håkans hoofd en zijn hemd was plakkerig van de warmte. Een paar van de vlotters hadden hun hemd uitgetrokken en hun bast glom. Terwijl Hebbe met zijn makkers stond te lachen en praten, ging Håkans aandacht naar het gespetter en gelach dat hij even verderop hoorde. Het kwam van een paar jongens, niet veel ouder dan hijzelf, die in de wakken tussen het hout doken. Soms stonden ze te balanceren op de stammen. Het water zag er koud uit. Håkan kon zien dat ze blauwe lippen hadden, ook al stond hij er een eindje van af.

‘Dat is strikt verboden, hoor je me,’ klonk het achter hem en hij voelde zich betrapt.

‘Mm.’

‘Raken ze onder het hout, dan kunnen ze verzuipen. De stammen kunnen boven hun hoofd dichtslaan.’ Håkan keek Hebbe steels aan en knikte.

‘Ik kan je laten springen. Dat wel. Maar ik kan je niet hier het water in laten gaan,’ zei Hebbe. Hij keek ernstig en Håkan wist niet wat hij moest zeggen. Want hij wilde zo graag. Onder zijn pet plakte zijn haar op zijn voorhoofd en het water glinsterde. Even poedelen zou heerlijk zijn.

‘Ik weet een ander plekje waar het kan,’ zei Hebbe. Håkans glimlach was zo breed dat hij kramp kreeg in zijn wangen.

Hebbe nam hem mee naar een vennetje dat even verderop lag, en opgewekt deden ze allebei hun kleren uit.

Håkan kon een paar slagen zwemmen – enthousiast liet hij zien hoe – maar Hebbe schudde alleen zijn hoofd. Hij kon niet zwemmen. Dat was een raar idee, Hebbe had zo lang als vlotter gewerkt, op de rivier geleefd zelfs.

Het was de eerste en enige keer dat Håkan Hebbe in zijn nakie zag. Zijn onderarmen waren gebruind, maar zijn verdere lijf was zo bleek dat het was of het nog nooit zon gezien had. Op zijn rug liep een web van dunne, zilverige lijntjes. Håkan vond het mooi, maar wat hij zag beangstigde hem ook en hij vroeg er niet naar. Een plukje haar, peper-en-zoutkleurig, prijkte op zijn scherpe borstbeen.

Juist dat plukje haar zag Håkan voor zich toen Hebbe in zijn kist lag, al droeg hij dan zijn zondagse pak met een wit hemd dat tot bovenaan dichtgeknoopt was. Zijn handen lagen waardig op de deken. Hebbe had ze na hun gepoedel weer warm moeten wrijven, maar ondanks de kou lachte hij van oor tot oor toen hij zei dat hij zoiets als dit al zeker vijftig jaar niet meer gedaan had. Zijn nagels zo blauw als bij het vennetje, alleen wat zwarter onderaan.

Toen ze poedelden was Hebbes haar nat en verwaaid. In de kist was het keurig gekamd, zijn mond stond open. Håkan huilde. Hebbe was netjes. Hij liep erheen en omhelsde Hebbe, voor zover dat ging. Hij rook niet meer naar Old Spice en hars. Håkan dacht dat Hebbe broos zou aanvoelen, brozer nog dan hij oogde, maar hij voelde juist stevig. Zwaar, rustend onder de palmen van zijn handen. Hem omhelzen voelde onwennig. En hij, Håkan, zou hem hebben leren zwemmen.

Moeder had het nooit een prettig idee gevonden dat Hebbe er alleen op uit trok, of hij nu ging vissen bij de stroomversnelling of de ski’s onderbond om te gaan werken in het bos.

‘Wat áls, Hebbe. Stel je toch voor.’ Dat ‘als’.

Hebbe foeterde altijd net zo hard terug.

‘Alsof je altijd maar rekening moet houden met “als”!’ spuugde hij eruit. Maar dat ‘als’ kwam ten slotte toch. Toen Håkan van steen naar steen was gesprongen en Hebbe geduldig met zijn hengel had gesjouwd zodat die niet stuk zou gaan. Toen ze van hot naar her hadden gebanjerd, bosbessen zo van de struiken hadden gegeten tot Håkans vingers en broek onder de vlekken zaten. Toen Håkan met een wolk van zwijgen en verontwaardiging om zich heen had gelopen omdat hij niets, helemaal niets aan de haak had gekregen terwijl Hebbe een vlagzalm had kunnen ophalen. Toen Hebbe Håkan had meegetroond naar een hol in de buurt, om naar de jonge vosjes te kijken. Juist toen sloeg het ‘als’ toe.

‘We moeten op huis aan,’ zei Hebbe kortaf. Hij had donkere wallen onder zijn ogen en greep naar zijn schouder.

‘Maar we zijn hier nog maar net!’

Håkan hoorde zelf dat hij jammerde. Hebbe had een hekel aan dat gejammer. Soms kon hij het niet helpen.

‘Ik ben draaierig. We moeten op huis aan.’

‘Ah, toe! En de vossen dan? Ik wil de vossen zien!’

Hebbe pakte hem bij zijn pols en dat was genoeg. Stilletjes snikkend hielp hij hun spulletjes te vergaren. Hij staarde naar de grond, die was stekelig van de dennennaalden. Ze zeiden allebei geen woord. Hebbe wreef over zijn bovenarm. Håkan hoorde hem af en toe kreunen. Hebbes gezicht was grauw en bezweet. Toen Håkan dat zag wilde hij sneller lopen, of juist helemaal stil blijven staan. Hebbe zei dat Håkan moest opschieten. Praten kostte hem hoorbaar moeite. Håkan verbeet zich en liep zo stevig mogelijk door.

Na een poosje merkte Håkan dat er niemand meer naast hem liep. Hij hield zijn pas in en draaide zich om.

‘Hebbe…?’

Hebbe was naast het pad op de grond gaan liggen. Hij had zijn ene hand nog steeds om zijn bovenarm.

Hij gaf geen antwoord. Håkan schraapte zijn keel en probeerde het opnieuw. Er kwam niet veel meer dan een fluistering uit.

‘Hebbe.’

Een stap dichterbij. Nog een. Hij zei het harder. ‘Hebbe!’

Een derde stap. De tranen begonnen te stromen, ze prikten in zijn wangen. ‘Hebbe, toe, Hebbe. Papa?’

Zijn stem begaf het. Het anders altijd zo welluidende bos. De suizende boomtoppen en de knappende takken. De droge grond die knisperde onder hun voeten. Het vogelgekwetter en het gezoem van muggen en insecten. Niets daarvan hoorde Håkan, hij zag alleen maar Hebbe, die daar lag met zijn hand om zijn bovenarm, ook al schreeuwde Håkan dat hij wakker moest worden.

Hebbe bleef liggen waar hij lag en Håkan draaide zich om en rende ervandoor. Als een klein haasje. En niet als de veelvraat die hij volgens Hebbe was.