DE BETEKENIS VAN WOORDEN

Hedde Zeijlstra

De betekenis van woorden

Het Nederlands van nu – deel 1

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Hedde Zeijlstra 2023

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Stroomberg

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 616

ISBN 978 90 284 5177 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 284 5176 6

Inhoud

Inleidende woorden

KLEINE WOORDEN, GROTE BETEKENISSEN

1 Hebben of zijn?

2 Odd men out

3 Met kleine stapjes vooruit

4 Het redelijk alternatief

5 Hoe kunnen we beleefd blijven?

6 Hoe gedraagt zich zich?

EEN WERELD AAN BETEKENIS

7 Er is een wereld…

8 Uw bevel is mij een wens

9 Aan een half woord genoeg

10 Snap je wat ik bedoel?

11 Een ander land

LOGISCH GESPROKEN…

12 Iemand, niemand, iedereen

13 De Koeterwaal

14 Nevernooitniet

15 Een genderneutraal voornaamwoord

16 Mooi rood is niet lelijk

GOEDE COMBINATIES

17 Over het lopen van Marie

18 The sound of silence

19 Waarin een klein mens groot kan zijn

20 De helaasheid van Sywert van Lienden

21 Geen gezeik, iedereen rijk!

22 Nieder woord bestaat

STEL JE VOOR

23 Een kwestie van smaak

24 Voetbal je?

25 Laten we het over de toekomst hebben

26 De koning van Frankrijk

27 De man die zijn vrouw voor een hoed hield

28 Da’s logisch, toch?

NET EVEN ANDERS

29 Zo ingewikkeld hoeft dat niet te zijn

30 It takes three to tango

31 Voer eendjes, geen oorlog!

32 Het schaap met vijf poten en de kat zonder staart

33 De kameleon

EEN TANDJE ERBIJ

34 Mien, Mien, Mien, heb jij mijn eenhoorn soms gezien?

35 Belangrijke vragen

36 Op zoek naar de verloren tijd

37 Balletje-balletje

38 Houd je van vlees, dan braad je in Croma!

39 Alle kinderen zijn toch hetzelfde

40 Optreden of aftreden

En een woord tot slot

Inleidende woorden

Woorden hebben betekenis. Ze verwijzen naar mensen, dingen of gebeurtenissen, naar het verleden of naar het heden, naar wat mogelijk of zelfs noodzakelijk is, naar wat verwacht is of onverwacht, naar iets wat eeuwig kan duren of wat in een seconde weer voorbij is.

Toch gebruiken we in de regel geen losse woorden om onze gedachten, gevoelens of wensen uit te drukken. Daarvoor gebruiken we meestal zinnen. Het zijn hele zinnen die we gebruiken om met een ander te communiceren of om onze diepste gedachten of verborgen verlangens toe te vertrouwen aan het papier. Soms zijn die zinnen heel kort. Er zijn zelfs zinnen die uit een enkel woord bestaan, bijvoorbeeld: Ga! Veel vaker zijn die zinnen langer en kunnen ze zelfs uit verschillende hoofd- en bijzinnen bestaan.

Zinnen hebben dus betekenis. En de betekenis van een zin volgt natuurlijk uit de betekenis van de woorden in die zin. Dat is een eeuwenoud principe dat aan alle talen ter wereld ten grondslag ligt. Maar hoe die betekenis precies volgt, is vaak onduidelijk. Zo kunnen we een verleden tijd gebruiken zonder het over het verleden te hebben (Was jij nu maar bij mij!), en de tegenwoordige tijd om het over de toekomst te hebben (Morgen regent het). Ook is het lang niet altijd duidelijk wat een woord precies betekent. Veel Neerlandici hebben zich het hoofd gebroken over de betekenis van woorden zoals toch of maar. Bovendien hebben sommige woorden een veel abstractere betekenis dan we denken. Woorden als kunnen en moeten gaan niet zozeer over mogelijkheden of verplichtingen, maar drukken zogenaamde mogelijke werelden uit. En om de betekenis van woorden als iemand en iedereen goed te begrijpen, moet je zelfs de wiskunde in duiken.

Wat woorden en zinnen precies betekenen is een heel vakgebied, soms ook wel semantiek genoemd. Vaak geldt dat als een moeilijk vakgebied, omdat het niet alleen inzichten gebruikt uit de taalkunde, maar ook uit de filosofie, wiskunde en logica. Maar het is ook een machtig interessant gebied dat niet alleen voor ingewijden toegankelijk zou moeten zijn. Daarom neem ik u in dit boekje mee in de wondere wereld van de semantiek. In korte stukjes bespreken we wanneer Mark Rutte met Linda de Mol trouwt, waarom mannelijke voornaamwoorden al lang en breed zijn afgeschaft, en wat mogelijke en onmogelijke woorden zijn.

Een eerste kennismaking met de betekenis van woorden. Een kennismaking met het Nederlands van nu!

KLEINE WOORDEN, GROTE BETEKENISSEN

Sommige woorden gebruik je dagelijks, zonder precies te weten wat ze betekenen. Dat geldt vooral voor allerlei kleine woordjes. Bijvoorbeeld men. Waarom zeg je soms men en soms je? Wanneer hoor je u te zeggen? Waarom gaat het ene voltooid deelwoord met hebben en het andere met zijn? En neem woorden als toch, maar of zelfs. Je gebruikt ze heel vaak, maar bijna niemand weet wat ze precies betekenen. U binnenkort wel. Net als de betekenis van zich in zich vergissen. En waarom gebruiken de Fransen eigenlijk het woord voetstap als ze niet bedoelen?

1

Hebben of zijn?

Er zijn van die dingen in taal die je onbewust altijd goed aanvoelt maar waarvan lang niet duidelijk is waarom dat zo is. Dat geldt bijvoorbeeld voor de keuze tussen hebben en zijn met een voltooid deelwoord:

Hij heeft een boek gekocht

Marie heeft taart gegeten

Hans is naar Amsterdam gekomen

De vaas is gevallen

Zij hebben gedanst

Gekocht, gegeten en gedanst zijn voltooid deelwoorden die je met hebben combineert; gekomen en gevallen combineer je met zijn. Dat betekent dat kopen, eten en dansen een eigenschap moeten hebben die bij komen en vallen ontbreekt, en andersom natuurlijk. Om te achterhalen hoe dat zit, kunnen we het beste naar het onderwerp kijken.

In talen als het Nederlands heeft iedere zin een onderwerp. Op school leer je dat het onderwerp de handeling uitvoert en het lijdend voorwerp die handeling ondergaat. In de eerste zin is hij degene die de handeling van het kopen uitvoert en is een boek hetgeen gekocht wordt. Je kunt het ook op een andere manier aantonen, namelijk door van het werkwoord een zelfstandig naamwoord te maken. De betekenis van de zin Hij koopt een boek kun je ook overbrengen door te zeggen: Hij is een koper van een boek, net als Marie eet taart vrijwel hetzelfde betekent als Marie is een taart-eter. In zinnen met een onderwerp en een lijdend voorwerp is het onderwerp dus de handelende persoon. Het is moeilijk tegenvoorbeelden hiervoor te vinden (hier ligt een uitdaging, lezer…).

Maar hoe zit het met werkwoorden die in tegenstelling tot kopen of eten geen lijdend voorwerp hebben, zoals dansen of vallen? Daar liggen de zaken wat ingewikkelder. Bij sommige van dit soort werkwoorden voert het onderwerp nog steeds een handeling uit. Bij Zij dansen bijvoorbeeld zijn zij degenen die dansen. Ook kun je zeggen: zij zijn dansers. De rol van het onderwerp is in Hij koopt een boek en Zij dansen hetzelfde. In beide gevallen is het onderwerp de uitvoerder van de handeling die door het werkwoord wordt aangegeven.

Maar bij vallen en komen ligt dat heel anders. Je kunt niet zeggen dat die vaas een valler is. Als de vaas gevallen is, heeft die vaas dat vallen niet zelf uitgevoerd of veroorzaakt. Het is veel waarschijnlijker dat je dat zelf hebt gedaan, of een andere huisgenoot of de kat (een groot voordeel van een kat is dat je die van bijna alles wat misgaat de schuld kunt geven). Nu geldt dat misschien niet voor alle gevallen van vallen. Bij Kees is in de gracht gevallen kan het natuurlijk zo zijn dat hij er bewust in is gesprongen. Maar dat hoeft niet zo te zijn. Je kunt er ook per ongeluk in vallen, en, sterker nog, als je zegt dat Kees in de gracht is gevallen, lijk je zelfs te suggereren dat het niet expres was. Anders had je wel gezegd dat Kees de gracht in is gesprongen.

Datzelfde geldt voor een werkwoord als komen. Bij een zin als Hans komt naar Amsterdam is Hans er misschien wel verantwoordelijk voor dat hij Amsterdam bereikt, maar dat wil nog niet zeggen dat hij daarvoor zelf de noodzakelijke actie uitvoert. Als hij met de trein komt, is het eerder de machinist die de handeling uitvoert, en met de auto hoeft hij ook niet de chauffeur te zijn. Het is zuiverder om te zeggen dat Hans de handeling van het komen heeft ondergaan, net als de vaas het vallen. En voor wie nog niet overtuigd is: je kunt niet zeggen dat Hans een komer is.

Blijkbaar hebben sommige werkwoorden een onderwerp dat een handelende persoon is, en andere werkwoorden een onderwerp dat die handeling ondergaat. En het is precies dat onderscheid dat bij voltooide deelwoorden de keuze bepaalt tussen hebben en zijn. Werkwoorden waarvan het onderwerp de handeling ondergaat, gaan met zijn, andere werkwoorden met hebben.

Bij sommige werkwoorden kun je dat verschil zelfs heel mooi zien. Fietsen lijkt een typisch werkwoord waarvan het onderwerp een handelende persoon is. Als Kim fietst is Kim een fietser. Je zegt dus ook: Kim heeft gefietst. Maar bij een zin als Kim is in de sloot gefietst gebruik je plotseling zijn. De zin Kim heeft in de sloot gefietst heeft een heel andere betekenis. De reden voor het gebruik van zijn hier is dat je meestal niet bewust de sloot in fietst. Ook al ben je nog zo’n goede fietser, als je de sloot in fietst heeft dat meestal een andere oorzaak dan je eigen fietsvermogen, en als ongelukkige fietser in de sloot ben je dan het noodlottige slachtoffer van die oorzaak.

Gelukkig ga je zo met hebben en zijn niet meer de sloot in.

2

Odd men out

Het rijtje persoonlijke voornaamwoorden (pronouns in moderner jargon) in het Nederlands oplepelen lijkt niet zo moeilijk. Enkelvoud: eerste persoon ik, tweede persoon je/jij, derde persoon hij/ zij/het; meervoud: eerste persoon we/wij, tweede persoon jullie, derde persoon ze/zij. Maar daarmee zijn we er nog niet. Er zijn maar liefst twee persoonlijke voornaamwoorden die in dit rijtje ontbreken: de beleefdheidsvorm u (waarover later meer) en het algemene voornaamwoord men.

Dat men is een beetje een vreemde eend in de bijt. Het gebruik van men is behoorlijk in verval geraakt. Waar men in de 19e eeuw in geschreven teksten nog bijna 4 keer per 1000 woorden voorkwam, is dat nu nog minder dan 6 op de 10.000. Bijna tien keer zo weinig. En als het dan al voorkomt is dat voornamelijk in wetenschappelijke teksten of serieuze krantenberichten. In het alledaagse gesproken Nederlands is men zo goed als verdwenen.

Die ontwikkeling zie je in meer talen. In het Engels, waar ooit het woord man (soms ook geschreven als men) als een soort algemeen voornaamwoord kon worden gebruikt, is dat gebruik al rond de 15e eeuw helemaal verdwenen. Nadien kwam nog wel het woord one (met de betekenis van het Nederlands men) op, maar het gebruik van dat one is altijd tot het formele Engels beperkt gebleven.

In het Duits daarentegen is man nog steeds in zwang. Daar komt het bijna net zo vaak voor als het woord ich (ik) en zelfs nog vaker dan de tweede persoon du. Het Duitse man wordt nog altijd actief in de spreektaal gebezigd en wordt dus niet zoals in het Nederlands of het Engels beperkt tot het formele taalgebruik.

In talen waar een woord als men min of meer verdwenen is, nemen andere voornaamwoorden die taak over. Dat is meestal de tweede persoon, zoals in het Nederlandse Je mag hier niet roken of het Engelse You can’t smoke in here. Maar ook andere voornaamwoorden kunnen worden ingezet, zoals ze in Ze gebruiken veel meer Engels tegenwoordig of we in We eten in Nederland ’s avonds warm. De betekenis van je, ze of we is dus steeds meer veralgemeniseerd.

En daarin zien we een soort taalkundig stuivertje-wisselen. Je kunt aan de ene kant een rijker systeem van persoonlijke voornaamwoorden hebben waar ieder voornaamwoord een heel specifieke betekenis heeft. Een taal met zo’n systeem is het Duits waar du duidelijk jij betekent en niet iets algemeners. Aan de andere kant kan een taal ervoor kiezen om dat voornaamwoordsysteem juist wat eenvoudiger te houden en sommige voornaamwoorden wat algemener in te zetten. Zo’n taal is bijvoorbeeld het Engels. Het Nederlands zit daar dan met het halfslachtig gebruik van men tussenin.

Het lijkt dus wel alsof talen aan de ene kant de behoefte hebben aan een algemeen voornaamwoord zoals men, maar aan de andere kant het aantal voornaamwoorden niet willen vergroten. Een mooi voorbeeld van die wisselwerking kun je terugvinden in het Frans. Het Frans kende in de 19e en in de eerste helft van de 20e eeuw een specifiek woord dat men betekende: on. On mange betekende zoiets als Men eet, maar kon ook goed gebruikt worden in situaties waarin we in het Nederlands We eten zouden zeggen. Dat on ging het woord nous (wij in het Frans) steeds vaker vervangen, zo sterk zelfs dat in het huidige gesproken Frans nous nauwelijks meer voorkomt. On is nu vooral een eerste persoon meervoud en heeft de betekenis van men grotendeels weer achter zich gelaten.

En daarmee is de cirkel weer rond. Men kent geen men meer in het Frans.

3

Met kleine stapjes vooruit

Soms laat de herkomst van een woord zich na enig puzzelen raden. Neem het woord terug. Met enige verbeelding kun je zien dat dit van het Middelnederlandse te rugghe komt. In de richting van je rug. Vergelijkbaar met het Engelse back. Maar een enkele keer is die herkomst veel mysterieuzer.

Neem de Franse ontkenning pas. Pas maakt deel uit van de constructie ne … pas (als in Je ne mange pas – Ik eet niet). In het Frans worden er in een ontkenning altijd twee woorden gebruikt; overigens wordt in het gesproken Frans dat ne vrijwel altijd weggelaten. De historische achtergrond van het woord pas is op zijn zachtst gezegd wat merkwaardig. Het betekent namelijk ‘voetstap’. Hoe is de betekenis van ‘voetstap’ veranderd in ‘niet’? Dat is een fascinerend verhaal.

We gaan terug naar de 13e eeuw. De enige ontkenning in het Frans tot ongeveer 1200 was dat woordje ne, een heel kort woordje dat ook nog eens eindigt op een zwakke klinker. Nu is er niks mis met korte woorden die eindigen met een zwakke klinker. Het lidwoord de is ook zo’n woord, en dat functioneert uitstekend. Maar zulke korte woorden hebben wel een nadeel: ze zijn moeilijk om te benadrukken. Ik zie DE auto klinkt bijvoorbeeld veel minder natuurlijk dan Ik ZIE de auto of Ik zie de AUTO. Nu hoef je lidwoorden gelukkig zelden te benadrukken. Maar voor ontkenningen is dat een ander verhaal. In het Nederlands is dat geen probleem. Het Nederlandse niet, met een volle klinker en ook nog eens eindigend op een harde t, laat zich makkelijk benadrukken. Ik wil dat NIET heeft een heel andere lading dan IK wil dat niet; beide klinken heel natuurlijk. Maar het benadrukken van dat kleine woordje ne is niet goed mogelijk.

Omdat je zo’n woordje als ne zelf niet kunt benadrukken, greep het Frans terug op andere woorden, zogenaamde woordversterkers. Dat zijn woorden die een minimale hoeveelheid uitdrukten: mie (kruimel) of grain (graankorrel) voor ontkenningen bij werkwoorden die met eten te maken hebben, goutte (druppel) voor ontkenningen bij drink-werkwoorden, of point (punt) bij werkwoorden die over spreken gaan. Ik eet geen kruimel of Ik eet geen graankorrel klinkt inderdaad veel sterker dan Ik eet niet. Ik drink geen druppel heeft ook zo’n versterkend effect. En Ik heb nog geen punt gezegd is veel nadrukkelijker dan Ik heb niet gesproken. Deze combinaties werden steeds vaker gebruikt als versterker voor ontkenningen, tot ze gemeengoed werden. Net als de versterker voor werkwoorden van beweging: pas. Ik zet nog geen voetstap is veel sterker dan Ik loop niet.

Omdat deze woorden steeds vaker gebruikt werden als versterkers van ontkenningen, verloren ze in de combinatie met ne hun oorspronkelijke betekenis. Dat gebeurt meestal met woorden die vaker worden gebruikt. Een woord als best was ooit niets meer dan de overtreffende stap van goed (goed – beter – best), maar wordt tegenwoordig ook vergoelijkend gebruikt, bijvoorbeeld in zinnen als Ik vind dit best moeilijk.

Met het vervagen van die oorspronkelijke betekenissen werden deze versterkers inwisselbaar en raakten sommige ervan overbodig. Na een eeuw of wat, zo tegen het einde van de middeleeuwen, bleven er nog maar twee over: pas en point. Pas werd vooral in het noorden van Frankrijk gebruikt, point in het zuiden. Omdat het Frans gesproken in het noorden vanwege de invloed van Parijs het meest dominant was (en nog steeds is), legde point het af tegen pas en bleef die laatste als enige versterker over. En dus kun je tegenwoordig in het Frans zeggen dat je geen voetstap meer eet: je ne mange pas. De letterlijke betekenis ‘Ik eet geen voetstap’ is vervangen door het algemenere ‘Ik eet niet’.

En daarmee is de laatste stap gezet.

4

Het redelijk alternatief

Er zijn heel veel woorden in het Nederlands die we heel vaak gebruiken, maar waarvan de betekenis op zijn zachtst gezegd niet altijd duidelijk is. Dit zijn meestal korte woorden, zoals ook, maar of toch. Probeer maar eens de precieze betekenis te vatten van de volgende regel uit de beroemde songtekst uit de film Ciske de Rat:

Ik ben toch ook nog maar een kind.

De crux zit hem erin dat het bij dit soort woorden niet alleen draait om de betekenis van het woord zelf, maar ook om de manier waarop die woorden worden uitgesproken; in het bijzonder om waar de klemtoon op ligt. De drie volgende zinnen hebben een heel andere betekenis:

Ik heb ook GISTEREN Marie gezien

Ik heb ook gisteren MARIE gezien

Ik heb ook gisteren Marie GEZIEN

In de eerste zin geef je aan dat je Marie zowel gisteren hebt gezien als op een andere dag. In de tweede zin dat je naast Marie ook iemand anders hebt gezien. En ten slotte in de derde zin dat je Marie niet alleen gehoord of gesproken hebt, maar ook nog gezien.

Beklemtoonde woorden openen de deur naar andere mogelijkheden. Ik heb GISTEREN Marie gezien introduceert alternatieve zinnen als: Ik heb vandaag Marie gezien, Ik heb eergisteren Marie gezien, Ik heb vorig jaar Marie gezien en ga zo maar door. Ik heb gisteren MARIE gezien introduceert een aantal andere zinnen, met een ander lijdend voorwerp dan Marie, bijvoorbeeld: Ik heb gisteren Hans gezien, Ik heb gisteren Sally gezien, Ik heb gisteren Doko en Petra gezien, enzovoort. En Ik heb ook gisteren Marie GEZIEN geeft aan dat je Marie ook had kunnen horen of ruiken of voelen. Zinnen met een klemtoon maken dat je niet alleen de zin zelf uitdrukt, maar ook iets kan zeggen over een aantal alternatieve zinnen.

En daarmee worden de betekenissen van woordjes als ook, maar, zelfs of toch opeens een stuk duidelijker. Ook betekent dat niet alleen de zin waarin het woord voorkomt waar is, maar dat een van de alternatieve zinnen ook (sic!) waar is. Dus als je zegt Ik heb ook GISTEREN Marie gezien, bedoel je te zeggen dat je niet alleen gisteren Marie hebt gezien, maar dat een van de alternatieve zinnen zoals Ik heb eergisteren Marie gezien of Ik heb vorig jaar Marie gezien ook waar moeten zijn. Oftewel dat je gisteren en op een ander moment Marie hebt gezien.

Hetzelfde geldt voor woordjes als maar en toch. Maar geeft aan dat alternatieve zinnen met een ‘hogere waarde’ niet waar zijn. Met een zin als De betekenis van woorden kost maar € 17,50 (met de klemtoon op die € 17,50), zeg je niet alleen dat dit boek € 17,50 kost, maar ook dat dit boek niet € 27,50 of € 37,50 kost, en dat daarmee de € 17,50 die u voor dit schitterende boek heeft betaald best meevalt. Zo’n waardeoordeel kan ook wat abstracter zijn. Als je zingt Hij was maar een clown, bedoel je dat hij geen ‘serieuzer’ beroep had.

Toch lijkt wat dat betreft op maar. Het geeft aan dat de uitgesproken zin waar is, maar dat een alternatief dat eerst waarschijnlijker leek, bij nader inzien niet waar is. Een zin als Dit boek kost toch € 17,50 zeg je wanneer je bijvoorbeeld eerst dacht dat het € 27,50 kost maar dat dat dus toch niet het geval blijkt te zijn. Hij is toch een clown betekent dat de spreker van die zin eerst dacht hij een ander beroep had, bijvoorbeeld uitgever. Beklemtoonde woorden introduceren alternatieven voor de uitgesproken zinnen, en woorden als ook, maar of toch zeggen vervolgens iets over die alternatieven.

Overigens heb je niet altijd zo’n woord als ook, maar of toch in een beklemtoonde zin nodig. Zinnen zonder zulke woorden zijn prima. Bijvoorbeeld: Ik heb MARIE gezien of Wij willen PIZZA! Zulke zinnen roepen ook alternatieven op, zoals Ik heb Hans gezien of Ik heb Petra gezien, of Wij willen ijs of Wij willen friet, en stellen dat uitsluitend de oorspronkelijke zinnen aan de orde zijn en geen van de alternatieve zinnen. Ik heb MARIE gezien suggereert dat je Hans of Petra niet hebt gezien en als iemand zegt Wij willen PIZZA! kun je diegene moeilijk afschepen met friet of ijs.

En daarmee moet het nu wel lukken om de zin Ik ben toch ook nog maar een kind te begrijpen. Mocht dat niet lukken, gaat u dan gewoon verder in het lied. De betekenis van Krijg toch allemaal de klere of Val voor mijn part allemaal dood! lijkt me wel duidelijk.

5

Hoe kunnen we beleefd blijven?

Ooit werd de toenmalige burgemeester van Amsterdam, Eberhard van der Laan, in debatcentrum De Balie bij verrassing geïnterviewd door zijn vrouw Femke. Nog voor de eerste vraag stelde ze voor dat zij elkaar zouden vousvoyeren, dit tot grote hilariteit van de zaal. Maar waarom is dat eigenlijk zo grappig?

Veel talen hebben zogenaamde beleefdheidsvormen. Om ons te beperken tot de Europese talen, bijvoorbeeld Sie en du in het Duits, Lei en tu in het Italiaans en natuurlijk vous en tu in het Frans (vandaar ook de woorden vousvoyeren en tutoyeren). Ook het Nederlands heeft zo’n beleefdheidsvorm: u. Die gebruiken we nog steeds, maar wanneer twee echtelieden elkaar gaan vousvoyeren is dat op zijn minst vreemd, en misschien wel een veeg teken voor de staat van het huwelijk.

Beleefdheidsvormen hebben te maken met gezag en intimiteit. Gezag gaat over machtsverhoudingen (zoals in het geval van een baas en een medewerker), status (koning en onderdaan) en leeftijdsverschil (oma en kleinkind). Intimiteit duidt daarentegen aan of je tot dezelfde groep behoort, bijvoorbeeld tot dezelfde familie, buurt, vriendengroep of collega’s. De regel is dat je tegen personen met meer gezag u zegt, terwijl je tegen mensen die tot dezelfde groep behoren je of jij zegt.

Inderdaad, als iemand meer gezag heeft en je staat verder niet op persoonlijke voet met die persoon, is het heel natuurlijk om zo iemand met u aan te spreken. Bijvoorbeeld als je de burgemeester interviewt en hem verder niet kent. Omgekeerd zul je altijd je of jij gebruiken tegen iemand die evenveel gezag of minder gezag heeft als jij en met wie je daarnaast heel vertrouwd bent. Een ouder moet wel redelijk mesjogge zijn om zijn of haar kind met u aan te spreken.

Maar die criteria van gezag en intimiteit lopen niet altijd gelijk aan elkaar. Een oudere buurman of tante is ouder, maar ook iemand in je directe omgeving. En bij een ober die je in een restaurant bedient, is er sprake van een gezagsverhouding terwijl hij vaak evenmin een bekende is. In die gevallen clashen de criteria. Op basis van de veronderstelde status zou je de buurman of tante met u aanspreken, op basis van de intimiteit eerder met je. En de ober op basis van de klant-bediende-situatie eerder met je of jij, maar omdat het geen bekende is dan weer met u.

Ik zou zelf geneigd zijn de buurman en tante te tutoyeren maar de ober te vousvoyeren. In het huidige Nederlands is intimiteit belangrijker dan status bij het bepalen van de aanspreekvorm. Dat was vroeger overigens niet zo. Een eeuw geleden was het niet zo vreemd om een ober of een bediende met je aan te spreken (die dan vervolgens met u zou antwoorden), maar sprak je keurig die oude buurman of tante met u aan. Het oudere Nederlands beschikte over een aanspreeksysteem waarbij status belangrijker was dan intimiteit. Rond het midden van de vorige eeuw, en met name vanaf de jaren zestig, is het Nederlandse systeem gaan schuiven van statussysteem naar een systeem gebaseerd op intimiteit. Dat leidt soms ook tot een groter gebruik van je/jij ten opzichte van u. Zodra je het gevoel hebt tot eenzelfde gemeenschap te behoren – en dat kan al bezoekers van hetzelfde café of inwoners van dezelfde stad betreffen – is het heel gewoon om op je of jij over te schakelen. We zijn dus niet minder beleefd naar elkaar geworden, maar beleefdheid wordt anders ervaren. Sterker nog, het kan behoorlijk onbeleefd zijn om een collega of een goede vriend plotseling met u aan te spreken. Of je eigen man…

Die verandering heeft overigens niet alleen in het Nederlands plaatsgevonden. Ook in andere talen kun je dit soort verschuivingen zien. Het Frans en het Duits lopen daarbij wat achter op het Nederlands. In die talen is het bijvoorbeeld minder gewoon om collega’s of kennissen gelijk te tutoyeren, maar wordt dat wel steeds minder vreemd. In andere talen, zoals het Engels of de meeste Scandinavische talen, heeft de u-vorm daarentegen zelfs helemaal het veld moeten ruimen. Daar kun je niemand, zelfs je echtgenoot niet meer, vousvoyeren, hoe graag je ook zou willen.

6

Hoe gedraagt zich zich?

Iedereen houdt van haar. Hans houdt van haar. Haar moeder houdt van haar. Zelfs Marie houdt van haar.

Dat het hier over een populair iemand gaat, mag duidelijk zijn. Maar over wie hebben we het? We weten dat het een vrouw is. Dus Hans valt hoe dan ook af. En ook haar moeder, tenzij de vrouw haar eigen moeder is – en dat komt alleen in mythen in uitheemse streken voor. Maar hoe zit het met Marie? Haar is een vrouwelijk voornaamwoord en moet dus ook kunnen verwijzen naar Marie. En toch werkt dat niet. Waarom?

Als je wilt vertellen dat Marie van Marie houdt, zeg je simpelweg Marie houdt van zichzelf. Kennelijk moet je in zo’n zin als deze, waarin je naar het onderwerp van dezelfde zin wilt terugverwijzen, het woord zich of zichzelf gebruiken.

Nou is zich een vreemd woord. In een zin als Hij vergist zich of Zij bemoeien zich te veel is er niets of niemand die wordt vergist of bemoeid. Dat zulke werkwoorden toch verplicht met een wederkerend voornaamwoord, zoals zich officieel wordt genoemd, worden gebruikt, is eigenlijk een historisch ongelukje. Vergissen, bijvoorbeeld, is in het verre verleden ooit samengegroeid uit ver en gissen (gokken), waarbij ver een enigszins negatieve keuze uitdrukte. Zich vergissen betekende dus een verkeerde gok maken voor zichzelf. Dat zich verder geen extra betekenis toevoegt aan sommige werkwoorden, blijkt overigens ook uit het feit dat het nog weleens onnodig wordt toegevoegd. Hij beseft zich dat… klinkt voor veel mensen volstrekt natuurlijk terwijl het eigenlijk een mix is van beseffen en zich realiseren.

Maar zich kan ook als lijdend voorwerp worden gebruikt. Een zin als Petra wast zich betekent dat Petra Petra wast en niemand anders. Petra kan immers ook een patiënt wassen, of haar kat. Bij wassen is dat wederkerend voornaamwoord dus niet verplicht.

Een groot verschil tussen zich dat verplicht aanwezig is en zich dat als lijdend voorwerp wordt gebruikt, is dat de laatste ook met zelf gecombineerd kan worden. Petra wast zichzelf klinkt volstrekt normaal. Daarentegen klinkt Hij vergist zichzelf op zijn minst wat vreemd en zij bemoeien zichzelf klinkt zelfs raar.

En dat is niet het enige dat vreemd is aan zich of zichzelf. Zich kan alleen terugverwijzen naar personen als die ook ‘dichtbij genoeg’ in de zin staan. Dat kun je goed zien in de volgende voorbeelden:

Marie denkt dat Suzanne zich heeft bezeerd

Marie denkt dat ik zich heb bezeerd

De eerste zin is volstrekt begrijpelijk, maar zich kan hier uitsluitend terugverwijzen naar Suzanne, niet naar Marie. De tweede zin is onbegrijpelijk. De enige naar wie zich kan verwijzen is Marie, maar Marie staat te ver weg. Zich kan dus alleen verwijzen naar een persoon (of een groep personen) in dezelfde bijzin of hoofdzin. In de voorbeelden hierboven staat Marie in de hoofdzin en zich in de bijzin, en dan kan zich niet naar Marie terugverwijzen.

Dat zich alleen kan terugverwijzen naar een eerdergenoemd persoon, heeft er eveneens toe geleid dat zich geen onderwerp kan zijn. Een onderwerp staat meestal links van het lijdend voorwerp en dus wordt het onderwerp ook meestal eerder genoemd dan het lijdend voorwerp. En als het onderwerp eerder genoemd wordt dan het lijdend voorwerp kan zich geen onderwerp zijn, aangezien zich dan niet meer naar een ander persoon kan terugverwijzen.

Ik kan me voorstellen dat het u nu wat begint te duizelen. Ik zal daarom proberen het stof hier samen te vegen. Woorden als hem of haar kunnen niet naar het onderwerp van dezelfde hoofd- of bijzin verwijzen – in Marie houdt van haar of Peter ziet hem kan haar niet naar Marie verwijzen en hem niet naar Peter. Om naar het onderwerp van dezelfde hoofd- of bijzin te verwijzen kun je uitsluitend zich gebruiken. En dan zijn we weer terug bij het begin. Zelfs Marie houdt van haar kan gewoon niet betekenen dat Marie van Marie houdt, maar haar in Marie weet dat Edith van haar houdt kan wel naar Marie verwijzen. Dan houdt er gelukkig toch nog iemand van Marie.

EEN WERELD AAN BETEKENIS

Wat bedoelen we werkelijk als we een zin uitspreken? Wat maakt een vraag tot een verzoek? Waarom kun je een gebiedende wijs voor zowel een aansporing als een bevel gebruiken? Wat is het verschil tussen de zogenaamde gebiedende wijs en het werkwoord moeten? En hoe redeneren we eigenlijk over zaken die niet het geval zijn? Taal blijkt veel rijker te zijn dan we ons vaak realiseren. Een eerste blik op de bijna oneindige mogelijkheden die de taal biedt om uit te drukken wat we willen zeggen.

7

Er is een wereld…

‘Er is een wereld waarin ik met Madonna naar bed ga.’ Zo legde destijds mijn oude docent het idee van mogelijke werelden uit. Tegenwoordig zou zo’n uitleg niet meer kunnen, maar het maakte het begrip mogelijke wereld wel duidelijk.

De wereld waarin we leven is de echte wereld. Vaak praten we alleen over de echte wereld. Een zin als Gisteren was ik ziek gaat over de echte wereld, en niet over een wereld die daarvan afwijkt. Maar zinnen met werkwoorden als moeten of kunnen verwijzen naar andere werelden, werelden die afwijken van de echte wereld. Dat zijn mogelijke werelden. Als ik mijn studenten zeg dat ze hun opdrachten voor het weekend moeten inleveren, is het maar zeer de vraag of ze dat ook daadwerkelijk doen in de echte wereld. En Nederland kan inderdaad de volgende keer het WK voetbal winnen, maar ik zou er nog geen weddenschap op inzetten. We hebben het hier dus over mogelijke werelden, die anders zijn dan de echte wereld.

Het idee van een mogelijke wereld kwam voor het eerst op in de 18e eeuw in het werk van de filosoof Gottfried Leibniz, die beweerde dat alle mogelijke werelden de ideeën van God vormden en dat wij mensen in de beste van alle mogelijke werelden leven. Hoera! De van nature wat pessimistischere Arthur Schopenhauer dacht daarentegen dat we de bewoners zijn van de allerslechtste mogelijke wereld. In de 20e eeuw bouwden filosofen en taalkundigen voort op het idee van mogelijke werelden, niet in de laatste plaats omdat die een ideaal instrument bleken te zijn om de betekenis van werkwoorden als mogen, kunnen, willen en moeten te doorgronden.

Neem het werkwoord mogen. Intuïtief betekent mogen dat je toestemming hebt om iets te doen. Dat kun je goed omschrijven met behulp van mogelijke werelden. Als een ouder tegen een kind zegt Je mag een ijsje kopen, betekent dat dat er een mogelijke wereld bestaat waarin het kind, in volle overeenstemming met de wensen van de ouders, een ijsje koopt. Dat is zo’n kind niet verplicht natuurlijk. Er zijn ook mogelijke werelden in overeenstemming met de wensen van de ouders waarin het kind geen ijsje koopt. Mogen zegt dus iets over het bestaan van werelden waar je je aan bepaalde regels houdt.

Zulke beschrijvingen klinken op het eerste gezicht wat omslachtig. Waarom niet gewoon zeggen dat mogen een toestemming omschrijft? De reden is dat bij veel andere werkwoorden, bijvoorbeeld bij moeten, het niet vastligt over wat voor mogelijke werelden je het hebt. Neem de volgende zinnen:

Petra moet wel op haar werk zijn

Ik moet geen groente

Je moet niesen

In de eerste zin is Petra in alle werelden die we mogelijk achten op haar werk. Dat kan niet anders. Maar dat is een heel andere betekenis van moeten dan in Ik moet geen groente. Daar betekent moeten dat je geen groente wilt, oftewel je wilt dat er wat anders op je bord ligt. Met andere woorden, in alle werelden die overeenkomen met je verlangens eet je geen groente. En de derde zin betekent dat in alle werelden waarin je doet wat je lichaam nodig heeft, zonder daar per se invloed op te hebben, je minstens een keer niest. De eerste zin gaat over kennis, de tweede over wensen, en de derde over lichamelijke noodzaken. Wat moeten doet, is alleen aangeven dat iets het geval moet zijn in alle relevante mogelijke werelden. Wat voor mogelijke werelden dat zijn, ligt niet vast.

Dat geldt niet alleen voor mogen en moeten. Ook kunnen verwijst naar mogelijke werelden. De volgende zinnen geven alle drie aan dat er een mogelijke wereld is waarin het slachtoffer nog leeft, je je ticket inruilt of onze hond zwemt.

Het slachtoffer kan nog in leven zijn

Je kunt tot 6 uur vanavond je ticket ruilen

Onze hond kan zwemmen

Deze zinnen gaan over verschillende soorten mogelijke werelden. In het eerste geval betreft het mogelijke werelden in overeenstemming met onze kennis. Bij de tweede zin spelen gemaakte afspraken een rol. En bij de derde gaat het over werelden die worden bepaald door fysieke eigenschappen van dieren. Ook bij kunnen zijn de soort mogelijke werelden dus heel flexibel.

Zonder mogelijke werelden zou het onmogelijk zijn de verschillende gebruiken van moeten of kunnen op eenzelfde manier te karakteriseren. Dat maakt mogelijke werelden een bijzonder handig instrument om de betekenis van allerlei werkwoorden zoals mogen, moeten en kunnen te beschrijven. Onze verlangens en wensen zijn tenslotte niet altijd in overeenstemming met de echte wereld, precies het punt waar mijn oude docent over kon meepraten.